Rozdział 5 z 17

Pieśń czwarta

I

Nie ma trudniejszej rzeczy dla poety
Niźli wiersz pierwszy — i może ostatni,
Często, gdy Pegaz dolatuje mety,
Wywichnie skrzydło i wieszcz, orłom bratni,
Niby Lucyper, gdy anielskie czety
Z nieb go strąciły — spada i już z matni
Piekła /nie wyjdzie, bo grzech jego — pycha,
Co się piąć każe, choć go niemoc spycha.

II

Więc czas, co wszystko równą miarą mierzy,
I nieugięta Przeciwność przekona
Ludzi — a może i diabeł uwierzy,
Że strefa ducha jest ograniczona.
Nie pojmiesz tego z młodu, gdy krew bieży
Porywczo, żądzą poznania pędzona;
Aż gdy w powolne ujścia wpływa łoże1,
Szerokość nurtów człek ocenić może.

III

Dzieckiem — miałem się za geniusz promienny,
Pragnąc, by wszyscy mieli takież zdanie,
Młodzieńcem — wszedłem na porządek dzienny;
Przyznano myśli mojej panowanie.
Dziś wyobraźnia zeschła jak jesienny
Liść; pióro moje za szczyptę nie stanie
Tabaki. Dawnym ideałom dzisia
Prawda dodaje krzywą twarz trefnisia2.

IV

A gdy się śmieję z życia krotofili3,
To — że nie mogę płakać; a gdy płaczę,
To — że cielesność z uczuciem się sili,
Nim zbezwładnieje; gdy do serca skacze
Sęp wspomnień, trzeba, byśmy je skropili
Letejską wodą — nie puści inaczej.
Tetys4 w styksowej wodzie syna myła,
Ziemianka by go w Lete zanurzyła...

V

Skarżą, że cel — tej książki niegodziwy:
Wiarę i cnotę mych ziomków rujnuje.
Każdy wiersz ma być dowodem — o dziwy!...
Naprawdę przyznam, że sam nie pojmuję,
Dlaczego jestem taki dociekliwy?
Nic nie układam naprzód, nie szkicuję,
Chyba że chcę się trochę rozełzawić;
Słowo, którego nie pochwali gawiedź.

VI

Dla czytelnika strefy niegorącej
Takie pisanie zda się egzotyczne.
Pulci5 wynalazł ten wiersz smętno-drwiący
Dla Włoch, gdy były bardziej kichotyczne.
Tym wierszem wskrzesił świat wymierający:
Rycerstwo, damy, berła despotyczne.
Prócz ostatniego wszystko dziś spróchniało,
Więc przedmiot świeższy wybrać mi się zdało.

VII

Nie wiem, czy się z nim obszedłem łagodnie,
Równie łagodnie jak ci, co zohydzić
Mnie chcieli, ciężkie zarzucając zbrodnie,
Których nie widzą, a chcieliby widzieć.
Niechże tak będzie, gdy im z tym wygodnie.
Dziś liberalny wiek — myśli się wstydzić
Nie potrzebują. — Tu Apollo szczutka6
Dał w ucho; jest to do biegu pobudka. —

VIII

Juan i jego uwielbiona pani
W serc towarzystwie własnych pozostali.
A sam Czas, który bez litości rani,
Wzdragał się ostrzem swej okrutnej stali
Tknąć lubą parę i wzdychał, że dla niej
Nie może stanąć. Nie zasługiwali,
Aby się starzeć; umrzeć im śród wiosny
Życia — nim zniknie czar i żar miłosny.

IX

Czas nie powinien twarzy im wysuszyć,
Serc obezwładnić, krwi zamrozić w biegu
Ni czarnych włosów siwizną przyprószyć.
Oni jak klimat bez lodu, bez śniegu
Latem wciąż byli. Piorun mógł ich skruszyć;
I zetrzeć na proch, ale w lat szeregu
Ślimaczym życiem, jak ludzie codzienni
Żyć — to nie dla nich; byli zbyt płomienni.

X

Taka samotność była im obrazem
Edenu, bo w niej rozkosz nieprzebrana.
Nudy nie znali, chyba gdy nie razem. —
Ani tak gałąź od pnia odrąbana,
Z górskim się potok rozstający głazem,
Dziecina z objęć matczynych wyrwana,
Nie rozboleją jak ci — z dala siebie.
Nie ma jak instynkt serc, które są w niebie,

XI

Serc, które mogą pęknąć. O szczęśliwi,
Trzykroć szczęśliwi z kruchej porcelany
Ciało mający, słabi, na ból tkliwi,
Pod pierwszym ciosem padną. Im nie znany
Los, co to szydząc, ciągle się przeciwi,
Żal, co to boli, dumnie nie wydany...
Czemuż pierwiastek życia nicią silną
Z tymi się wiąże, którym umrzeć pilno?...

XII

„Pieszczochy bogów umierają młodzi”,
A śmierć od wielu nieszczęść ich ochrania:
Śmierci przyjaciół — a co więcej szkodzi —
Śmierci przyjaźni, młodości, kochania.
Musi czas nadejść przecie, że ugodzi
W tych nawet, którym długo umrzeć wzbrania;
Więc może lepiej, gdy człek młody skona:
Skon — najpewniejsza przeciw złu obrona.

XIII

Ich duszy jednak śmierci strach nie przeszył;
Słońce i księżyc witali z uśmiechem.
Czas tyle krzywdy czynił, że się śpieszył.
Nie czuli, czy to, co robią, jest grzechem.
Dziwem się zdali sobie; oczy cieszył
Wzajemny szczęścia odblask. Niby echem
Takiej radości i rozkoszy wnętrznej
Był każdy wyraz luby, śpiewny, dźwięczny,

XIV

Lekkie ściśnienie, rozkoszne dotknięcia,
Błysk ócz, wyraźniej mówiący niż słowa,
A nigdy zadość7; coś, niby ptaszęcia
Szczebiot, tak dobry jako ludzka mowa,
Im tylko znany i dla ich pojęcia
Wystarczający, i ta sielankowa
Naiwność, z której ludzie by się śmiali,
Co jej nie znają albo znać przestali.

XV

Dla nich cały świat, bo to były dzieci;
Dziećmi im było zostać do ostatka.
Nie im to w dusznej społecznej zamieci
Wypełniać sceny realnego światka;
Lecz jak istoty dwie, żyjące w kwieci
Puchu, sylfida z kochankiem, co z kwiatka
Lecą na kwiatek — było żyć przez wieczność,
Nie znając, co to smutków jest konieczność.

XVI

Księżyc się zmieniał, a oni ci sami
Wiecznie czerpali słodycz z życia kruży8,
Nigdy gorzkimi niezaprawną łzami...
A nie była to rozkosz, która nuży,
Bo mieli bujne dusze i zmysłami
Nie skrępowane. Użycie, co burzy
Miłość zbyt prędko, im się przemieniło
W kordiał, podwójną wzmacniający siłą.

XVII

Ocudne chwile, a rzadkie jak cudne!
To była miłość, w której dusza rada
Stopić się. Dla nichże zabiegi nudne
Świata? intrygi, zawiści sąsiada,
Te namiętności tajne, podłe, brudne,
Te przeniewierstwa męża, żony zdrada?
Gdzie Hymen9 zwiększa tylko grzesznic grono,
Gdzie mąż naiwnie mówi żonie: Żono!...

