Loreva
Loreva

Rozdział 15 z 19

Wojny chocimskiej część siódma

Już dni kilka minęło, jak Weweli siedzi 
W Chocimiu, czekający od nas odpowiedzi 
Na listy hospodarskie1, ani się go dłużej 
Trzymać zdało; niech o nas nikt opak nie wróży2. 
Jeśli wezyr pokoju życzy sobie szczerze, 
Nie gardzić, owszem przyjąć uczciwe przymierze; 
A jeśli nam też tylko pulsu chce pomacać, 
Pewnie3 umrzeć wolimy, niźli się opłacać. 
Dowiemy się bez kosztu, co on w głowie przędzie; 
Tym też czasem, albo król, albo osieł4 będzie. 
Lecz kogo posłać? Długo z myślami się wodzą, 
Aże się na Jakuba Zielińskiego zgodzą, 
Ten rządził podczaszego koronnego dworem, 
Człowiek poważny, mowny, z rozumem, z humorem 
Wszytkim się zdał być godnym legacyjej5 onej; 
Więc z Wewelim nazajutrz był i wyprawiony. 
Który kiedy w namiecie przed Hussejmem stanie, 
Wnet mu da wedla siebie miejsce na dywanie6. 
Tam po krótkim pytaniu, krótkiej odpowiedzi, 
Rzecze wezyr: «Pożal się Boże, że sąsiedzi, 
Naszy panowie, żywszy w zgodzie czas tak długi, 
Dziś światu na dziw przyszli przez domyślne sługi; 
Płochość ich Żółkiewskiego, kozacka swawola 
Na srogie krwie rozlanie zwiodła w te tu pola». 
Skoro wezyr dokończył, Zieliński też krótkiej 
I prostej mowy zażył bez wszelkiej ogródki: 
«Za listem Radułowym, który-m przyniósł z sobą, 
I za wolą hetmańską stanąłem przed tobą, 
Wszech narodów przywilej mając, że powrotu 
Nikt mi bronić do mego nie będzie namiotu; 
Że w mej podłej osobie i niewyśmienitej 
Będzie cał honor Polskiej Rzeczypospolitej». 
Tu Husseim na piersiach położywszy dłoni, 
Oczu trochę przymruży i głowy przykłoni. 
Toż Zieliński: «Bóg, który sądzi i bez świadków, 
(Bo jako cnót, tak wiadom ludzkich niedostatków), 
Niechaj wstąpi między nas, a kto okazyją 
Tej zwady, niech go ciężkie jego plagi biją! 
Zawsze polscy królowie, pojźrymy-li dalej, 
O waszych się cesarzów przyjaźni starali, 
Chociaż na to sarkały chrześcijańskie trony, 
A zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony7; 
Nawet nieraz proszeni woleli być w czyjej 
Niechęci, niżeli iść na Was w kompaniej, 
Pomniący na przymierze; tedy by daremnie 
Przysięgi, które sobie czynimy wzajemnie? 
I teraz, kiedy Osman po zmarłym Mechmecie 
Ojcowski tron osiadał, jakowy na świecie 
Zwyczaj jest u monarchów, kto z kim sprzyjaźniony, 
Posyła Zygmunt posła, nowej mu fortuny 
Winszując, żeby długo panował i zdrowy; 
Oraz żądał starego przymierza ponowy. 
Z czym niż Ożga, starosta trębowelski, zbieży. 
Aż goniec Otwinowski, ledwie że z odzieży 
Nie odarty, powraca; Ożga się też wolał 
Wrócić, bo by tak cudnej gościnie nie zdołał. 
Aż nam po tym kontempcie8 zaraz wojnę głoszą. 
To my winni, że wam kraj Kozacy pustoszą? 
A wy nie, co Tatarów nie chcący mieć w karze9, 
Trzymacie nasze wojsko właśnie jak na szparze10, 
Czy Kozaków pilnować, czy się ordom bronić? 
Nie wiedzieć, którą ścianę11 tym wojskiem zasłonić. 
Karać było Tatarów, pewnie by was byli 
Kozacy na Bosforze nigdy nie szkodzili, 
Których herstowie zawsze skoro się wracali, 
Takiej swojej odwagi gardłem przypłacali. 
To w bunty, to się wiązać i zbierać do kupy, 
To do nich wojsko nasze, a z boku psi w krupy12. 
Wołochów co się tycze, te krwią naszą stały; 
Zawsze od polskich królów hospodarów brały; 
Wyście nam ich wydarli, co całemu światu 
Jawno, i nie strzymali tamtego traktatu, 
Gdyście starożytnego wypchnąwszy Mohiłę, 
Na jego dali miejsce Tomszę szaławiłę13, 
Któremu z oczu patrzył zbój, nie państwo raczej. 
Ten ci i Żółkiewskiego przywiódł do rozpaczy 
A to, jakie uwarzył, takie piwo wypił, 
Choć je dzisia na całą Koronę wyskipił14 
Co jeśli was bolało, pierwej było posłem, 
Nie zaraz nas pałaszem obsyłać wyniosłem. 
Nie na toć to, nie na to, te wasze zawody15, 
Ale tak się zda: nie mąć-że, baranie, wody! 
My jako się raz boskiej poruczyli dłoni, 
Mamy pewną nadzieję, że nas ta obroni». 
Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowę16, 
Czy mu prawda, czy basza Karakasz wlazł w głowę, 
Bo mu właśnie pod ten czas ktoś, przyszedszy z dworu, 
Powiedział, że ten jutro wnidzie do taboru. 
Basza-to był z Budzynia, na wezyrat godził17; 
Przeto ludzi czterdzieści tysięcy przywodził. 
Nie rad był emulowi18 Husseim okrutnie, 
Przeto one dyskursy z Zielińskim wskok utnie; 
Prosi, żeby się trochę zabawił z Radułem, 
Wiedząc jako należy na hetmanie czułém19; 
Bo się już słońce w morskie zbierało zatopy. 
Z tym Zieliński do sobie naznaczonej szopy 
Odchodzi i wołoskiej zażywszy wieczerzy, 
Da się Bogu w opiekę i do wczasu20 mierzy. 
Nazajutrz skoro czarna noc ustąpi dniowi, 
Karakasz się z swym wojskiem pisał21 Osmanowi, 
Dobrych przywiódł i prawie22 żołnierzów wybranych, 
A skąd pochwały godni, jeszcze nie strwaganych23, 
Którzy pełne tryumfów z węgierskiego zbóju 
Ręce przynieśli; znać ich z koni, znać i z stroju. 
Potem ludzi posławszy na ich stanowisko, 
Wita cara, całując szatę jego nisko. 
«Prawieś mi pożądany przybył — Osman rzecze; 
Tak długo mi się wojna uprzykrzona wlecze, 
Że mi się żywot przykrzy; całe świata kręgi 
Już by Selim zwojował; a ja tej mitręgi, 
Garści podłych giaurów (bo zbici na nogę 
Co mężniejszy przed rokiem) zwojować nie mogę!» 
Na to rzecze Karakasz: «Nie masz pod Chocimem 
Żołnierzów onych, którzy świat brali z Selimem; 
Trzeba wierzyć, o panie, dawnemu przysłowiu: 
Że lepszy funt we złocie, niż cetnar24 w ołowiu 
Ale aza25 Bóg zdarzy w imię Mahometa, 
Że tym durnym26 Polaczkom nachylimy grzbieta. 
Wstyd i hańba nieznośna cesarskiej osoby, 
Tak małego pielesza27 nie wziąć do tej doby28! 
Chociażby tam nie ludzie, ale byli diabli, 
Odpuśćcie, już byście ich przy sercu i szabli, 
Gdyby miłość ku Panu a rycerska cnota 
Przystąpiła, mogli wziąć; lecz wolicie kota 
Ciągnąć29 z nimi tak długo, aże spadnie zima 
I śnieg was tu w tym polu z nimi pozadyma. 
Ni z biesa niewieściuchów30, pana mi żal, który 
W młodości swej na takie podłe przyszedł ciury, 
Bo żołnierzem zwać szkoda, kto się bić nie może, 
Lepszym gdzie indziej kładą31 na szyje obroże; 
Nie czekaj dalej jutra, a na mą ochotę 
Przysięgam, że do nogi giaurów pogniotę! 
Dziś ich szańce objadę i zrozumiem modę 
Szturmu, na który tylko swych ludzi wywiodę; 
Nie trzeba mi legartów32, niech z daleka stoją, 
Niechaj się mi dziwują, kiedy się bić boją, 
Albo, żeby się moi, bo się często myli 
Fortuna, tchórzem od nich nie zapowietrzyli», 
Tak zuchwałe Karakasz gdy wywiera kuty33, 
Wszyscy cyt34, każdy jakby makiem był zasuty35. 
