XII. Chruściki. Nocne światełko

Nie było innej rady. Wziąłem na odwagę i uczepiony na pajęczynie, niby czwororęczna istota, ruszyłem ku brzegowi.

Po wysiłkach połączonych z narażeniem się na śmierć w nurtach, bez tchu prawie, dotknąłem wreszcie nogą gałązki rokietu (Hypnum). Chociaż ta kępa mchów rosła nad samym strumykiem, który obmywał jej korzonki, uczułem, iż jestem ocalony.

Usiadłem więc na szczycie gałązki między dwoma listkami mchu, niby w wygodnym fotelu, i otarłem uznojone1 czoło. Miły chłód, jaki wytwarzała parująca z mokrych zarośli wilgoć, ukoił mnie nader prędko i niczego już nie pragnąłem więcej niż spoczynku, choćby przez wieczność całą.

Było mi dobrze.

Jakiś czas przesiedziałem nieruchomo, niby w odrętwieniu. Stan taki często się trafia po wielkich wzruszeniach. Wkrótce jednak odpocząłem i z biernej roli przeszedłem do roli widza.

Elastyczna gałązka rokietu wydawała mi się krzesłem w jakimś fantastycznym teatrze, szemrząca zaś toń, szmaragdowe kępy mchów i wątrobowców (Hepaticae) dekoracją sceny, na której ukazywali się dziwni bohaterowie i osobliwe bohaterki.

Każdy i każda z nich poruszała się w innym rytmie i w zupełnie odmiennych zygzakach unosiła się nad wodą. Były tam chruściki (Trichoptera), nieszczety (Nemouridae), widelnice (Perla), otworówki (Rhyacophila) i różne ważki (Odonata).

A jak ciekawe to typy! Należały wszystkie do owadów żyłkoskrzydłych (Neuroptera), które odznaczają się tym, że w młodości prowadzą ruchliwy i rozbójniczy żywot w wodzie. Każdy po swojemu prowadzi raubryterskie2 rzemiosło w wodach bieżących lub stojących i długo musi dorastać w tym wodnym środowisku, aż mu będzie dozwolone wypełznąć nad wodę, osuszyć się i pod postacią lotnej istotki, podobnej do motylka lub czteroskrzydłej muchy, wydobyć się z ciasnych powijaków. Nieszczety na przykład i inne widelnice, które przysiadają co chwila w swym nierównym locie na kamykach i roślinach nadwodnych, niedawno były nagimi larwami, chowającymi się pod kamykami, i czyhały w mule wodnym na pływające małe owadki.

W przezroczystej wodzie często je dostrzegałem, jak uczepione nóżkami za kamyk, kołysały się bez wytchnienia, podobnie jak to czynią odpoczywające słonie.

Chruściki (Trichoptera) znowu, które zwykły dostrzegacz nazwałby niewątpliwie małymi motylkami — przypominają bowiem uderzająco łuskoskrzydłe owady, zarówno z kształtu, jak ze skrzydeł, pokrytych barwnymi włoskami (naśladującymi łuskę motyli) — w młodości prowadzą żywot zupełnie inny niż gąsienice prawdziwych motylków. Są bardzo drapieżne i pełzają po dnie kałuż i wartkich strumieni, żywiąc się drobnymi stworzonkami. Gdybyś chciał poznać kiedy bliżej tę ciekawą rodzinę, siądź jak ja nad przezroczystym ruczajem3, a z pewnością zauważysz na dnie nieruchome kruszynki, zupełnie podobne do kawałków drzewa, liści lub nawet zlepka kamyków. Te martwe pozornie, ale po bliższym wpatrzeniu się poruszające się i wędrujące patyczki oraz grudki są właśnie larwami chruścików.

Wyjmij jedną z wody, a przekonasz się, że to żywa istotka, ukryta w oryginalnym futerale niby ślimak w skorupie. Głowa i długie kosmate nóżki wystają na zewnątrz, reszta miękkiego ciała ukrywa się w rurce gładkiej od wewnątrz, ale pokrytej na zewnętrznej stronie najrozmaitszymi materiałami, prawdopodobnie w celu zamaskowania się przed wzrokiem nieprzyjaciół.

Niby średniowieczny wojownik, chruścik we wszystkich wycieczkach nie opuszcza swej zbroi i ciągnie za sobą futerał, do którego w razie najlżejszego niebezpieczeństwa cofa się cały i ukrywa.