XVIII

Ostra to prawda i twarde to słowa.
Dosyć. — Cóż parę w obopólnej wierze
Trzyma i w takim zakochaniu chowa,
Od zniechęcenia i od nudy strzeże?
Młodość, co dana jest wszystkim. Połowa
Młodych jej nie zna, lecz oni w przymierze
Z nią weszli. Był to romantyzm. Choć chłoszczą
Ludzie tę słabość, wiem, że jej zazdroszczą.

XIX

W jednych ta czułość sztucznie jest wylęgła:
Sen z narkotyku fantazji, młodości;
U nich przez miłość z naturą się sprzęgła,
Żadna światowa myśl w nich nie zagości;
Bo ona — wiedzą daleko nie sięgła,
On też — jak wiemy, był w świątobliwości
Chowany; więc ich pobudki miłosne
Były te, jakie są w ptaszkach na wiosnę.

XX

Patrzą, jak zachód na niebie się pali.
Miły to widok — najmilszy ich oku,
Bo ich do tego przywiódł, czym się stali.
Miłość z takiego raz pierwszy widoku
Na nich spłynęła; z nieba pochop10 brali,
Łącząc swe usta w owej nocy mroku...
Nie dziw, że wspomnień struna drgnęła tkliwiej,
Gdy pomyśleli, jak są dziś szczęśliwi.

XXI

A gdy tak marzą, a świat się im wdzięczy,
Przeleciał niby duch pełen tęsknicy
I zmącił barwy wymarzonej tęczy.
Jak gdy wiatr trąci harfę albo świecy
Płomień, blask zadrży, a struna zajęczy;
Tak, gdy ten smętek na kształt błyskawicy
Przeszedł, on westchnął serdecznie, głęboko,
A łzą Hajdei zrosiło się oko.

XXII

Zdały się zwiększać jej prorocze oczy
I gonić blaski niknące a drogie,
Jak gdyby słońce, które się tam toczy
Za góry, dni im zabierało błogie.
Juan czuł, że go zmora jakaś tłoczy,
W oczach jej czytał przeczucie złowrogie
I chciał odgadnąć z źrenic rozszerzonych
Przyczynę myśli dziwnych i tajonych.

XXIII

Śmiech odwołała na twarz, lecz śmiech owy,
Co się odeśmiać nie da — i twarz skryła.
Lecz ten niepokój był tylko chwilowy,
Zmogła go duma lub rozsądku siła.
Aż znów, gdy Juan z tej ócz smutnej mowy
Zaczął żartować, nagle przemówiła
Dziwnie: „Gdyby też?... nie — nie — być nie może,
Prędzej ja biedna wejdę w śmierci łoże...”

XXIV

Juan chciał pytać, lecz ona mu usty11
Usta zamknęła, kładąc zamiast kłódki,
I wypędziła z serca przestrach pusty,
Bo z wróżby całus zażartował słodki
Bardzo skutecznie. Odmiennymi gusty
Przenoszą wino — i w nim dobre środki.
Ja znam oboje, a wy? Co kto woli:
Gdy głowa boli czy gdy serce boli?...

XXV

Jedno i drugie — do woli waszmości;
Kobietę, wino — Bóg dał ku uciesze,
Zapłatą za nie są obie słabości...
Co wybrać? Z sądem stanowczym nie śpieszę:
I to złe, i to... — Chyba rzucać kości...
A zresztą powiem, bo wszakże nie zgrzeszę
Ni tym wyznaniem szkody wam narobię:
Że niźli żadną, lepiej jest — mieć obie.

XXVI

Kochankom miłość z ócz do ócz przelata
Z ową bezmowną czułością anioła,
Z uczuciem dziecka, przyjaciela, brata,
Co wszystkie mocy przywiązania zwoła
W tej chwili, gdy się serce z sercem splata,
I może kocha zbyt — lecz mniej nie zdoła,
Uniewinniając ten nadmiar kochania
Chęcią służenia i uszczęśliwiania.

XXVII

Spleceni dłońmi i sercami skuci,
Dlaczego wtedy nie umarli? — wcześniej
Nim od jednego drugie los odrzuci
I zanim rozpacz poznają — boleśni!
Nie dla nich był świat pełen brudnych chuci,
Dla nich gorących jak Safony12 pieśni.
Miłość się wpiła w nich związkiem tak ścisłym,
Że się im stała duszą już — nie zmysłem.

XXVIII

Im było gaje zamieszkać i bory,
Jako słowikom śpiewającym w gwarze
Drzew, bo nie dla nich pałace i dwory,
Gdzie mieszka troska i gniew, i potwarze...
Samotnie żyją wszystkie wolne twory,
Najtkliwsze ptaki mieszkają po parze,
Orzeł sam buja... tylko kruki, sępy
Kupą na ścierwie siedzą i drą w strzępy.

XXIX

W uścisku, który dwa ciała kojarzy,
Juan z Hajdeą kiefu13 używali...
On śpi, lecz czujnie, a widno, że marzy,
Bo mu raz po raz drganie jak po fali
Wiatrem trącanej prześliźnie po twarzy.
Hajdea marzy też, bo z ust korali
Szept czasem wyjdzie i czoło się chmurzy,
Twarz drgnie jak wiatrem muśnięty liść róży

XXX

Lub jak alpejskich wód ciche jeziora,
Gdy je chodzący w górach wiatr poruszy.
Tak drgnęła, gdy ją przestraszyła zmora
Senna, tajemny samodzierżca duszy,
Z którym się próżno śpiący człowiek pora14,
Gdy opanuje zmysły i ogłuszy.
Dziwny byt (boć to byt, choć ruchu nie ma)
Czuć nie zmysłami, widzieć nie oczyma.

XXXI

Śni, że przykuta do skał, z bólu mdleje,
Nad morzem zwisła i że chce uciekać,
Ale nie może, a burza szaleje,
A fala rośnie i zdaje się szczekać
Na nią; wciąż rośnie, usta już zaleje
I nozdrza, już-już nad głową zawlekać
Całun zaczyna... taki czarny... Boże!
Sili się, dusi, a umrzeć nie może.

XXXII

I znów jest wolna; kamienistą drogą
Gdzieś dąży, rani stopy o krzemiona
I coraz potknie się zbolałą nogą;
A jakaś mara, płachtą otulona,
Bieży — a ona, cała zdjęta trwogą,
Ściga ten biały, dziwny cień; w ramiona
Chce chwycić w próżnej męczącej pogoni...
Mara się wymknie, gdy ją trzyma w dłoni.

XXXIII

Sen się odmienił. Stała w jakiejś grocie;
Ze ścian sączyły się wodne potoki
I marzły; morze kuło przez dat krocie
Tę grotę — niegdyś mieszkały w niej foki.
Włos jej ku ziemi spływał cały w pocie,
Z oczu padały jej łzy — a opoki
Patrzały na nią dziko — a rzęsiste
Łzy zmieniały się w krople kamieniste.

XXXIV

U nóg jej zimny, wilgotny, umarły,
Biały i pianą zwalany na skroni,
Którą jej ciepłe rączki próżno tarły —
Dawniej pieszczotom tak chętny, dziś do niej
Nie uśmiechnięty, bo wargi się zwarły —
Leżał on — Juan... a z grobowej toni
Szły jęki — niby topielicy jęki,
A sen był długi, duszny, pełen męki.