A Husseim się cieszy i to krótko przyda, 
Jeśli każe, że z swoim pułkiem go nie wyda 
W szturmie; chyba jeśli mu tej sławy zazdrości; 
Przynamniej wolno będzie posiłkować gości, 
Albo, skoro w pień wytnie giaurów, na kupy 
Z ich obozu zabite będzie włóczył trupy. 
Poczuł on tyr36 Karakasz: «Nie słowy, nie słowy, 
Lecz tego — rzecze — com rzekł, rękami gotowy 
Poprawić; mieliście czas, zdobić sławę swoje 
Ani o dziwowidzów, ani pomoc stoję». 
A tu Osman z obu rącz za szyję go chwyci, 
Gdy mu tak obumarłe nadzieje podsyci. 
»O wielki bohaterze! O mój drogi synu! 
Wolałbym dziesięć takich niźli tysiąc gminu: 
Abowiem szedszy z nimi, jeszcze na przededniu, 
Wziąwszy Preszpurk, stanąłbym bez wątpienia w Wiedniu; 
W Rzymie-bym był na obiad, a durne37 Wenety38, 
co tylko Włoch, wszytkie pojadłbym na wety39». 
Tak już głupi uwierzył Osman Karakaszy, 
Że Polaków nadętym pęcherzem wystraszy. 
«Ale by to rzecz dobra — przyda cesarz — była, 
Żeby wszyscy patrzali Turcy na twe dzieła; 
Niech się teraz zawstydzą, niech uczą na potem, 
Jako padną giaurzy pod twej dzidy grotem». 
Piętnasty dzień był września, gdy on basza śmiały, 
Objechawszy kilkakroć wczora nasze wały, 
Miawszy do onej swojej imprezy40 dwu szpiegów, 
Zwyczajnie z Mościńskiego węgierskich szeregów, 
Postawił wojsko swoje ku tej właśnie stronie, 
Gdzie mu o wąskiej fosie i słabej obronie 
Zbiegowie powiedali: bo Mościński w przedzie, 
W szańcu mając Wejera, licho się obwiedzie. 
Za Karakaszem stanął, przynamniej na dziwy41, 
We trzechkroć stu tysięcy Husseim życzliwy, 
Kiedy mu się krwie polskiej, jako w mowie swojej 
Przysiągł wczora Karakasz, toczyć nie okroi; 
A tymczasem niezmiernie śmieje się w zanadrze, 
Że Karakasz w godzinę pewnie nogi zadrze; 
Jeszcze nie zna Polaków, z Węgry i z Niemcami 
Nawykszy się bić, dziesięć stoma tysiącami. 
Sześćdziesiąt machin zatem ku Lubomirskiego 
Bronie rychtuje42, które bez skutku wszelkiego 
Niebo dymem kopciły, a grzmotem niezmierném 
Z gruntu się trzęsła ziemia pospołu z Awernem43. 
Stanisław stał Stadnicki z swą chorągwią w straży; 
Temu zginął Broniowski; drugiego obnaży 
Ze słuchu towarzysza ten trzask; więc i koni 
Kilku od kul okrutnych na placu uroni. 
Południe nadchodziło, gdy Karakasz basza 
Starszych wojska swojego do koła44 zaprasza 
I, pokazawszy miejsce, w które szturmem godzi45, 
Wszytkich krótko napomni; potem sobie młodzi 
Sześć przybierze tysięcy: z tymi kredencować46, 
Z tymi zwykłej chce dzisia fortuny próbować. 
Między których janczarów skoro uszykuje, 
Wszytkim, wszytkim zsieść47 z koni zaraz rozkazuje, 
Które głupi bez straży zostawiwszy w lesie, 
Krzyknie na swych i szablę do góry wyniesie. 
Na myśl naszym nie padło, żeby w kąt tak ścisły 
Szturm Turcy dać i mieli obracać zamysły. 
Wejer w szańcu od pola, Lubomirski w drugim 
U swej brony ma działa przy muszkiecie długim. 
Ale skoro Karakasz, minąwszy Wejera 
I bronę Lubomirską, prosto się pobiera, 
Kędy cudzą Mościński ćwiczony przygodą 
Patrzy, czy nie nań Turcy szturmy one wiodą; 
Toż hetmani do pola, toż w obozie larmo48! 
Wejer widzący ślepych Turków, nie chce darmo 
Strzelać; którzy gdy na szańc Mościńskiego skorą 
Chęcią wpadną, odkosza49 naprzód rzeźko biorą: 
Trafią na gotowego; lecz w gęstwie tak wielkiéj 
Jako w morzu malutkiej nie poznać kropelki. 
Swoimiż trupy Turcy wyrównawszy fosy, 
Drą się w obóz jakoby rozdrażnione osy. 
Już Mościński tył podał, już piechota nasza 
Uciekła, już się za wał przewalił sam basza. 
Pełno trwogi, pełno krwie, gdy Chodkiewicz stary 
Wpadnie w majdan50 i krzyknie, co w sobie ma pary: 
«Już poganie w obozie: komu miła cnota, 
Dziś plac, dziś ma do sławy otworzone wrota! 
Hej! Moja żywa młodzi, do strzelby! Do broni! 
Niech tu znowu Turczyn kieł wyuzdany51 zroni!» 
Ledwo wyrzekł, aż wojsko jakoby z rękawa 
Sypie się ze wszytkich stron; to tylko wstręt dawa, 
Że kędy iść, nie wiedzą: bo hetman do szyku 
Poszedł w pole; dopiero dociekszy po krzyku, 
Kędy hardy Karakasz i strzela, i ścina, 
Tam się wali serdecznie wojskowa drużyna. 
Już tam w pięknym podczaszy52 szedł rycerstwa gronie, 
Gdzie Karakasz piechotę Mościńskiego żonie53, 
Którego kiedy w złotym obaczy teleju54, 
Pozna wodza; jakoby to miał w przywileju. 
Gdy mniejszych biją mniejszy, w równia każdy mierzy; 
Sam Achilles w Hektora bezpiecznie uderzy. 
«Dosyć, dosyć odwagi, dosyć sławy!» rzecze, 
Wraz go ostrym przez piersi koncerzem55 przewlecze, 
A ten mdleje i bułat56 puści z ręku goły. 
Toż co żywo jakoby w dym w nieprzyjacioły! 
Toż się Wejer ozowie, ani chybi cela, 
Gdy każdy Niemiec swemu w piąty guzik strzela. 
Kurzy im gęsto w tyle; z przodu ich nagrzewa 
Podczaszy, choć ręce krwią, czoło potem zlewa. 
Już się nakoło biją; wżdy57 się jeszcze wstydzą 
Uciekać, choć już wodza przed sobą nie widzą; 
Czekają, rychło-li ich, co chciał włóczyć trupa, 
Husseim posiłkuje. Lecz ten na kształt słupa 
Stoi, trzymając wojska pod swymi bonczuki58, 
Gdyż nie dla bitwy wyszedł, ale dla nauki, 
Jako cesarz rozkazał; a uchowaj Panie! 
Żeby miał kiedy pańskie wzgardzić rozkazanie. 
W rzeczy59 na Chodkiewicza patrzy okiem pilnem, 
Żeby ich nie okrążył i polem zatylnem 
Nie zawarł, a tymczasem duszę nienawisną 
Karmi, że przeciwnicy jego duszą łysną. 
Ci też, gdy się pomocy nie mogą doczekać, 
Nie chcieliby rozsypką pierzchać i uciekać; 
Ale kiedy ich naszy ze wszytkich stron gaszą, 
Zapomniawszy odwodu60, piechotę rozpaszą61, 
Uciekają i prosto biorą się ku lasu, 
Gdzie Fekiety, dopadszy kryjomego pasu, 
Uprzedził ich do koni; a że dzień był mglisty, 
Część zajął, ostatkowi popodcinał łysty62. 
I wtenczas im dał żywot Husseim niechcący 
(Bo gdy w on chrust przed naszą szablą uchodzący 
Wpadną, i nie zastawszy powiązanych koni, 
Niechybnie by musieli gardło dać pogoni), 
Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolany63, 
Kiedy ujźry z obozu on gmin wysypany 
W pole z krzykiem ogromnym, a z drugiego boku 
Wojsko stoi w zwyczajnym z Chodkiewiczem toku. 
Tak skoro plac on trupem poganin zagęści, 
Uciecze, ludzi swoich zgubiwszy trzy części, 
Wezyr, Karakaszowe skoro niedobitki 
Między swe przyjął szyki, jakoby pożytki 
I tryumfy największe w piersiach swoich macał, 
Tą drogą, którą przyszedł, i sam się powracał 
I swoim w obóz kazał obracać bonczukom, 
Onego bohatyra zostawiwszy krukom. 