Powierzchowność tej udoskonalonej beczki Diogenesa4 bywa bardzo rozmaita, bo każdy gatunek wybiera inne materiały i skleja je w inny sposób; niektóre tylko gatunki należą do niewybrednych i biorą to, co im w chwili potrzeby wpadnie w łapki.

Pewne chruściki przyklejają do swego ruchomego domku dosyć symetrycznie kawałeczki trawy, układając je bądź wzdłuż, bądź w ukos. Jeden gatunek okręca się wąskim liściem niby wstążką, inne dobierają bez symetrii listki, odłamki drzewa i kamyczki.

Pochewka jednego chruścika składa się z cienkiej warstwy jednakowych ziarnek piasku, ułożonych w tak prawidłową mozaikę, że nie chce się wierzyć, aby ona była dziełem samego lokatora. Chruścik ten żyje w wartkich wodach i wybiera na domek kamyki dlatego zapewne, aby móc się lepiej opierać prądowi wody.

Leptocerus bimaculatus ulepia gruszkowaty futerał z piasku pomieszanego z iłem.

Limnephilus flavicornis paraduje w domku okrytym drobniutkimi muszelkami.

Zabawny jest widok takiej larwy, oblepionej żyjącymi jeszcze ślimaczkami. Wygląda tak, jak Indianin, który by zamiast okryć się skórkami z wiewiórek, obszył sobie płaszcz żywymi zwierzątkami.

W całej tej sztuce budowniczej czy też krawieckiej najgodniejsza uwagi jest umiejętność zużytkowania tak materiałów, że przenośny domek wcale im nie ciąży. Nawet człowiek nie rozstrzygnął zadania, jakie każdy chruścik, nie ucząc się hydrostatyki5, z największą łatwością rozwiązuje. Każde nasze futro, płaszcz, a nawet kostium letni waży pewną ilość funtów, pancerz zaś chruścika, choćby nawet z kamyków złożony, nie ma dla niego żadnej wagi, bo gatunkowo nie jest ani cięższy, ani lżejszy od wody. Gdyby było inaczej, to jest gdyby był cięższy, męczyłby niepotrzebnie właściciela, w przeciwnym zaś razie unosiłby go łatwo w górę i utrudniał pełzanie po dnie.

Jakkolwiek chruścik umie zachować w tym względzie równowagę, to przecież zdarza mu się, jako istocie ułomnej, zbłądzić niekiedy i wybudować pochewkę wbrew zasadom fizyki.

Czy sądzisz, że załamawszy łapki, oddaje się bezowocnej rozpaczy lub też zniecierpliwiony odrzuci popsute dzieło i bierze się na nowo do roboty?

O nie! Zanadto ceni swą pracę, aby ją miał lekkomyślnie marnować. Zresztą ma na to łatwą radę. Gdy domek za ciężki, przylepia, gdzie potrzeba, kawałek słomki lub drzewa i równowaga powraca, gdy zaś zanadto jest lekki, naprawia błąd za pomocą kamyczka.

W tej właśnie zaradności spoczywa klucz zagadki: dlaczego często daje się widzieć do futerałów skądinąd symetrycznych przylepione jakby przypadkowo listki albo kamyczki. Domek swój larwa buduje przy pomocy łapek i jedwabistej przędzy, którą snuje z pyszczka. Pospolicie zaczyna obmurowywać się od dolnej części ciała (to jest od tyłu), a w ciągu pięciu lub sześciu godzin wykańcza całe schronienie.

Jeśli weźmiemy pod uwagę, że młoda larwa rośnie i musi kilka razy przebudowywać ciasne więzienie, aby stało się przestronniejsze, nie można tych pozornie nędznych i leniwych istot nazwać próżniakami.

Nadchodzi wreszcie chwila przeobrażenia się w poczwarkę. Chruścik przyczepia się wtedy do kamienia lub rośliny, chowa się cały w futerale i otwór zasnuwa jedwabistą kratą, do której przyczepia dla niepoznaki kawałek drzewa lub coś podobnego.

Po upływie dwóch lub trzech tygodni dobrowolnego więzienia rozrywa celkę, porzuca ją i w postaci białawej i dość sztywnej istotki, niby mumia, pływa swobodnie, najczęściej na grzbiecie, używając w tych igraszkach zamiast wioseł nóżek opatrzonych rzęskami.