XXXV

A kiedy patrzy tak, wtem się jaj zdało,
Że twarz zaciera się i przeobraża
W coś — niby ojca twarz i całe ciało
Wraz15 olbrzymieje, i postać korsarza
Wstaje tam z grecką urodą wspaniałą,
Patrzy w nią pilnie, a patrząc przeraża.
Aż się zbudziła drgnąwszy... Wielki Boże!
To Lambro oczy w nich wbił jak dwa noże.

XXXVI

Z krzykiem porwała się i padła z krzykiem
Pełnym nadziei, smutku, szczęścia, trwogi.
Oto ten, który, jak mówiono, w dzikiem
Morzu utonął — wraca groźny, srogi,
Może, by zabić tego, który z nikim
Zrównany tnie był, a nie więcej drogi
Niż ojciec! Chwila dwustronnej obawy,
Gdy myśli w duszy spór prowadzą żwawy.

XXXVII

Porwał się Juan na przeszywający
Jej krzyk; podtrzymał, rzucił się ku ścianie,
Szablę pochwycił, wzniósł, gniewem dyszący
Na śmiałka, co się ważył niespodzianie
Zejść ich; lecz Lambro, wzgardliwie milczący
Dotąd, szyderczo rzekł: „Na zawołanie
Tysiąc kindżałów tu się do mnie skupi.
Rzuć szablę! Rzuć ją, mówię, chłopcze głupi!”

XXXVIII

Hajdea u nóg mu wisząc: „Juanie! —
Woła — to Lambro, ojciec, klęknij ze mną;
On nam przebaczy, o tak, ojcze — panie,
Patrz! Gdy mi w oczach to jasno, to ciemno
Z szczęścia i trwogi, gdy pocałowanie
Na rąbku sukni składam, czyż daremno
Proszę, czyż bać się mam ojca własnego?
Zrób ze mną, co chcesz — lecz oszczędzaj jego!”

XXXIX

Stał nieugięty mąż z hardością skały,
Spokojny wzrokiem, chłodny tonem mowy,
Co jego duszy spokojność kłamały,
Nie rzekł nic i wzrok zatopił surowy
W Hajdei. Juan, to śmiertelnie biały,
To cały w ogniu, nie pochylił głowy,
Lecz szablę podniósł, grożąc nią, że skoczy,
Jakikolwiek wróg stanie mu przed oczy.

XL

„Zdaj szablę, chłopcze! — powtórzył — bo biada!”
„Przenigdy! Wolny jestem od kolebki!”
Zadrgała gniewem Lambrowi twarz śniada —
Wyjął krócicę16 w poruszeniach szybki,
Mruknął: „Niech twa krew na twą głowę spada!”
Obejrzał zamek, doglądnął podsypki,
Bo z tej krócicy dawno żaden Turek
Ani giaur17 nie padł — i naciągnął kurek.

XLI

Niemiłym stukiem w uchu się odciska
To naciąganie kurka; gdy na człeka
Wnet ma z wrogiego wypaść stanowiska
Strzał; meta, sążni dziesięć — niedaleka,
Szlachecka — ale nadto jeszcze bliska,
Zwłaszcza gdy stary druh na kulę czeka,
Kiedy tak często człowiek w dymie stoi,
To jak Irlandczyk wnet się z nim oswoi.

XLII

Lambro wycelił; już-już — przestrzelony
Miał być poemat ten mój i Juanek,
Kiedy Hajdea między obie strony
Wpadła wołając: „Mnie to, za mój wianek
Zabij! On tutaj morzem wyrzucony18
Niechcący przybył, on mój, mój kochanek!...
Ja chcę z nim umrzeć!... O! Znam twą naturę,
Lecz i ty dzisiaj poznaj twoją córę!”

XLIII

Przed chwilą była rozczulona, rzewna
Niemym poddaniem, pokorą dziecięcia,
A teraz dumna, roziskrzona, gniewna
Stała — jak lwica, kiedy broni lwięcia,
Wzrostem mąż, wielką powagą królewna —
Wyprostowała się jak dla przyjęcia
Strzału i wzrok swój zatopiła w oku
Ojca, przed strasznym nie cofając kroku.

XLIV

Utkwili w sobie wzrok dumny i śmiały.
Jakżeż podobni byli! Twarze równie
Milcząco groźne, prócz różnicy małej
W oczach, co teraz gorzały jak głownie;
Widno i ona zna mściwości szały,
Z dziewicy w lwicę zmieniona cudownie.
To krew przeciwko własnej się burząca
Krwi... rzecz niezwykła i przerażająca.

XLV

Jak rzekłem — wzrostu podobni smukłością
I twarzą; różni zaś wiekiem jedynie
I płcią; a nawet rąk delikatnością,
Co jest dziedziczna w dostojnej rodzinie,
Zdradzali krew swą; i ci miast z miłością
Wzajem w objęcia paść, w takiej godzinie
Stają naprzeciw siebie — gniewem bladzi!
Patrzcież — do czego namiętność prowadzi...

XVI

Korsarz się wstrzymał, jakby co zmiarkował,
I za szeroki pas krócicę wtłoczył,
Ale na córkę patrzał i świdrował
Wzrokiem. „Kto winien, że mój próg przekroczył.
Nie jam niedolę twoję spowodował;
Gdzież człowiek, co by krwi wroga nie toczył,
Zhańbiony; swoje spełniłaś — więc pora
Na mnie — dzisiaj mi odpowie za wczora!

XLVII

Odstąp od gaszka19, bo na ojca głowę,
U nóg ci padnie ten łeb wymuskany!”
Świsnął — na to się ozwało echowe
Świśnięcie i tuż wypadło zza ściany
Dwudziestu zbójców — chłopy trzyłokciowe,
A uzbrojone od stóp po turbany.
I otoczyli ich szeregiem krzywym;
On rzekł: „Wziąć Franka umarłym lub żywym!”

XLVIII

Oderwał nagle córkę od chłopięcia
I miotającą się przytrzymał siłą
Męską; ci wpadli z szablami do cięcia.
Próżno się ciało gibkie w Lambra wiło
Rękach, gdy je wziął w wężowe objęcia.
Kilku piratów na łup się rzuciło,
Lecz pierwszy śmiałek zaraz padł na ziemię
Z przeciętą ręką; drugi, ranny w ciemię,

XLIX

Padł także, brocząc krwią u stóp Juana,
Lecz trzeci, stary praktyk w białej broni,
Podbił mu szablę głową jatagana20
I sam ciął, Juan puścił szablę z dłoni,
Osłabł, zachwiał się, przypadł na kolana
I legł — krew strugą ciekła mu po skroni,
A druga struga spływała po karku
Z dwóch ran: na głowie i na prawym barku.

L

Powiązanego z komnaty wyniosły
Żylaste ręce. Na znak, przez dowódcę
Dany, zniesiono go na brzeg zarosły
I zemdlonego położono w łódce.
Wioślarze silnie uderzyli wiosły21
I wnet u galliot22 byli, które wkrótce
Miały odpłynąć; tam porzuconego
Pod pomost straże okrętowe strzegą.