Chcieli-ć Turcy po prawdzie z okrutną żałobą, 
Chociaż w tak gęstym ogniu, wziąć go między sobą; 
Jakoż przecie wziąwszy go między ręce swoje, 
Odnieśli trupa dalej niż na stajań64 troje; 
Ale skoro uciekać przyszło im z tej łaźni, 
Musiało miłosierdzie ustąpić bojaźni: 
Porzucili w pół pola swojego Hektora 
Trojanie; anoż leży! Co dopiero wczora 
Hardzie kazał65, jakoby miał Fortunę w radzie; 
Dawał głowę i brodę carowi w zakładzie, 
Mając wszytkę nadzieję w swoim Mahomecie, 
Że dziś w Chodkiewiczowym będzie jadł namiecie. 
Widział to wszytko z góry Osman nieszczęśliwy, 
I acz mu łzy do oczu przytknąć perspektywy66 
Broniły, wżdy na koniec już i bez kryształu 
Widzi, że od polskiego uciekają wału 
Oni jego rycerze wyśmienici przednie, 
Którymi wczora Rzymy, Malty brał i Wiednie; 
I nie czekając nazad wracającej burzy, 
Jedzie z pola i w swym się namiecie zasznurzy67. 
Naszy też uszargani z tureckiej posoki, 
Że już noc prowadziła na świat czarne mroki, 
Po ciepłym depcąc trupie, na swe się tabory 
Obejźrą. Święty pean68 w niećwiczone chory 
Żołnierskim tonem, każdy swoją notą śpiewa; 
Wewnątrz serce, a jawnie twarz łzami oblewa, 
Chwalący Boga z dusze, ze wszech sił i z piąci 
Zmysłów, że poganina z tego szczebla strąci, 
Na który tak się hardzie, tak zuchwale wspinał, 
Jakoby nas już wszytkich na głowę wyścinał; 
Teraz pozna, skoro się na poły przekosi69, 
Że nie martwy Mahomet za nami kord nosi, 
Ale ty, wielki Boże! przez mdłe70 ręce nasze, 
Krwią pogańską żelazne napawasz pałasze, 
Swego broniąc dziedzictwa; któreś ty nie złotem, 
Krwią na krzyżu, w ogrojcu krwawym kupił potem. 
I gdy się tak drugi raz jako dziś przerzedzi, 
Postrzeże Turczyn, że nie z nami w odpowiedzi71, 
Ale z tobą, o Panie! co jednym aniołem 
Tysiąc tysięcy bijesz nieprzyjaciół społem72; 
A jeżeli tak anioł na krew ludzką duży73, 
Toż człowiek, gdy mu anioł niewidomy 74 służy. 
W takowym nabożeństwie z dzisiejszych obrotów 
Skoro weszli Polacy do swoich namiotów, 
Widziałbyś był pogańskich aż do uprzykrzenia 
Łbów od ciał oderznionych, widział dla pierścienia 
I kosztownych kamieni albo drogich szmalców75, 
Niezmierną rzecz odciętych od swych ręku palców. 
Cóż jedwabnych kaftanów albo koszul szytych 
Albo cienkich bawełnic z zawojów rozwitych; 
Srebrnych i złotych asper76, które żołnierz świeży 
Karakaszów77 w jedwabne nawszywał odzieży. 
Taki zwyczaj u Turków z dawności, że dzięgi78, 
Jeśli nie ma teleju79, wszywają w siermięgi: 
Znak łakomstwa i z wielką rozstania się nędzą, 
Że tak barzo kochają, że tak złota szczędzą80. 
Toż skoro w morzu Tytan81 lampę zgasi jasną, 
Skoro wszytkie zwierzęta, wszytkie ptastwa zasną, 
Czarna noc i ciemna mgła cały świat zasklepi, 
A słodki się sen cicho w zmysły ludzkie wrzepi82, 
Odważą się poganie aż pod nasze szańce, 
W ręku swych zapalone trzymając kagańce83, 
Szukając Karakasza zabitego trupa. 
I długo się błąkała ogniów onych kupa, 
Aż poznawszy z okrutnym płaczem, z bólem serca, 
Uwiną go między dwa jedwabne kobierca 
I na wóz kładą kryty, w sześć bielszych od śniegu 
Zaprzężony rumelców84, inszego noclegu 
Zmarłym kościom życzący. Smutne zatem treny 
I nagrobki tureckie leją Hipokreny85 
O jego krwawej śmierci, żałosnym powodzie, 
Które jeszcze po dziś dzień słychać w Carogrodzie. 
Chcieli co ochotniejszy wypadszy z obozu 
Pobrać tych nabożników, dostać z końmi wozu, 
Ale na to podczaszy nie dał rzec i słowa. 
«Niech się — rzecze — pogaństwo grzebie, niech się chowa. 
I lew dosyć ma na tym, gdy chłopa położy, 
Przestąpi go, a więcej nad nim się nie sroży. 
Niech ci by go był Osman, jak Priamus stary 
Hektora Achillowi, nim włożył na mary, 
Szczerym odważył złotem, lecz takimi fanty 
Umysł gardzi wspaniały; dosyć elefanty86 
Mężnemu lwu obalić, niechaj je niedźwiedzie, 
Niechaj wilcy, on nie dba, zjedzą na obiedzie». 
Tak wielki Lubomirski Achillesa w męstwie, 
W wspaniałym Scypiona wyrównał zwycięstwie. 
Który kiedy mu żołnierz niesłychanie piękną 
Przywiódł dziewkę (na co więc i najtwardsze miękną 
Serca; bowiem i sam Mars, choć go w sieci wpądza 
Wulkan, i pod siecią mu paskudę wyrządza) 
Książęcej krwie, od której gdy się tego dowie, 
Że już jest z celtyberskim królewicem w zmowie87, 
Allucym, chociaż branka z dobytej Kartagi, 
Odda oblubieńcowi cało i z posagi, 
Przyda to wszytko złoto, które w leciech zeszli 
Rodzicy z przyszłym zięciem na okup przynieśli. 
I tąć dobrotliwością, z dziwem i z pochwałą, 
Od której miał przezwisko, wziął Afrykę całą. 
Tak haniebnej sromoty, klęski tak plugawej 
Nie może żadną miarą strawić Osman żwawy88, 
Każe przywojce89 owe a zbiegłe hajduki90 
W oczach swoich nożami porzezać na sztuki. 
Zawszeć zdrajcę każdego cicha pomsta ściga, 
Co się największej złości dla wziątku91 nie wzdryga; 
Żre pies psa, choć dopiero lizał go i iskał, 
Jeśli go kto rozdrażnił, jeśli nań kto ciskał; 
Albo kamień na ziemię wyrzucony chwyta 
I głodze92 go, choć mu ząb wściekły po nim zgrzyta. 
Tak Osman ckliwy naraz był fortuny swojéj, 
Że się ani tym mordem w zapale ukoi. 
Trzy dni nie jadł, prócz że swą zjadłą93 pianę chlipał, 
A ciało sam na sobie kąsał, targał, szczypał, 
Rozbierając w swej głowie, jaki będzie powrót 
Jego do Carogrodu, kiedy przyjdzie do wrót 
Szarajowych, kędy go w nieliczonym gronie 
Matka czeka ochotna; czyż wstydem nie spłonie, 
Gdy mu Mufty94 wyrzuci pogardzoną radę 
Albo plac na niepewną meczetu osadę? 
Gdzież ślubione95 trybuty i z Polskiej dochody? 
Tryumfu przed wygraną nie trąb, panie młody! 
Póki w niej niedźwiedź chodzi, nie przedawaj skóry, 
Zwłaszcza jeśli zdrowe ma zęby i pazury. 
Dopieroż kiedy wspomni na wielką osławę: 
Bo wszytkim zatrząsł światem na onę wyprawę 
I wojnę tak niesłuszną; tu wszytek świat wieszczy 
Łakome poda uszy, tu oczy wytrzeszczy; 
Tu Pers, tu wielki Mogoł i w obszernym murze 
China, i co jest ziemie w wschodniej pozyturze96, 
Cham97 nieograniczony, wespół z Popy Jany98, 
Których słońce gorące naprzód grzeje ściany. 
Tu Rzym, tu patrzy Wiedeń, tu sąsiad oboczny, 
Który za prowincyją tunetańską roczny 
Odbiera upominek (sześć klacz białych cugiem, 
Sześć bujawych sokołów, acz nierównym długiem 
Od Turka, Hiszpan mówię: bo za takie czacza99 
Dał wyspę; stoiż100 za to sokół albo klacza101?) 
Patrzy szeroki Paryż i przez dalsze morza 
Londyn, Sztokholm, Kopenhag, gdzie zachodnia zorza 
Późne po zaszłym słońcu swe proporce zbiera. 
Już się Moskal sto razy albo przeumiera 
Więcej: bo kiedy pies wie, że sadła uszkodził, 
Że nam zajadł102 i na nas Osmana wywodził, 
Jako się już wspomniało, więc nam z każdej miary 
Przegrać i wiecznie upaść życzy kocur stary. 
Lecz go Bóg nie pocieszył, i odniósł sowito 
Zwykłej swojej obłudy zarobione myto. 