Mamy w nim ciekawy okaz poczwarki obdarzonej możnością przenoszenia się z miejsca na miejsce.

Jak ci wiadomo, poczwarki chrząszczy, motyli, much i pszczół są bezwładne i niby pogrążone w stanie pozornej śmierci — pod tym więc względem wybitnie różnią się od żyłkoskrzydłych. Zoologowie też, odróżniając tę ważną cechę, nazywają pierwsze cztery grupy owadami o przeobrażeniach zupełnych, zaś pozostałe, których poczwarki nie ulegają tak gruntownym przeobrażeniom i są mniej więcej podobne do swych larw lub postaci dojrzałych, nazywają owadami o przeobrażeniach niezupełnych.

Do nich należą — prócz żyłkoskrzydłych — pluskwiaki i prostoskrzydłe owady. Zaliczają się do nich świerszcze (Gryllus), skorki (Forficula), podjadki (Gryllotalpa), karaczany (np. Blatta orientalis) i koniki polne (Tettigoniidae)6.

Ale wróćmy do poczwarki chruścika, która właśnie zbliża się do brzegu i wypełza z trudnością na powierzchnię wodnych roślin. O ile jej ruchy zręczne są w wodzie, o tyle na lądzie ociężałe. Nóżki chwieją się i odmawiają posłuszeństwa. Toteż poczwarka nie oddala się zbytecznie od wody i muskana lekkim podmuchem wietrzyka osycha, skórka na niej wzdyma się niby pęcherz i w końcu pęka na grzbiecie. Przez szczelinę wysuwają się najprzód... skrzydła, potem długie czułki niby sprężyny uwalniają się ze swych pokrowców, a nareszcie nogi i odwłok. Przezroczysta łupinka zachowuje poprzednie kształty i na pierwszy rzut oka mamy przed sobą jakby dwie istoty.

Lekką jednak błonkę wiatr wkrótce unosi, pełnoletni zaś chruścik, zrazu białawo przezroczysty, oczekuje, aż mu stwardnieją członki. Dopiero po upływie kilku godzin nabiera właściwej, żółtoszarej barwy. Nie przyjmuje już żadnych pokarmów, toteż gębę posiada w stanie nierozwiniętym. Jako zaś dobry obywatel kraju, nie opuszcza i teraz rodzinnych okolic i w dzień ukryty pod liśćmi, wylatuje dopiero nad wieczorem, gęstymi tłumami krążąc nad wodą.

Ostatni akt jego żywota jest wesoły, ale krótki.

Niebawem samiczka znosi na wodzie jajeczka otoczone galaretowatą masą, która służy wylęgłemu robaczkowi za pierwszą tarczę, i umiera w locie, spadając zwykle do wody, w której staje się żerem ryb, przepadających za podobnym przysmakiem.

*

Im bardziej ciemności się zwiększały, tym mniej wieszczyc (Oligostomis), otworówek (Rhyacophila), strzębocików (Limnophilus) i innych chruścików ukazywało się, a nareszcie zapadająca noc pokryła wszystko.

Miałem już udać się na spoczynek, gdy w oddali rozlało się mdłe światełko. Na razie nie wiedziałem, co sądzić o zjawisku: czy to owad świecący, czy próchno, ale prędko zrozumiałem, że ani jedno, ani drugie. Gdyby je wydawał owad albo glista świecąca, poruszałoby się i świeciło błękitnym odcieniem; gdyby wychodziło z próchna, nie byłoby tak silne, miałoby także inny kolor. Było to więc zupełnie co innego.

Czyżby lord Puckins?...

Myśl ta przebiegła mi po głowie niby prąd elektryczny. Uczułem, że słabnę z wielkiego wrażenia. Nogi ugięły się pode mną i w zbytku wzruszenia padłem na kolana, wznosząc bezwiednie oczy w głębię usianą miriadami7 światów tajemniczych. Jakiś magnes pociągał mnie ku nim i długo pozostałem zatopiony w niemej modlitwie dziękczynnej.

Było mi tak błogo, tak rozkosznie, że dopiero łzy radości, co oczy zasłoniły, wyrwały mi z piersi głuchy okrzyk: »Dzięki ci, Boże!«

Głos własny oprzytomnił mnie. Spojrzałem w stronę światełka i serce bić mi przestało.

Widnokrąg był ciemny jak przedtem.