LI

Świat nasz jest pełen dziwnych niespodzianek,
Lecz nikt przykrzejszej nie zaznał przygody,
Taki paniczyk, natury kochanek
Szczęśliwy, taki przystojny i młody,
Nim mu zabłysnął po-rozkoszny ranek,
Ni stąd, ni zowąd wysłany na wody,
Związany sznury23 mocnymi i ranny,
Wszystko dla jednej rozkochanej panny!

LII

Zamilknę lepiej, bo tę pieśń rozpieszczę,
Wzruszony chińską łez nimfą, herbatą,
Co na mnie działa jak Kasandry24 wieszcze.
Gdy Muzę uczczę potrójną obiatą,
Zaraz poczynam czuć nerwowe dreszcze,
Tak, że Bohei25 muszę wypić na to.
Szkoda, że winem prędko się upiję —
Zbyt denerwuje mnie czaj i koffije,

LIII

Chyba się z tobą, koniaku, zespoli,
O, flegietońskiej26 najado27 krynice!
Ale od ciebie znów wątroba boli,
Trujesz kochanków, jak wszystkie wodnice.
Mógłbym pić whisky — lub uśpieniu gwoli
Nawet rum; lecz dość wychylić szklenicę,
A nawet dość mi popatrzeć na flaszkę,
Nazajutrz wielki rum28 pustoszy czaszkę.

LIV

Don Juan z walki wyszedł na pół zdrowy,
Bowiem miał ramię i głowę zranioną,
Ale nie cierpiał tych mąk ni połowy,
Jakie Hajdei rozdzierały łono.
Ona nie była z tych, które się słowy
Żalą i łzami, a zaraz ochłoną.
Jej matka z Fezu była — Maurów córa,
Gdzie eden z piekłem złączyła natura;

LV

Gdzie kapią oliw przeczyste bursztyny
W misy z marmuru; gdzie się z drzew przelewa
Sok na traw zieleń i kwiatów rubiny;
Ale gdzie rosną też zatrute drzewa
I o północy lew ryczy z gęstwiny,
I wielbłąd cichy z pragnienia omdlewa,
I białe kości nocna rosa studzi...
A jaka ziemia — takie serca ludzi.

LVI

Afryka słońca jest ziemią; z nią gore
Ciał ludzkich glina słońcem przepalona:
Serca do złego i dobrego skore.
Krew Maurów nosi planety znamiona
I roznamiętnia się w ognistą porę.
Matka Hajdei to była wcielona
Piękność i miłość; żądze kryła w oku,
Choć przyczajone jako lew u stoku.

LVII

Lecz córka, słońcem jońskim umilona,
Jak te powietrzne chmurki — białe róże,
Zanim się piorun im wkradnie do łona,
Niosąc strach ziemi, a powietrzu burze,
Szła dotąd cicha i nie zasmucona,
Aż kiedy rozpacz wzięła w sercu stróżę,
budzony w żyłach nubijskich szał dziki
Wionął jak samum29 po puszczach Afryki.

LVIII

Ostatni widok, który obaczyła,
Był to Juana opór, krew, porwanie...
Jeszcze w tym miejscu krew ziemię broczyła,
Gdzie stał on, piękny, jej pan, jej kochanie;
Śród krótkiej walki w ramionach się wiła
Ojcowskich, potem w konwulsyjne drganie
Wpadła i zwisła na korsarza ramię
Niby wysmukły cedr, kiedy się złamie.

LIX

Żyła w niej pękła. Na ustek karminy
Krew wystąpiła z serdecznej krynice,
Główka jej zwisła jak liliowy, siny
Kwiatek, zdeptany deszczem. Służebnice
Na tożu ciało omdlałej dziewczyny
Złożyły, łzami zalewając lice.
Znosiły ziółka, lecz próżno — jak dziecię
Nieczuła była na śmierć czy na życie.

LX

Odtąd leżała sztywna jak kaleka,
Lecz usta żywe, cera jeszcze świeża,
Choć puls ledwie bił, śmierć stała z daleka,
Nie było znaku nawet, że się zbliża.
Nadzieja w uśmiech twarz ojca obleka,
Choć to już ciałko mdłe30 i jakby z krzyża
Zdjęte; tylko jest takie pełne duszy,
Że tam śmierć ledwie małą cząstkę skruszy.

LXI

Ten trwały wyraz, jaki wyrzeźbiona
Statua nosi, miała biedna chora
Wkuty w twarz; jak ta wiecznie niezmieniona
Piękność Wenery, taż dziś, co i wczora,
Lub ta wieczysta boleść Laokona31
Albo konanie wieczne Gladiatora32.
Tą siłą życia posągi są cenne,
Choć właśnie życia im brak, gdy niezmienne.

LXII

Wreszcie zbudziła się — lecz nie jak śpiąca —
Raczej jak zmarła, bo życie się stało
Czymś nowym, co ją w świat nieznany wtrąca;
Oko patrzyło, lecz nie pojmowało,
Bo pamięć uszła. W sercu gorejąca
Istniała rana, a nie czuło ciało
Bólu, bo znikła świadomość przyczyny
I szał przyczaił się na kształt gadziny.

LXIII

Błędną źrenicą patrzy, leży cicha,
Słucha wyrazów nie wiedząc, co znaczą;
Dłonie lekarstwa niosące odpycha,
Nie zważa na tych, co u łoża płaczą,
Milczy, choć głosem włada, i nie wzdycha,
Snadź33 wzięła rozbrat z ludźmi i rozpaczą.
Ni gwar, ni cisza z tej ją nie wybije
Martwoty — jednak oddycha — więc żyje.

LXIV

Przyszły służebne, drużki, to ją nudzi —
Ojciec się zbliżył, odwraca oczęta.
Nie rozpoznaje przedmiotów, miejsc, ludzi,
Dawniej tak drogich! Noszą ją dziewczęta
Z sali do sali, ona się nie zbudzi
Z bezczucia; leży jak lilijka ścięta,
Aż nagle oczy łagodnie zamglone
Zdziczały, myślą wnętrzną przerażone.

LXV

Ktoś wspomniał harfę, zatem przywołany
Harfiarz uderzył z lekka w struny drżące.
Na pierwszy akord ostry i urwany
Oczy zwróciła ku niemu gorące,
Lecz odwróciła zaraz twarz do ściany,
Jakby odepchnąć chciała wracające
Wspomnienia: harfiarz nucił śpiew żałosny
O dniach szczęśliwych wolności i wiosny.

LXVI

Ona chudymi paluszkami w ścianę
Jęła34 w takt pukać. Zaśpiewał pieśń drugą,
Wymówił: miłość! Na to imię znane
Drgnęła; poczucie bytu świetlną smugą
W duszy mignęło — jeśli to być zwane
Może poczuciem. Z chmurnych oczu strugą
Łzy popłynęły na zwiędłe jagody35,
Jak z chmur, gdy spadną strumieniami wody.

LXVII

Próżna pociecha! Myśl przyszła zbyt skoro
I w mózg wtrąciła dzikich myśli nawał,
Skoczyła z łoża, jakby nigdy chorą
Nie była — bijąc, kto jej w drodze stawał.
Lecz poddawała się zaraz z pokorą
I atak w martwy sen mienić się zdawał;
Znów nic nie mogło czucia jej przywrócić,
Gdy nawet kłuto, aby ją ocucić.