To gdy Osman uważy, jako z katalogu 
Klnie niebo, ziemię, morze, złorzeczy i Bogu, 
I kiedy by o diable wiedział, tym impetem103 
Pewnie by mu się z swoim oddał Mahometem. 
Co się porwie z pościeli, to go on żal zmoże, 
Że się znowu porzuci szalony na łoże; 
To się z gruntu ubierze, to szablę i łuki 
Wziąwszy na się, rozkaże wynosić bonczuki104; 
To znowu, jakoby mu kto podciął goleni, 
Upada, mdleje i on pierwszy ferwor105 mieni. 
Tak niekiedy Jugurta szalał na przemiany, 
Zwadziwszy się nie równią106 z wielkimi Rzymiany. 
I Osman też na koniec, jakoby go siły 
Z fortuną i rozumem cale107 opuściły, 
Jakoby zarażony wielkim paraliżem 
Padł, raz tylko przez trzy dni posilony ryżem. 
I w swoim się najskrytszym zawarszy namiecie, 
Czekał śmierci, niechcący żyć dłużej na świecie. 
Ale wezyr Husseim, skoro zginął basza 
Karakasz, znowu serce upadłe podnasza. 
Kto przegrał, on w tryumfie, jakby nie Polaki, 
Ale wszytkie giaury powyścinal w pniaki, 
Że Karakasz szedł w wiecznej Libityny108 doły, 
Bo mu sroższy nad wszytkie był nieprzyjacioły. 
Każe ciągnąć armatę, opanuje góry, 
Jakoby rzekł: jeszcze nas nie zagrzebły kury; 
Możem bez Karakasza bić się jeszcze z Lachy, 
Grzmi cały dzień na próżne z wielkich dział postrachy, 
Bo Chodkiewicz, jego czcze109 zrozumiawszy grozy110, 
Nikomu się wychylić nie da za obozy. 
Do tak lekkiej uwagi już przyszli poganie, 
Że naszy wojnę z nimi mieli za igranie. 
Ten stan był podchocimskich naonczas turniei111, 
Gdy wieść przyjdzie z Kamieńca, że w jednej kolei 
Tysiąc wozów i więcej, przypadszy zagonem, 
Zagarnęli Tatarzy pospołu i z plonem. 
Wszyscy nosy spuścili, bo ich tak głód ściągał, 
Ze już spieni112 ostatniej prawie dziurki siągał. 
Toż z próżnego co żywo pochop mając ksieńca113, 
Bierze się dla żywności znowu do Kamieńca. 
Ale chcą chorągwiami, jeśliby z uboczy 
Przypadła orda, żeby zajźreli jej w oczy. 
Dociekł czuły114 Chodkiewicz, że ich tu niemało, 
Pominąwszy Kamieniec, dalej zamyślało, 
Nie mający na Boga i na sławę względu, 
Nie oprzeć się aż doma z onego zapędu: 
Więc chociaż chory leżał, przez kotły tubalne115 
Każe wojska gromadzić w koło generalne. 
Opuściwszy zielone u namiotu płoty116, 
Zbiera czoło w powagę przy buławie złotéj. 
Nowy-to był cud wszytkim, że ich hetman woła, 
Znać, iż nie bez przyczyny do wielkiego koła117. 
Dopieroż gdy się zbiorą, że już nużny118 w zdrowiu, 
Podparszy się na drogim Chodkiewicz wezgłowiu, 
Poczeka uciszenia; toż nim słowo rzecze, 
Smutne oko tam i sam żałośnie powlecze: 
«Jakim durny119 poganin zawziął się uporem, 
Gdy nas szablą nie może, chce ponękać morem120, 
Widzicie, cne rycerstwo, ba, czujecie raczej, 
Bo drugim do ostatniej przychodzi rozpaczy. 
Pola121 mu nie masz z kim dać, gdy tak wiele koni 
Wojsko nasze bez owsa, bez siana uroni. 
Szturmów więcej wytrzymać trudno pogotowiu122, 
I prochów, i na kule nie mając ołowiu. 
Zasługi123 zatrzymane; o królu gdzieś cicho; 
Owo zgoła ze wszech stron jęło się nas licho. 
Zima stoi nad głową i ta nas dogryzie, 
Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie124. 
Więc mamy-li wykradać stąd się pojedynkiem, 
Bisurmanom wydając królewica szynkiem125? 
Czemuż nie kupą raczej, nie w dobrym porządku 
Idziemy? O tym słucham waszego rozsądku».126 
To rzekszy, westchnie ciężko i na wszytkie strony 
Pojźry, kęs przygniewniejszym127, łacno128 postrzeżony, 
Na co godzi129 tą mową; chciał doświadczyć, czyli 
Wszyscy jego żołnierze skrzydła opuścili, 
Czyli kilku wyrodków, nie koronnych synów, 
Tak barzo do domowych tęskniło kominów. 
Bo kto znał Chodkiewicza i jego roboty, 
Zawsze były dalekie od mowy oto téj. 
Kiedy tak wszyscy stoją jako w zachwyceniu, 
Bo wszytkim takie rzeczy były w podziwieniu, 
Zwłaszcza starzy żołnierze; śmierci by się rychlej 
Swojej drugi spodziewał; myślą sobie: tych-li 
Słów nam słuchać należy? Boże nieskończony! 
Uchowaj z nas każdego, ruszywszy ramiony. 
Szept zatem cichy wstanie, a gdy milczą starszy, 
Zawczasu przestrzeżeni, Lipski się wywarszy, 
Dawny rotmistrz kwarciany (znali go i Szwedzi 
I Moskwa, kiedy krew ich w okazyjach130 cedzi): 
«Odpuść, wielki hetmanie, że ja, młodszy laty, 
Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty131. 
I przysięgam przez tę broń, gdybym twojej twarzy 
Nie widział, rzekłbym, że coś we śnie mi się marzy. 
Tedy będziem uciekać? Tedy nasze tyły 
Ma obaczyć ten śmierdziuch napoły przegniły? 
Zachowaj, mocny Boże! Raczej w ziemię wrostę132. 
Niechaj wiem wojewodę, niechaj wiem starostę; 
Z tych to kuropatniczków133, co się sypiać w pierzu 
Nauczył, któryś tęskni; o żadnym żołnierzu 
Nie rozumiem, żeby nas chciał odbiegać; ale 
Któżkolwiek taki będzie (nie mówię zuchwale 
Przed tobą, hetmanie mój), tę szablę w półgarła 
Gotów-em mu utopić! Jednak nie umarła 
Cnota jeszcze szlachecka; wątpię, aby który 
Do psiej z tego teatrum134 zamyśliwał dziury. 
Nie siedm niedziel135, lecz siedm lat z Bolesławem owym 
Wojowali przodkowie naszy pod Kijowem. 
Jedliśmy psy i koty w Moskwie czas niemały, 
Wżdy nam doma żadne tak smaczne specyjały 
Nie były jako wtenczas; dla drogiej Ojczyzny, 
W kanar136 się obracały smrody i trucizny. 
Teraz co za głód, proszę? Mamy jeszcze konie, 
Jeżeli król tak długo na nas nie wspomionie; 
Mamy blisko świeżego mięsa pełne pole; 
Chociaż chleba przyskępszym137, nie trudno o sole; 
Będziemy jeść pogańskie, nie żadząc138 się, trupy, 
Oskrobawszy brzydki świerzb i plugawe strupy. 
Racz-że to o nas wiedzieć, wodzu nasz! Prosimy, 
Że pomrzeć na tym placu uczciwie wolimy 
Niźli odejść z niesławą; niechaj to krzczą139 tchórze, 
Wżdy ucieczka ucieczką. I ja na Podgórze 
Wiem140 drogę i trafiłbym, jako kto, do domu. 
Niechaj mnie raczej piorun ciężki bije z gromu, 
Jeślibym już stanąwszy w zwycięstwa nadziei, 
O wczasie141 i ojczystej miał pomyślać kniei! 
Dom nie zając, nikomu pewnie nie uciecze. 
Jeśli też tu dni moich zegarek dociecze, 
Nikędybym, jako tu, nie marł tak szczęśliwie, 
Bo mnie Pan na zagonie zastanie przy żniwie. 
Niech sto wisi chorągwi nad drugim w kościele, 
Ze stem szumnych nagrobków, gdzie mi moja ściele 
Cnota łoże, tam kości me dolezą całkiem; 
Brednia malarz i z swojej kitajki142 kawałkiem! 
Każ w majdanie143 szubieńcę na przykład narodom 
Postawić, niechaj wisi, kto zamyśla do dom!» 
To kiedy Lipski mówił, za szablę się trzymał, 
A oczy mu szczery Mars iskrzył i rozdymał. 
Jeszcze dobrze nie skończył, kiedy krzykną wszyscy, 
I co dalej namiotu, i co stali bliscy, 
Że umrzeć na tym placu wszyscy wolą zgodnie, 
Niźli kroku pogaństwu ustąpić niegodnie! 
Zgoda! Niech każdy wisi, kto myśli uciekać; 
W ostatku gotowi go na przykład rozsiekać. 
W tenże cel i Sajdaczny, w który mierzą naszy: 
«Tedy byśmy dla trawy i dla szkapiej paszy, 
Dwu baszów najprzedniejszych, sto tysięcy gminu 
Tureckiego zwaliwszy, tak wielkiego czynu 
Odbiec mieli? Niech świadczy za mną moja cnota, 
Same by nas do domów nie puściły wrota, 
I do których, mieniąc się koronnymi syny, 
Wzdychają niewieściuszy, gasłyby kominy. 
O Kozaków najmniejsze staranie i piecza; 
Pożywią ich sąsiedzi, hetman ubezpiecza». 
Tu weselszy Chodkiewicz bliżej łóżka sprasza 
Wojennej rady, z którą kilką się słów znasza; 
Toż do żołnierzów znowu, lecz już pocznie czerstwo: 
«O moja krwi szlachetna! O zacne rycerstwo! 
O nieodrodni wielkich rodziców synowie! 
Niech mi Bóg, u którego w ręku moje zdrowie, 
Będzie świadkiem, że bym był nie dożył wieczora, 
Tak mnie gniecie do grobu moja starość chora; 
Lecz skoro słyszę w uszy i widzę na oczy 
Waszę gorliwość, zaraz serce we mnie skoczy, 
Sił mi znacznie przybywa; wszytkie zmysły we mnie 
Młodną i już mi się śmierć zaleca daremnie. 
Niechże Bóg, który słowem może światy tworzyć, 
Że wam serca, mnie zdrowia, raczył sam przysporzyć, 
Wiecznie będzie pochwalon! I wam, wdzięczna młodzi, 
Dziękuję, że was żaden niewczas144 nie odwodzi 
Od rozczętego dzieła; jeszcześmy nie poty 
W głodzie, żebyśmy mieli psy jeść albo koty, 
Albo trupy pogańskie; acz tego są jasne 
Przykłady, że jadali ludzie swoje własne, 
Przyciśnieni potrzebą, kędy naprzód starce, 
Potem niewiasty, potem dzieci kładli w garce. 
Tak się długo Rzymianom bronili Francuzi145. 
Nam pewnie dla nikczemnej do tego kobuzi146 
(Ufam Bogu) nie przyjdzie; będziem za powodem 
Jego świętym myślili, że nie pomrzem głodem. 
Wy tylko, o rycerze wiary Chrystusowej! 
Cnotę i zwykłe męstwo położywszy w głowy 
(Bo gdy z niego na niebie mamy opiekuna, 
Rada nie rada musi za nami fortuna), 
Zmocnicie147 się jak znowu i przetrwawszy tyle, 
Nie tęsknicie148 zwyciężyć krótkiej jeszcze chwile. 
Wyć-to już sześć trzymacie niedziel na ramieniu 
Tego nieprzyjaciela, który w oka mgnieniu 
Wielkie bierze fortece; i państwa, i pany 
Przez jeden dzień pod jego padały dywany149. 
Wyście baszę Hussejma, wy i Karakasza 
Ręką swoją zgładzili; robota to wasza: 
Pola trupem pogańskim szeroko usłane 
I krwią brody Dniestrowe ich zafarbowane. 
Wyście pierwszy w ich ziemi w tak rozkwitłym gronie 
Swe Orły rozwinęli i krwawe Pogonie. 
Na was oczy wytrzeszczył świat z niezmiernym cudem, 
Że tyla garść z tak wielkim w szrankach stoi ludem. 
Tedy już przepłynąwszy, mielibyśmy tonąć? 
Nie wierzę, żeby to mógł kto z nas i wspomionąć. 
Szubienic tu nie trzeba ani żadnej grozy; 
Cnota każdemu pęto, łańcuch i powrozy, 
Która go tu zatrzyma, aż da Bóg poczciwie 
Zszedszy z placu, ujźrym się na ojczystej niwie. 
Trwajmyż, wiedząc: co ciężej cierpieć nam przychodzi, 
To nam zaś milej późna pamiątka osłodzi,  
A która i po śmierci wiecznie żyje, sława 
Niech wam serca i siły, o bracia, dodawa. 
A teraz wam imieniem Rzeczypospolitej, 
Znak wdzięczności żołnierzom od niej należytej, 
Ci, co tu w radzie ze mną mają władzą równą, 
Ofiarują i zyszczą jednę ćwierć150 darowną. 
Ale i w tym każdego upewniamy mocnie, 
Że nie pójdą odwagi wasze bezowocnie. 
Bo mając między sobą takiego uznawcę 
Prac naszych, wrychle będziem mieć i chlebodawcę. 
Jest królewic, katalog u którego długi 
W głowach leży, mający wszytkich nas zasługi. 
Bogu oddać ostatek. Prochy i ołowie, 
Już-to na naszej będzie należało głowie». 
Tu ich z koła rozpuści, a Kosakowskiemu 
Do Kamieńca po żywność każe iść samemu, 
Dawszy mu Daniełowców i Woroniczowę 
W kompanią chorągiew, więc królewiczowę 
Piechotę; tysiąc wszytkich ludzi poszło zgoła, 
Osnuwszy się wozami dla ordy dokoła. 
I szczęśliwie odprawił i ochotą chyżą 
Tę drogę, opatrzywszy wojsko znaczną spiżą151, 
Mikołaj Kosakowski i Fekiety drugi. 
Ten na każdy dzień niemal takie czyniąc cugi152, 
Siła153 bydła brał Turkom, gdy zapadszy z tyłu, 
Zbiegał ubezpieczonych i narzezał siłu; 
Lecz i Tatarów bijał często, i sowity 
Odbierał plon, stąd sławny był i znamienity. 
Kto idących do koła żołnierzów uważał, 
Wszyscy byli struchleli, jakby ich porażał 
Ostatni głód, jakby już opuściwszy skrzydła, 
Samej śmierci czekali, bez chleba, bez żydła154; 
A gdy nazad wracali, rzekłbyś, że z bankietu, 
Pełni ochoty, pełni nowego impetu155. 
Jako pczoły156 robocze, gdy ich promień jary 
Ciepłego ruszy słońca, po swoje kanary157 
Sypą się z ula na świat, tak naszy zagrzani 
Mową Chodkiewiczową, gdyby im pogani 
Dziś pole stawić chcieli, wszytkich by na ranem 
Śniadaniu całkiem zjedli pospołu z Osmanem. 
Cicho siedzą Kozacy, aż skoro przytuli 
Noc świat czarnymi skrzydły, w ośmiu się wysuli158 
Tysięcy ku tej stronie, gdzie się jeszcze dobrze 
Nie rozgościł Karakasz, a już go po ziobrze 
Namaca Lubomirski; czuli wozy całe, 
Turki niepostrwagane, zaczem i ospałe, 
I póki mogą, z oną tając się kradzieżą, 
Śpiących pogan jak bydło przez gardziele rzeżą; 
Aż przyszli do namiotu, kędy między mnichy 
Leży basza, porażon śmiertelnymi sztychy. 
Tedy namiot zebrawszy i pod złotolitą 
Skofią159 szczerym złotem chorągiew uszytą 
(Którą potem jako dar sobie należyty, 
Otrzymał Lubomirski), i inszej obfitéj 
Napełnieni zdobyczy, że się gięli pod nią, 
Dopiero skoro zorzę obaczyli wschodnią, 
Bezpiecznie się wracają, gdzie ich dla pogoni, 
Przyłożywszy gotowy samopał do skroni, 
Wojska160 czeka ostatek, i tak nie zemszczeni, 
Zdarli pypeć161 poganom Kozacy ćwiczeni. 
Ale zaś co inszego Chodkiewicza boli, 
Że wydał Zielińskiego prawie do niewoli; 
Nie wie, co się z nim dotąd między Turki dzieje, 
Czy posłać poń, czy czekać? Tak kiedy się chwieje, 
Na koniec napisawszy list do hospodara: 
Jego cnota, jego w tym założona wiara, 
Przecz162 trzyma Zielińskiego przy sobie tak długo? 
Ma-li tam bez potrzeby mieszkać, niechaj mu go 
Do obozu odsyła; z czym wnet niewolnika 
Sprawnego, ochotnego do Raduła zmyka, 
I ledwie nie tegoż dnia, jak w wołoskim stanie 
Taborze, Zielińskiemu list się on dostanie. 
Prędko go stąd obieca hospodar wyprawić, 
Lecz mu się tu dzień który jeszcze trzeba bawić. 
A tymczasem Chodkiewicz, jako więc oliwa 
Długo w lampie świeciwszy, nagle dogorywa. 
Dopądzał ostatniego kresu swego wieku, 
Który przy wyściu na świat każdemu człowieku 
Zamierzony, i odtąd, jako słońce toczyć 
Złote koła poczęło, nikt jeszcze przeskoczyć 
Tego nie mógł terminu; tu, tu kto się rodzi, 
Umiera; na tym celu i starzy, i młodzi. 