LXVIII

Czasem przytomność zdradza się wejrzeniem,
Nic jej nie zmusi spojrzeć rodzicowi
W oczy; na innych patrzy z natężeniem,
Chociaż patrzenie to podobne snowi.
Odpycha ręce z jadłem i odzieniem,
Nie chce niczego, a gdy chce, nie powie,
Ni razu do snu nie zmruży powieki,
A nie pomogą na to czas ni leki.

LXIX

Tak dni dwanaście więdła i ginęła.
Nareszcie bez drgań, bez jęku, westchnienia,
Bez mąk przedśmiertnych ducha wyzionęła,
A nikt nie poznał tego wyjawienia
Śmierci, aż świeżość z bladej twarzy zdjęła,
Zostrzyła rysy i z źrenic płomienia
Zrobiła popiół — a to oko czarne,
Dawniej błyszczące, piękne, dziś tak marne...

LXX

Umarła, jednak nie sama, bo razem
Zginął pierwiastek zaledwie poczęty,
Bezgrzeszne dziecię grzechu, co obrazem
Miało być ojca i w nierozwiniętej
Osłonie z matką pod tym samym głazem
Spoczęło — pączek i kwiat razem ścięty.
Darmo je dzisiaj krople rannej rosy
Rzeźwią, padając na grobowe wrzosy...

LXXI

Tak żyła i tak zmarła. Już jej smutki
I wstyd nie dotkną. Nie była stworzona,
Aby przecierpieć niebaczności skutki,
Od których serce trzeźwiejsze nie kona
I starych dojdzie lat. Jej żywot krótki,
Ale rozkoszny, bo nieprzeznaczona
Rozkoszy starość; słodko śpi w mogile
Na brzegu, który ukochała tyle.

LXXII

Dzisiaj na wyspie trawy i burzany36;
Dom runął w gruzy, pomarli korsarze.
Jeno dwa ciche tam sterczą kurhany,
Przed ludzkim okiem skryte w dzikim jarze.
Nawet tej pięknej grób nieszanowany;
Człowiek nie powie, kamień nie pokaże,
Kim była; czasem tylko morska mewa
Nad Cykladami pieśń żałobną śpiewa.

LXXIII

Albo Greczynika czasem pieśnią wraca
Do smutnych dziejów — lub który z wyspiarzy
Powieścią o nich długie noce skraca.
On piękny z męstwa, a ona znów z twarzy.
Miłość namiętną żywotem opłaca:
Taka odpłata winę zrównoważy.
Za winę kara; nikt jej nie uciecze,
Miłość się sama pomści i odsiecze.

LXXIV

Nie powiem więcej, aby kart nie krwawić
Bliznami i krwi wylanej szkarłatem.
Zresztą nie lubię przy szaleńcach bawić,
Bym się sam ludziom nie wydał wariatem.
Umarłych trzeba mogiłom zostawić.
Muza ma wróżką jest kapryśną, zatem
Do don Juana, który po szerokim
Morzu odjeżdża, wracam lotnym krokiem.

LXXV

Spętany, ranny, z kresą przez czuprynę,
Dzień i noc leżał, nim w uczuć zamęcie
Przypomniał stan swój i szczęścia ruinę.
Gdy się ocucił, leżał na okręcie,
Płynącym siedem węzłów na godzinę.
Z dala Ilionu brzeg na firmamencie37
Szarzał; jakżeby dawniej go powitał!...
Dziś na Sigeum38 nie patrzał, nie pytał.

LXXVI

Tam, gdzie pagórek chatkami zasiany
I Hellespontu39 powierzony pieczy,
Leży Achilles „bogom przyrównany”
(Tradycja twierdzi tak, lecz Bryant40 przeczy).
Dalej wysoko sterczące kurhany...
Czyje? Ja nie wiem. Chyba sam Bóg wie: czy
Telamończyka, czyli Patroklesa41
(Ci by nas chętnie wysłali do biesa).

LXXVII

Mogiły, wydmy, bez głazu, bez znaku,
Nagie, gór dzikich otoczone wieńcy42.
W oddali Ida43 na niebieskim szlaku,
Skamander44 (jeśli to on) — i nic więcej.
Dla Marsowego stworzone orszaku!
Pole, gdzie snadnie45 mężów sto tysięcy.
Zmieści się; lecz tam, gdzie trojańskie wały,
Pasły się trzody i żółwie pełzały.

LXXVIII

Stada tabunnych koni, małe wioski
Nieznanej sławy, a nawet nazwiska,
Pasterze (nie to już, co Parys46 „boski”)
Patrzą z uśmiechem, że te dziwowiska
Zwiedza uczony angielski lub włoski.
Turek z różańcem bursztyn w zębach ściska;
Utonął w raju swym duszą i ciałem —
Oto, com widział. — Frygów nie spotkałem.

LXXIX

Gdy Juan wyszedł z dusznej i ponurej
Kabiny na wierzch, spostrzegł, że jest jeńcem.
Więc obojętnie patrzał w mórz lazury,
Rycerskich mogił ocienione wieńcem.
Osłabł z ran, ciało mu przetarły sznury. —
Wreszcie się w dyskurs wdał z jakimś trzebieńcem47
Pytając, co z nim było i co będzie —
Lecz ten mu nie dał objaśnień w tym względzie.

LXXX

Dalej obaczył kilku jeńców, którzy
Włochami zdali się i byli niemi.
Usłyszał dziwne koleje podróży:
Trupa śpiewaków, gdy z auzońskiej ziemi
Wywędrowała w tej myśli, że służy
Cywilizacji, została ze wszemi
Toboły bandzie sprzedana piratów
Przez impresaria za tysiąc dukatów.

LXXXI

Buffo opery, śpiewny muz kuzynek,
Opowiedział mu, jak ich wzięto zdradnie.
Choć przeznaczony na turecki rynek,
W górę podnosił głowę, klnąc dosadnie,
I był humoru pełen, pełen drwinek,
Z czym mu niebrzydko było, nawet ładnie.
Minę przynajmniej miał nie tak zakonną,
Jak przygnębiony tenor z primadonną.

LXXXII

Za czym w te słowa opowieść prowadził:
„Nasz impresario, człowiek z lada jaką
Duszą, najął nas, ale szelma zdradził,
Bo w drodze obcy bryg — corpo di Bacco48!
Przywołał, tutaj zaraz nas przesadził
I nie dał w łapę nawet na tabacco.
Lecz jeśli sułtan ma do śpiewu skłonność,
To nam nagrodzi losu «niefortonność» —

LXXXIII

To primadonna — w czterdziestce; już siwa,
Przekwitła bujnym życiem, wiecznie chora,
Na puste ławki nadzwyczaj drażliwa;
Głos jaki taki. — To — żona tenora.
Skala niewielka — fertyczna49 i żywa —
Zrobiła wielką jednego wieczora
Furorę, kiedy hrabię Barbagiani
Wzięła sprzed nosa jednej rzymskiej pani.

LXXXIV

Dalej tancerki: To jest mała Nini,
Różne profesje zna — czego nie chwalę.
Ta lafirynda znów — to Pelegrini,
Co zarobiła w zeszłym karnawale,
Nie chcę dochodzić jak — pięćset zecchini50,
A już wydała na cacka i bale.
A to: groteska — tłusta bajadera51;
Młodzieńców z ciałem i duszą pożera.