Z tym dziś przed królewiczem staną doktorowie, 
Że już Chodkiewiczowe na schyłku jest zdrowie; 
Serce tylko, jak iskra w oziębłym popiele, 
W piersiach nieprzełomionych, w jego żyje ciele. 
Toż Władysław, choć i sam chory w swym namiecie, 
Uprzykrzone poduszki z boku na bok gniecie, 
Zwoływa senatory i konsyliarze: 
«Jeśli-ż już wybijana — rzecze — na zegarze 
Hetmanowi naszemu, i w takiej nas toni 
Odumrze (bo się żaden śmierci nie obroni), 
Jako twierdzi mój doktor, który mu nie kładzie 
Trzech dni żyć, was ku wczesnej wezwałem tu radzie, 
Żebyście dalszej wojny progres163 mieli w głowie, 
Pierwej niżli ostatnie Bóg żegnaj! nam powie.» 
Wnet się wszyscy zezwolą, żeby w takim razie 
Do Zygmunta na lotnym wyprawić pegazie164, 
Awizując165 o wszytkim, prosząc, póki zieje166 
Chodkiewicz, niech przybywa, niech wojsko zagrzeje; 
Niechaj nas municyją, niech ratuje strawą. 
Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą167? 
Była mowa i o tym, żeby dla snadniejszej 
Obrony, zewrzeć szańców i obóz był mniejszy. 
Z czym Plichta i Sobieski poszli do chorego 
Chodkiewicza; lecz i on nie był też od tego. 
Stamtąd zaraz Kochowski, porucznik Niemirów, 
W piąciudziesiąt koni biegł bez wszelkich papiérów, 
Jakby czasu nie było listami się bawić, 
Żeby ustnie o wszytkim mógł Zygmunta sprawić; 
Człowiek mowny i śmiały, ale-ć nie ukuje 
Sto kowalów, kto serca do wojny nie czuje. 
To gdy sprawi Władysław, naszy w polu gony 
Z Turkami odprawują, i z obojej strony, 
Kto ma serce a konia, niżeli gnić w kuczy168, 
Harcem sobie po błoniu szerokim pohuczy. 
Bez kazki169 tam nie biorą, a gdy szczęście wienie, 
Lepsze niż rok drugiemu będzie oka mgnienie. 
Nie mógł się Żorawiński żądzy odjąć dłużéj, 
Widząc na lotnych seklach170 gdy chłopi dosuży171 
Z naszymi ujeżdżają. Toż gdy Chełmski Ścibor 
Zwali z konia pięknego Turczyna, na wybór, 
Drugiego żywcem przywiódł; tymże idzie torem 
Borek, wielki najezdnik172, Kulczycki z Minorem. 
Na co chwilę z Sieniawskim Rozdrażewski trzeci 
Patrzący, razem się w nich chybki pożar wznieci 
Żarliwego Gradywa173, w kilkudziesiąt koni 
Że się w lekkie gonitwy wmieszają i oni. 
Jan Gdeszyński z Szymonem Kopyczyńskim w tyle, 
Znając dobrze pogańskie, zostali, fortyle174. 
W takim-że drugim poczcie Wasiczyński z boku 
Z Sicińskim patrzą, rychło w skupionym obłoku 
Spadną Turcy na owych, zaraz Sieniawskiego 
W pierwszym poznawszy skoku i Żorawińskiego, 
Więc prosto na krajczego175 z wyniosłym dzirytem176 
Leci Turczyn; z gotowym i on pistoletem 
Nie stoi, i tak żartko177 przyszło się im zderzyć, 
Że nie chybią, nie mogszy do siebie wymierzyć. 
Obróci się Sieniawski, szablę mając w ręku, 
A już Turczyn zniesiony u jego sług w ręku: 
Królewski z Suchodolskim kiedy pana strzegą, 
Nim ten koniem obróci, porwą go i zbiegą. 
Toż szczęście Żorawiński, toż i inszy mają, 
Gdy albo biorą Turków, albo ich strzelają. 
Prawda, że nie beze krwie, nie bez szkody: bowiem 
Tej gry Rożen z Twardowskim przypłacili zdrowiem, 
Gdy się dalej zagonią. Tam Potocki z łuku 
W rękę wziął, gdy araba wiedzie przy munsztuku. 
I inszych kilku rannych. Toż gdy Turcy ławą 
Myślą naszym tyły wziąć, wysunie się sprawą178 
Pułk usarski, na dniowej który stoi straży, 
Ani się też dalej iść poganin odważy. 
Na tej słońca ostatek spadło krotofili179. 
Które nim się do końca w ocean pochyli, 
Aż z Wewelim Zieliński niespodziany jedzie 
I Raduła ze złego mniemania wywiedzie, 
Dla nowej magistratu tamtego odmiany 
U hospodara aże dotąd zatrzymany. 
Dilawer, czyli z Czerkies, czyli rodem z Rusi, 
Owo się z chrześcijana w pogana przekrztusi, 
Przez kilkadziesiąt rządząc lat Mezopotamy, 
(Skąd nie tylko od skroni długie puścił szlamy180, 
Ale sławny z rozumu, z szczęścia i z wymowy), 
Teraz pokój od ściany zawarszy Persowej, 
Pełen złota karawan181 na wojenne spezy182 
Daruje Osmanowi, i tej mu imprezy183, 
Gdzie zeszłe lata swoje chciałby podać światu, 
Pomoże, gotów służyć jego majestatu. 
Chciwy Osman, (jako gdy kogo dypsas184 uje185, 
Im więcej pije, większe tym pragnienie czuje, 
W rzece stoi po garło, tak go on jad zwiera, 
Że pijąc, od pragnienia ciężkiego umiera), 
Wszytkie tedy respekty puściwszy na stronę, 
(Staniał też był Husseim już przez wojnę onę, 
W nienawiść i u wojska przyszedł, i u dworu; 
Zwłaszcza kiedy czuprynę Dilawer u woru 
Rozplecie, da we dzbanek karłom i wałachom), 
Wezyrem i hetmanem oraz przeciw Lachom 
Car go tworzy łakomy; o włos Husseima 
Że nie każe zadawić186; stara go zatrzyma 
Przyjaźń Dilawerowa; i przez te zasługi 
Po pierwszym był wezyrze w katalogu drugi. 
Taki zwyczaj u Turków, zabiegając187 zwadzie, 
Że pospołu z urzędem każdy garło kładzie, 
Jeżeli go inszemu cesarz konferuje, 
A to Dilawer zdrowiem Hussejma daruje. 
(I przydał nam się potem, gdy Turcy Osmana 
Z Dilawerem zabiją, Mustafę za pana 
Obiorą, a Dziurdziego uczynią wezyrem, 
Który przeciw Polakom mordem dychał szczerém; 
Tego zrucił Husseim wedle czasu prawie188, 
Przy onej Zbaraskiego Krzysztofa odprawie. 
Co że weszło przede mną już na polskie karty, 
Nie powtarzam, i do swej powracam się sparty189). 
Tedy skoro regiment190 wziął Dilawer stary, 
Z jakiej by się toczyła ona wojna miary 
Z Polaki, pilno dawnych pyta wojenników 
I którym nie nowina, nie podłych kurników, 
Miast i zamków obronnych, fortec niedobytych 
W kilku godzin dostawać. Czemuż teraz i tych, 
Co w gołym polu siedzą, przez dni już czterdzieści 
Nie biorą? Żadną miarą weń się to nie zmieści. 
Toż gdy wszytkie potrzeby i imprezy191 one 
Usłyszy, jako na wiatr i próżno czynione, 
Jako zginął Husseim, sylistryjski basza, 
Jako znowu stradali świeżo Karakasza, 
Widzi regiestr pobitych, i gdzie się ośmielą, 
Co najlepszy mężowie trupem pola ścielą; 
Jako we dnie Polacy, tak w nocne wycieczki 
Psują ich Zaporowcy; z inszej, prawi, beczki 
Musi począć tę wojnę, a głaszcząc po piersi 
Długą brodę: „Nie tak źli Indowie i Persi; 
Łacniejsza192 dziesięć razy sprawa z nimi; ile 
Baczyć mogę, więcej tu w rozumie, niż w sile 
Należy, rychlej głową, niż ręką ich może 
Pokonać; czasu się żal strawionego Boże!» 
To wszytko kiedy dziadek zgrzybiały po kęsie 
Rozbiera (wojować źle, gdy się głowa trzęsie, 
Bo mu nie Mars, lecz marzec193 z oczu niedaleki 
Przez brwi i zawiesiste wygląda powieki), 
«Czas-by — rzecze — podobno, długoletny starcze, 
Z głowy wojnę, z ręku łuk wypuścić i tarczę; 
Czas-by szeptać pacierze, kiedy kaszel dusi, 
W piersiach skrzypi; darmo cię, darmo sława kusi! 