LXXXV

Statystki znowu — chór i baletniczki
Nie więcej warte niż te, którem przody
Wymienił — prócz tej i owej samiczki,
Resztę bym posłał do jarmarcznej budy.
Ot — ta na przykład: długa na kształt tyczki
Ma sentymentu wdzięk — mogłaby skudy
Zbierać, cóż? Tańczy brzydko, ociężale,
Nie ma figury, a twarz szpetną wcale52.

LXXXVI

Mężczyźni, sądzisz, wybrańsi? Hołota!
Musico skrzeczy jak garnek rozbity,
Choć ma warunki inne ta... istota,
Że do seraju53 może być użyty
I służalczego skosztować żywota,
Umie sopranem śpiewać — — jak kobiety,
Równie cennego śpiewaka nie złapiesz
Nawet w tym chórze, który stroi papież54.

LXXXVII

Organ tenora hultajstwem zniszczony,
Basso nie śpiewa także, ale ryczy,
Obce mu wszystkie muzyczne kanony;
Fałszuje, nie zna nut, głosu nie ćwiczy,
Lecz że jest krewnym bliskim primadony,
Która przysięgła, że ma głos słowiczy,
Angażowano go; nie gorzej śpiewa
Wół, gdy się puści na recitativa.

LXXXVIII

Siebie wynosić — byłoby to swojej
Godności szkodzić; młodyś pan, lecz wierzę,
Żeś się w podróżach często u podwoi
Sztuki zatrzymał — znasz się na operze.
— Raucocantiego znasz?... Przed tobą stoi,
Może się kiedy w przyzwoitszej sferze
Spotkamy. Bywasz na jarmarku w Lugo?
— Nie? Bądźże — spotkasz się z najniższym sługą.

LXXXIX

A! — jest baryton jeszcze. Ładny malec,
Ale się gwałtem do wielkości garnie;
Zgrabne ma ruchy — szkoły ni na palec,
Skalą mizerną operuje marunie,
Mówi, że los mu sprzyja... Zuchwalec!
Zadowoliłby zaledwie kawiarnie.
W rolach kochanków zawsze się zaperzy,
Gdzie trzeba klęknąć, on tam zęby szczerzy...”

XC

Tu Raucocanti nie mógł mówić dalej,
Bo mu przerwała mowę straż piratów,
Którzy do kabin z powrotem wzywali
Melancholijnych głosu potentatów.
Smutno raz jeszcze przyjrzeli się fali,
Co nosi barwę podwójnych bławatów55,
A bryzgi wody po niej w słońcu tańczą —
I zeszli z głową spuszczoną poddańczo.

XCI

Dnia następnego czekali piraci
Z musu na firman56 sułtański w Bosforze,
Święcony kodeks muzułmańskiej nacji,
Który omija każdy, jak kto może.
I oznajmili jeńcom, że w postaci
Janusa57 — dama z damą w jednej sforze,
Zasię mąż z mężem — mają być złączeni
I na stambulskim rynku wystawieni.

XCII

Zostali, skoro jeńców zsortowano,
Chłopiec bez pary oraz taka sama
Młódka; po scysji, gdzie ma być soprano
Zaliczon, do płci Ewy czy Adama,
Po czym za stróża kobietom go dano —
Skuto ich razem; był to Juan, dama
Zaś owa — młoda bachantka, z urody
Taka, że mógł stąd dopytać się szkody.

XCIII

Raucocantiego spięli stróże twardzi
Z tenorem; ci dwaj darli z sobą koty,
Jak tylko mogą drzeć aktorzy; bardziej
Sąsiad dolegał niż smutnej kłopoty
Niewoli; wszczęli spór, bo byli hardzi,
I zamiast sobie nawzajem ochoty
Dodawać, żywą rozpoczęli kłótnię
Arcades ambo58... to jest — oba trutnie.

XCIV

Socia doloris59 Juana z Romanii
Ród wiodła, w marchii chowana Ankony.
Oczy wiercące do dusznej otchłani
Mogły jej zjednać nazwę „belladony”,
Czarne jak węgiel, duże jak u łani.
Zalotność grała z twarzy opalonej
Słońcem; dar, co go nie lza lekceważyć,
Zwłaszcza gdy dama potrafi go zażyć.

XCV

Lecz wszystkie próby jej były daremne,
Bo smutek czuwał w zmysłów jego bramie.
Próżno szły z ócz jej iskry na mgłą ciemne
Oczy; choć skuci tak, że nagie ramię
W szyję go grzało, na członki foremne,
Dla jakich nawet mnich reguły łamie,
Spokojnie patrzał, w wierności wytrwały;
Może też rany świeże pomagały...

XCVI

Byliż gdzie — gdybyśmy w historię sięgli —
Wierniejsi nadeń rycerze i pazie?
Szczęśliwsze damy, którym zaprzysięgli?
Z wielu prób męstwa jedną mam na razie:
„Nikt nie utrzyma rozpalonych węgli
Na dłoni, myśląc o zimnym Kaukazie.” —
Juanek odbył z triumfem tę próbę
Ogniową, wielką stąd zyskując chlubę.

XCVII

Tu bym na przekór epickiej powadze
Wyznał, jak to ja bywałem zapalny!
Ale mnie skarżą moralności władze,
Że w pieśniach mych dwóch za wiele realnej
Prawdy — Juana już na ląd wysadzę,
Bo mi wydawca pisze — człowiek walny —
Że łatwiej wielbłąd przez igielne ucho
Niż ja w uczciwy dom wejdę na sucho.

XCVIII

Wszystko mi jedno — mówię z wami prosto:
Gdy mną gardzicie, niech wam daje rady
Smollet60 i Prior61, Fielding62 i Ariosto63,
Piękne dla skromnej epoki przykłady!
Lubiłem dawniej głupców ociąć chłostą,
Lubiłem także poetyckie zwady.
Bywało, gdy mnie gdzie krytyk połechce,
To się odgryzę — ale dziś gryźć nie chcę...

XCIX

Chłopcem lubiłem pięść pokazać chwatom,
Dziś porzuciłem rycerską zabawę
I zostawiłem kłótnie — literatom.
A czy mam krótko tylko dzierżeć sławę,
Póki drukarskim się powierzam szmatom,
Czyli64 mam wieki długie wziąć w dzierżawę,
Zawsze w mogile odgłosy usłyszę
Nie pieśni mej — to wiatru w nocną ciszę.

C

Żywot poetów, którzy z oddalenia
Czasu i dziejów idą tu w pieluchach
Sławy, jest drobną cząstką ich istnienia.
Imiona toczą się w chwały podmuchach
Jak grudka śniegu, która się przemienia
W górę, w śniegowych na dół lecąc puchach,
I wstaje z grudki góra i mogiła
Duża i biała, lecz zimna, jak była.

CI

Wielkie imiona cóż są? Marne słowa,
A żądza sławy co? Przyjemność mdłego
Smaku, od której zawraca się głowa
Ludziom łudzącym się, że się ustrzegą
Zaguby, która wszystko w grobie chowa
Do czasu przyjścia Syna człowieczego.
Wątpił ktoś, gdym stał na grobie Achilla,
O Troi. Przyjdzie i na Rzym ta chwila.