Włosy już oszedziałe194 i przegniłe dziąsła, 
Z których ci późna starość do zębu wytrząsła, 
Na pokój raczej radzą, a więc miasto harcu, 
Ssać, przy ciepłym kominie, mokre grzanki z garcu. 
Choć-ci bywa, lecz rzadko przyrodzonym biegiem, 
Że się trawa pod zimnym zazieleni śniegiem. 
Dosyć mnie, żem wezyrem, byle, co dał hojnie, 
Dał też Bóg tego zażyć z łaski swej spokojnie. 
Wojna z Polaki, widzę, nie mej rozum głowy! 
I dziad-że by potrafić w to miał osikowy195, 
Kędy młodszy powieźli? Pomacam sposobu, 
A tę wojnę rozejmę, da Bóg, ze stron obu». 
Tak sam z sobą Dilawer przez całą noc duma. 
Rano poszedł do popa, dawnego pokuma196, 
Który takim-że będąc obciążony wiekiem, 
Wolałby się zakrapiać doma kozim mlekiem; 
A że był pedagogiem u cesarza z młodu, 
Wziął go z sobą na wojnę Osman z Carogrodu. 
Toż gdy siędą dziadowie, jąwszy od Noego 
Imą sobie wspominać dni pożycia swego: 
Był tam stary Amurat, i który mu potem 
Ciężką wojną dokuczał, z bitnym Kastriotem; 
Był Bajazet, odmiany szczęścia przykład rzadki. 
Tego był Tamburlanes do żelaznej klatki 
Wsadził porażonego i, złote kajdany 
Dawszy, woził po świecie na dziw niewidziany. 
Wszytko statecznie znosi, aż gdy widzi żonę 
I dwie córce kochane z gruntu obnażone, 
Służące do brzydkiego tyranowi stołu, 
Uderzył w szczebel głową, że z duszą pospołu 
Mózg mu ciepły okrutnie wyprysnął z ciemienia; 
Stąd prawo, co ich carom broni ożenienia. 
Był Selim i Soliman na placu szczęśliwy, 
Który trzymał z Polaki pokój, póki żywy, 
I osobne zawarszy swoje chęci z nimi, 
Czasom stwierdził potomnym pakty wieczystymi. 
Był Achmet, świeżo przeszły rodziciel Osmanów, 
Który prawo i zwyczaj wzgardził przeszłych panów, 
Wystawiwszy w Stambole pod złoconym szczytem 
Pyszny meczet, żadnym go ani depozytem197 
Ani nadał funduszem mężnej ręki swojéj; 
Dlatego też po dziś dzień prawie198 pusto stoi. 
Wspomnieli, jako ojcu podobny uporem 
Osman już począł meczet murować z klasztorem, 
Do którego intraty i wieczne fundusze 
Z Polski naznaczył; ale omylą go tusze199. 
Jaki Mahometowi upominek ślubił, 
Podobne też ma szczęście, już tak wiele zgubił 
Ludzi, jako żaden z tych, co wzięli pół świata, 
A jeszcze nic nie sprawił200; kiegoż201 się tu kata 
Bawić? Zima za pasem; cóż tedy ci rzeką, 
Co ciepły kraj, ojczyznę mieszkają daleką, 
Mrozu nigdy nie znają, śniegu ani we śnie 
Nie widzieli, lecz wiecznej przywyknęli wieśnie202, 
W samych tylko płóciennych telejach203 bez futra, 
Pewnie wszyscy, jak muchy, posną nam do jutra; 
Albo znowu kobyle wywnętrzywszy brzuchy, 
Powiążą i tam w mroźne pomrą zawieruchy. 
Więc gdy się im swych przyszło niedostatków zwierzyć, 
Prędko się starcy zgodzą, żeby mir uderzyć204 
Z Polaki; nim jesienny spadnie plusk, nim zima 
Zajdzie, co rychlej wojska uwieść z pod Chocima; 
Zwłaszcza, gdy nam to w ręce samo prawie lezie. 
Ku jakiejż-by Zieliński mieszkał tu imprezie205? 
To jednak wezyrowi da pop pod uwagę, 
Że snadniej206 przez nikogo, jak przez Kizlaragę 
Osmana nie przełomią i nie zbiją z toru. 
Murzyn-to był, a nocny sekretarz u dworu,  
Starszy wałach207; w tego był władzy rodzaj guzy208 
Garbatych karłów, w tego wszeteczne zantuzy. 
Ten co panu poszepnął, jakoby głos z nieba, 
Już temu było wierzyć koniecznie potrzeba. 
O! Na wszytkich ci królów ta padła pomucha209, 
Że tam najprędzej radzi nadstawiają ucha, 
Gdzie im metresy, karli, skrzypkowie, pochlebce 
I ktokolwiek byle co do smaku poszepce; 
Wzgardziwszy szedziwego210 starca zdrową radą, 
Na tych najwięcej swoje propozyty211 kładą212, 
Którzy bez prywatnego trzech słów interesu 
Nie wyrzeką, lecz wszytko do swojego kresu 
Kierują, psując dobrych, a co tym213 należy, 
Złodziejskim otrzymują sposobem w kradzieży. 
Chwali w rzeczy214 drugiego, a tymże zawodem 
Subtelnie go oskarża, człowiek z piekła rodem: 
Królu! człowiek-to godny, u pospólstwa wzięty, 
O złoto i największe mało dba prezenty. 
Domyślaj się ostatka; jeżelić ma wadzić, 
Lepiej go, jako mówią, przez nogę przesadzić215; 
Wzgardzić nim, nie dać mu nic, bo i koń o głodzie 
Nie tak hasze216, nie tak się boczy na powodzie217. 
Tacy-ć to podjadkowie218 monarchie walą, 
Co królom złe i dobre, byle miłe, chwalą. 
Usłuchał wszetecznice on król, które króle 
Wschodnie deptał i sławne spalił Persepole. 
Tyle u Aleksandra nocna Tais mogła, 
Że miasto już poddane swą ręką zażogła219. 
Nie miał takiego szczęścia, nie miał tyla wiary 
Kallistenes, filozof i przyjaciel stary, 
Gdy się bogiem zwać kazał (do takiej człowiecze 
Serce przyszło rozpusty), a ten skromnie rzecze: 
«Któż cię tak, królu, zbłaźnił? Kto cię tak oszalił? 
Żeś tyle ludzi pobił, tyle miast popalił, 
Przeto się bogiem czynisz? Bóg daje, nie bierze 
Jako ty. O cóż będą do ciebie pacierze? 
Nie słuchaj zauszników! Nie wspieraj się wiszem220! 
Człowiek-eś, ani z wielkim równaj się Jowiszem». 
Nie mógł prawdy dosłuchać, którą że mu radził 
Kallistenes, z świata go Aleksander zgładził. 
Drzewo czerw, rdza żelazo, mole księgi psują; 
Ale kiedy pochlebcy pana opanują, 
Ani tak rdza żelaza, ani mól papieru, 
Ani drzewa, choć nie ma czerw221 inszego żeru, 
Uszkodzi, jako kiedy, którzy kłamstwem żyją, 
Pochlebcy się któremu panu w kołnierz wszyją, 
Toż gdy sparznie222 z przyjaźni za lada niesmakiem, 
Aż zaraz z faworyta będzie zabijakiem223 
Albo go kto przekupi; wiecie, że dla wziątku224 
Nic nie masz niestrawnego w serdecznym żołądku. 
A że rzeczy najlepszej najgorsza jest skaza, 
Im był większy przyjaciel, tym większa uraza. 
Takiego Dionizy tyran miał przy boku, 
Który od niego nigdy nie odstąpił kroku, 
Pilny, wierny, posłuszny, i nie był nikt inny, 
Przez którego-by wszytkie król wiedział nowiny, 
Arystypem go na krzcie, a potem z przezwiska 
Psem zwano, co dworskiego pilnował ogniska. 
Śmiał się Dionizyus? I on tyle troje, 
Chociaż ledwo mógł widzieć przez cztery pokoje; 
A kiedy go kto spytał, jeżeli szaleje? 
Wiem ja, prawi, że się mój pan darmo nie śmieje. 
Wrychle potem na łowach tyran nogę złomał, 
A kiedy Arystypus jak zaprawdę chromał, 
Spyta go, co-li za szwank odniósł i on w nogę? 
Póki cię twoja boli, zdrowym być nie mogę, 
Odpowiedział pochlebca i dotąd o kuli 
Chodził, dokąd doktorzy pana nie obuli. 
Cóż potem? Czyli mu wziął, czy odmówił czego, 
Postrzegszy Dionizy człeka przewrotnego. 
On cukier w żółć obrócił pochlebca plugawy; 
Nie tylko między ludźmi wszytkie jego sprawy 
Udawał225, lecz i w oczy dorzucał mu pyskiem, 
Że się urżnął na koniec takowym igrzyskiem. 