CII

Tak pokolenia w wiekowej ruinie
Znikają — trumnę na trumnie się składa,
A potem nawet pamięć wieków ginie
I z przeznaczenia w grób dzieci zapada.
Napisy grobu dziadów — gdzież są ninie65?
Ledwie się który zbutwiałym wykrada
Głazom, co kryją bezimiennych kości:
Miliony — w spólnej grzebane nicości!

CIII

Przejeżdżam co dzień tam, gdzie poległ z chwałą
Z bohaterami idący w zawody,
Za długo ludziom żyjący — za mało
Ludzkiej próżności Gaston de Foix66 młody.
Pęknięty filar z podstawą spróchniałą,
Grubo ciosany — marny znak nagrody —
Przypomni zlane krwią raweńskie pole;
Wkoło porosły osty i kąkole.

CIV

Chodzę codziennie, gdzie Dant ma mieszkanie:
Skromna kopuła, osłania niedumny
Grób, ale cały, bo poszanowanie
Strzeże tu wieszcza, nie żołnierza trumny.
Jednak przyjdzie czas, gdy nic nie zostanie
I z dzieł poety, i z wodza kolumny,
Tak jak ginęła sława bohatera
Przed Achillesa przyjściem i Homera.

CV

Krwią ludzką owa kolumna lepiona,
Dziś kałem ludzkim stopę ma zwalaną,
Jakby obelga głazowi zrządzona
Była nagrodą za krew tam wylaną.
Taki jest triumf i tak się dokona
Słuszna odpłata za niehamowaną
Krwi i wielkości żądzę, tak się wściekle
Miecącą, jak Dant chyba widział w piekle.

CVI

Lecz będą wieszcze. Choć sława dym pusty,
Jej woń człowieka nęci zawsze, wszędzie.
Myśl niespokojna, co się pierwsza usty
W pieśni wylała, nią się zawsze będzie
Objawiać; jako przez brzeg wód upusty,
Tak się przelewa przez duszy krawędzie
Uczucie pieśnią, która jest swobodna
Albo była nią, nim się stała modna.

CVII

Gdyby z przekleństwa losu ci, co żyli
W kontemplacyjnej ducha i burzliwej
Epoce, co wszech żądz męki przebyli,
Dostąpić mogli tej siły straszliwej,
Iżby uczucia swoje przedstawili
Jako w zwierciadle w epopei żywej,
Dobrze byś zrobił, nie dając jej światu,
Lecz by cudnego pozbył poematu...

CVIII

O, wy, będące wyrocznią księgarzy,
Sawantki! Z żeńskich najłaskawsze natur,
Cenzurujące książki blaskiem twarzy,
Dajcie mi — błagam — wasze: Imprimatur67.
Czyż mam się zniżyć do nędznych kucharzy,
Którzy nie znają parnaskich kreatur68,
Mamże ja jeden sam podług zwyczaju —
Nie pić waszego kastalskiego czaju?

CIX

Co? — już nie będę „lwem” jak inne lordy —
Z czapeczką błazna, kołpaczkiem pazika?
Nie będę słuchał pochlebstw głupiej hordy
Krzycząc: I can’t get out69! jak szpak Yorika?
Będęż przysięgał jak poeta Wordy
(Że świat czytając go oczy przymyka):
„Och! nie ma gustu — sława to loteria,
Którą frymarczy70 błękitna koteria!”?

CX

O tajemnicze, urocze bławatki!
(Jakby ktoś śpiewał o nieba błękicie,
A ja, uczone panny, wdowy, matki,
O was) podobno pończoszki nosicie
Modre — nie sprawdzam, trwożny o upadki —
Kolor podwiązek, w które ku wizycie
Rannej do króla lub na dworskie bale
Lord lewą łydkę przystraja wspaniale.

CXI

Są między wami dusze seraficzne71;
Minął czas, kiedyśmy pełni ochoty,
Wy moje rymy, ja oczęta śliczne,
Ach! studiowali; czas piękny, czas złoty...
Dziś jeszcze lubię dusze z wiedzą styczne,
W nich się częstokroć pielęgnują cnoty.
Znałem ja jedną niebieską pończoszkę,
Miluchną, dobrą — ale głupią troszkę....

CXII

Pan Humboldt72, pierwszy z podróżników świata,
Lecz nie ostatni — jestem przekonany —
Wynalazł — wyszła mi z pamięci data
Odkrycia — nie wiem równie, jak jest zwany
ów przyrząd — bardzo dowcipny — do kata! —
Którym się mierzą atmosfery stany
Przez oznaczenie napięć w dolnej sferze...
O, lady Daphne! Pozwól, niech cię zmierzę!

CXIII

Lecz do powieści. Korsarz zapłacony
Miał niewolnikiem napełnić stolicę.
Po formalnościach zwyczajnych puszczony,
U wrót seraju zarzucił kotwicę.
Ładunek zdrowy i nie zarażony
Posłano tegoż dnia na targowicę:
Gromadę Rosjan, Gruzińców, Czerkiesów,
Dla rozmaitych żądz i interesów.

CXIV

Kilka sprzedano drogo. Za Czerkieskę,
Kwitnącą barwą róż, dowodnie czystą,
Tysiąc i pięćset złożono na deskę
Dukatów — ależ płeć miała ognistą!
Różni tam kupcy wyciągali kieskę
I już dawali za nią tysiąc i sto;
Lecz gdy się tamci ceną nie straszyli,
Czując, że Sułtan tu w grze — odstąpili.

CXV

Murzynki z Nubii sprzedano po cenie,
Jak notowały ją Indie Zachodnie;
Wilberforce73 sprawił to, że wyzwolenie
Popodwyższało ceny. Niezawodnie
Rzecz taka ludzkie oburzy sumienie,
Ale grzech lubi żyć jak król wygodnie.
Gdy miłosierdzie niewolnictwo znosi,
Występek jego użyteczność głosi.

CXI

Jak kupowali pojedyncze pary
Paszowie, Żydzi, powiem — co się da rzec
Później; jak jedni poszli pod ciężary,
Inni na bejów74 wyszli, lecz się zarzec
Musieli wiary — jak żeńskie ofiary
Drżały, aby ich nie wziął jaki starzec
Wezyr75, co sobie to kobietę bierze
Na nałożnicę, czwartą żonę, zwierzę...

CXVII

Wszystko zostawiam do następnej pieśni,
A bohatera, który się nieświetnie
Bawi (powinien byłem skończyć wcześniej
Tę pieśń) — na teraz usunę dyskretnie.
Wiem ja, że nudzę, o moi rówieśni,
Lecz nie mnie — Muzie należą się pletnie76.
O dalszych zatem przygodach Juana
W piątym Juanie — jak jest u Osjana77.

łoże — tu: łożysko rzeki. [przypis edytorski] ↩
trefniś — błazen. [przypis edytorski] ↩
krotofila a. krotochfila (daw.) — żart. [przypis edytorski] ↩
Tetyda (mit. gr.) — jedna z Nereid (boginek morskich), matka Achillesa. [przypis edytorski] ↩
Pulci, Luigi (1432–1484) — poeta włoski, który spopularyzował oktawę, autor poematu Morgante, zawierającego elementy komiczne. [przypis edytorski] ↩
szczutek (daw.) — pstryczek. [przypis edytorski] ↩
zadość (daw.) — dosyć. [przypis edytorski] ↩
kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski] ↩
Hymen (mit. gr.) — bóg małżeństwa, syn Apollona. [przypis edytorski] ↩
pochop (daw.) — zapał, zapęd, chęć. [przypis edytorski] ↩
usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski] ↩
Safona — gr. poetka liryczna z przełomu VII i VI wieku p.n.e., autorka głównie poezji miłosnej, często sugerującej jej miłość do kobiet. [przypis edytorski] ↩
kief — w oryginale: sjesta. [przypis edytorski] ↩
porać się (daw.) — zmagać się. [przypis edytorski] ↩
wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
krócica — broń palna o krótkiej lufie, ładowana od przodu. [przypis edytorski] ↩
giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski] ↩
morzem wyrzucony — dziś: wyrzucony przez morze. [przypis edytorski] ↩
gaszek a. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski] ↩
jatagan — rodzaj broni białej o dwukrotnie wygiętym ostrzu. [przypis edytorski] ↩
wiosły — dziś popr. forma N.lm: wiosłami. [przypis edytorski] ↩
galliota — (ang. gallivat) niewielka, uzbrojona łódź żaglowo-wiosłowa. [przypis edytorski] ↩
sznury — dziś popr. forma N.lm: sznurami. [przypis edytorski] ↩
Kasandra (mit. gr.) — córka Priama; zakochany w niej Apollo dał jej dar jasnowidzenia, lecz gdy odrzuciła jego zaloty, sprawił, że nikt nie wierzył w jej wróżby. Przepowiedziała upadek Troi. [przypis edytorski] ↩
Bohea — rodzaj czarnej herbaty gorszego gatunku. [przypis edytorski] ↩
Flegeton (mit. gr.) — płonąca rzeka w Hadesie, krainie umarłych. [przypis edytorski] ↩
najada (mit. gr.) — nimfa rzeki, źródła lub potoku. [przypis edytorski] ↩
rum — tu: rumowisko. [przypis edytorski] ↩
samum — gorący i gwałtowny wiatr południowy. [przypis edytorski] ↩
mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
Laokoon (mit. gr.) — kapłan Apollina w Troi, za świętokradztwo wraz z synami zaduszony przez węże; scenę tę przedstawia słynna starożytna rzeźba Grupa Laokoona. [przypis edytorski] ↩
Gladiator — tradycyjna nazwa starożytnej rzeźby Umierający Gal. [przypis edytorski] ↩
snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski] ↩
jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
jagody (daw. a. poet.) — policzki. [przypis edytorski] ↩
burzan — zarośla z ostów i łopianów. [przypis edytorski] ↩
firmament (daw.) — sklepienie niebieskie. [przypis edytorski] ↩
Sigeum — Sigeion, starożytne miasto greckie w Troadzie. [przypis edytorski] ↩
Hellespont — dziś Dardanele; cieśnina między Półwyspem Bałkańskim w Europie a Azją Mniejszą, która łączy Morze Egejskie z morzem Marmara. [przypis edytorski] ↩
Bryant, Jacob (1715–1804) — autor książki o wojnie trojańskiej. [przypis edytorski] ↩
Patrokles (mit. gr.) — towarzysz Achillesa, wychowujący się z nim od dzieciństwa, kiedy to uciekł na dwór Peleusa, chcąc się uchronić przed karą za zabicie rówieśnika w sprzeczce wynikłej podczas gry w kości; jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski] ↩
wieńcy — dziś popr. forma N.lm: wieńcami. [przypis edytorski] ↩
Ida — góra w Troadzie (dziś Anatolia). [przypis edytorski] ↩
Skamander — rzeka pod Troją. [przypis edytorski] ↩
snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
Parys (mit. gr.) — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski] ↩
trzebieniec — kastrat. [przypis edytorski] ↩
corpo di Bacco — włoskie przekleństwo. [przypis edytorski] ↩
fertyczny (daw.) — ruchliwy, zwinny. [przypis edytorski] ↩
zecchini — cekiny, wenecka moneta. [przypis edytorski] ↩
bajadera — tancerka. [przypis edytorski] ↩
wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
seraj — tu: harem. [przypis edytorski] ↩
Nawet w tym chórze, który stroi papież — tj. w chórze kastratów. [przypis edytorski] ↩
bławat (daw.) — błękitna jedwabna tkanina. [przypis edytorski] ↩
firman — wydany na piśmie dekret sułtana. [przypis edytorski] ↩
Janus (mit. rzym.) — bóg o dwóch twarzach. [przypis edytorski] ↩
Arcades ambo — obaj Arkadyjczycy (Wergiliusz, Bukoliki, Ekloga VII). [przypis edytorski] ↩
Socia doloris (łac.) — towarzyszka cierpienia. [przypis edytorski] ↩
Smollet, Tobias George (1721–1771) — szkocki poeta i autor powieści przygodowych. [przypis edytorski] ↩
Prior, Matthew (1664–1721) — angielski poeta i dyplomata. [przypis edytorski] ↩
Fielding, Henry (1707–1754) — angielski pisarz i dramaturg, autor powieści przygodowej Tom Jones. [przypis edytorski] ↩
Ariosto, Lodovico (1474–1533) — poeta włoskiego renesansu, autor eposu rycerskiego Orland szalony, a także satyr i komedii wierszem i prozą. [przypis edytorski] ↩
czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
Gaston de Foix (1489–1512) — książę de Nemours, francuski dowódca wojskowy, zginął w zwycięskiej dla jego wojsk bitwie pod Rawenną. [przypis edytorski] ↩
imprimatur — oficjalna zgoda kościelna na druk książki. [przypis edytorski] ↩
parnaskie kreatury — muzy. [przypis edytorski] ↩
I can’t get out (ang.) — nie mogę wyjść. [przypis edytorski] ↩
frymarczyć (daw.) — handlować, kupczyć. [przypis edytorski] ↩
seraficzny — anielski. [przypis edytorski] ↩
Humboldt, Alexander (1769–1859) — niemiecki przyrodnik i podróżnik. [przypis edytorski] ↩
Wilberforce, William (1759–1833) — angielski polityk, filantrop i przeciwnik niewolnictwa. [przypis edytorski] ↩
bej — urzędnik turecki. [przypis edytorski] ↩
wezyr — głównodowodzący armii i szef rządu w Turcji. [przypis edytorski] ↩
pletnie (daw.) — baty. [przypis edytorski] ↩
Osjan (mit. irl.) — Oisín syn Fionna, legendarny wojownik i bard celtycki, bohater średniowiecznych podań. Miał być autorem tzw. Pieśni Osjana, rzekomych średniowiecznych poematów celtyckich, za których odkrywcę podawał się szkocki poeta James Macpherson. Wydane zostały w języku angielskim w 1760 r. (Macpherson twierdził, że tłumaczył je z języka gaelickiego) i stały się bardzo popularne w całej Europie, wywierając wpływ na literaturę romantyczną. Mimo raportu specjalnej komisji, ogłoszonego przez Highland Society w Edynburgu w 1805 r., a podważającego autentyczność pieśni, duża część elity intelektualnej Europy uważała Pieśni Osjana za prawdziwy zabytek dawnej poezji celtyckiej, a zarazem za dokument historyczny. [przypis edytorski] ↩