Stał w kupie Arystypus, kiedy się król spyta: 
Gdzie-by też miedź w Grecyi była wyśmienita? 
Wyrwie się przed drugimi on sykofant226 śmiało: 
Jest, prawi, miedź w Atenach tak dobra, że mało 
Złotu jej nie przeniosę, z której w rynku stoi 
Odlewany z Armodem mężny Arystoi227; 
Ten honor na wieczystą pamiątkę im dany, 
Że swą ręką odważną zgładzili tyrany! 
Poczuł Dionizyus onę wesz we wrzedzie 
I oddał wet, kazawszy ściąć go po obiedzie. 
Takać zawsze zapłata pochlebników czeka, 
Choć się im długo krupi, choć się im odwleka. 
Jest-że niejeden taki na świecie pies goły: 
Gdy nie ma co doma jeść, pańskimi się stoły 
Opiekając, na wszytkich mruczy, warczy, szczeka; 
Ano by wolał sam zjeść, co godniejszych czeka, 
Niejeden-że pochlebca, jeśli prawa minął, 
Z królem chromał pospołu i nogę wywinął. 
A cóż gdy sam cyrulik, który na te krosty 
I szwanki powinien mieć w ręku żywokosty228? 
Aleć się po moskiewsku wszytek świat sprawuje: 
«Ryhacie bojarowie229, car weliki pluje!» 
Lecz do rzeczy: i prosto z wezyrem do szopy, 
Kędy z kaffą trzebień230 on gorące ukropy 
Dla Osmana w złocistej roztwarza farforze231; 
Snadź mu się czczy, że mu się nic po szwie nie porze232. 
Murzyn i sam pieszczony, słysząc Dilawera, 
Widzi, że słowa jego prawda była szczera; 
Życzy jak najprędszego do domu pospiechu, 
Nie chciałby zimowego z czarną skórą blechu233, 
Chybaby miał na Lachy sposób Osman inny: 
Nagie do nich po śniegu wypuścić Murzyny 
Pod orlimi forgami234; tej giaurzy wiary, 
Że nam podobne farbą ich diabłów poczwary. 
Przytem, co ma rozumu a cesarskiej łaski, 
Wda się w to, żeby rychło hellesponckie piaski 
Przywitać i w lubym się oglądać Stambole, 
Puściwszy psom i wilkom zasmrodzone pole. 
Wezyr na swego czoła pamiętając zmarski, 
Potrafi w to, że spełna będzie honor carski. 
To sprawiwszy Dilawer śle po Zielińskiego, 
I dawszy wielkie znaki afektu dobrego 
Słowy wyśmienitymi, obłapi235 go mile; 
Prosi, żeby nie biorąc darmo długiej chwile 
Stanęli tu posłowie, którym prawo wieczne 
Jako przyjazd, tak odjazd waruje bezpieczne. 
Co jeśli chcą, zamianą236 albo otworzystém237 
Zawsze wezyr utwierdzić będzie gotów listem. 
A ten Bóg, który pokój, który lubi zgodę, 
Zdarzy go i wam i nam w tej wojny nagrodę. 
Z tym Zieliński już samym przyjechał wieczorem 
I dziś się nie mógł widzieć z Chodkiewiczem chorém. 
Noc była, a gdy miesiąc wstawał złotorogi, 
Szarą poświatą238 ziemskie widoczył239 podłogi. 
Nie każdy spi, co chrapi; toż i naszy wstają 
Zaporowcy i cicho rzekę przebywają; 
Cicho w obóz turecki, co na tamtej stronie 
Dniestru, pomkną, zwykłej swej ufając fortunie. 
Ani ich omyliła: jeśli kiedy bowiem, 
Jako dziś w ciemnym mroku wzrokiem patrząc sowiem, 
Dokazali odwagi i pogan nasiekli 
I zdobycz niezliczoną z wozami przywlekli. 
Gdy tam i sam bez wstrętu chodzą po taborze, 
Jako więc lew w zawartej grasuje oborze 
Albo wilk, choć napchany, co się tylko ruszy, 
W tym zaraz kieł zażarty, w tym paszczekę juszy; 
Trafią, gdzie Omer basza między gęstym gminem 
Arabów pod jedwabnym chrapi baldekinem240. 
Temu skoro we śpiączki łeb utną szkaradnie, 
Aż im Husseim, przeszły wezyr, w ręce wpadnie. 
Z którego kiedy Kozak drogi kaftan zbiera, 
Jako więc śliska ryba, tak się z wędy zdziera 
I ucieka z obozu w bliskie lasy trząskiem241, 
Gdzie gałęziem okryty przy potoku wąskiém 
Dyszał; aż skoro dzień był, wylazszy spod chrostu 
Nagi i niepoznany szedł do swego mostu. 
To zrobiwszy Kozacy, gdy już świtu blisko 
Słońce było, na swe się wrócą stanowisko. 
A u Turków dopiero larmo242, zgiełk, krzyk, wrzawa! 
Próżno! Zawsze ten wskóra, który raniej wstawa. 
A tym też czasem wszedł dzień i wczorajsza praca 
Wszytkich budzi i wszytkich do siebie powraca. 
A nam mdleje243 Chodkiewicz. Hetmanie mój złoty! 
Przecz-że, przecz zostawujesz zaczęte roboty? 
Ale już dekret przyszedł wiecznego wyroku, 
Od którego nie wolno apelować kroku. 
Więc na niską lektykę z pościelą włożony, 
Gdy żałosnej pożegnać już nie może żony, 
Wieść się każe na zamek, gdzie i wcześniej244 może 
Dom rozrządzić, i na tak dalekie podróże, 
Wprzód niźli mu wiecznymi zmysły zajdą mroki, 
Świętą duszę trwałymi opatrzyć obroki; 
Żegna świat i ojczyznę, i króla, i ciebie, 
Kochany Władysławie! Niech i po pogrzebie 
W twojej zostawa łasce; i was, zacne grono 
Rady swojej wojennej, których mu przydano 
Za towarzysze prace; ale przed inszemi 
Ciebie, cny Lubomirski! Możesz już swojemi 
Latać pióry w tym polu, jako młody orzeł, 
Któreć fortuna i Mars życzliwy otworzył. 
Oddaje-ć tę buławę, bodaj się starzała! 
Bodaj tyle tryumfów w twoich ręku miała, 
Bodaj miała i więcej twym sercem, twą siłą, 
Niż ich widzisz nad trumną i jego mogiłą. 
Tę buławę, przed którą drżał naród przewoźny245, 
Którą mu był tak ziemią, jako morzem groźny: 
Świadczy Wolmar dobyty, Derpt, Dynamunt, Ryga, 
Skąd Szwedów małą garścią do nogi wyściga 
I w okrętach wysiedzieć nie da się im cało, 
Ogniem ich zapaliwszy, że ludzi coś mało, 
Krwią swoją rozbujane zalawszy płomienie, 
Z przykrymi do Szwecyjej awizami246 wienie247. 
Tę-ć oddaje buławę, pod Kircholmem która 
Dziewięć tysięcy ludzi (nie pociągam248 pióra: 
Niemców, Francuzów, Finów, Belgów i co pluder 
Rodzaju, których przywiódł sam Karol man-Suder249, 
Kiedy nam chciał Inflanty wydrzeć; czego potem 
I dopiął) położyła na placu pokotem 
Czterma swoich tysięcy. Lecz i Moskal gruby250 
Tąż klawą251 wytrącone zbierał nieraz zuby252. 
Widział ją car weliki, widziała stolica 
W niezwyciężonej ręce cnego Chodkiewica, 
Te buławę, przed którą ono-ono253 w kuczy254 
Osman się zasznurował, a jako więc huczy255 
Smutny grzywacz256, skoro mu dzieci orzeł zbierze, 
Tak wyje i we łzach się po swych ludziach pierze. 
Bierz-że ją już fortunnie! Daj ci się szczęściła257, 
Daj, abyć wrychle w ręku palmą zakwitnęła, 
A spadając na późne z twoich ręku wnuki, 
Sławę domu twojego podawała w druki! 
I was już, cne rycerstwo, żegna hetman czuły258, 
Którego w oczach waszych acz nieraz osuły259 
Ćmy pogańskie, wasza broń, wasze mężne dłonie 
Z ognia go i z najgorszej wyrywały tonie. 
Cóż? Tak żeście stępieli, że dziś jednej jędzy260, 
Kiedy wam go w obozie i rękami między 
Gwałtem prawie261 wydziera, odjąć nie możecie; 
Nikt się nie ma do broni, łzy tylko lejecie! 
Nie boi się śmierć wojska i ognistej kule, 
Tak namaca przez zbroje, jako przez koszule; 
Tak jej sprzątnąć jednego, jako tymże razem 
Sto tysięcy, a nigdy nie uderzy płazem. 
Płakał Kserkses, zgarnąwszy Wschód cały na Greki, 
Że za sto lat (dosyć czas zamierzył daleki) 
Żaden się z tych na świecie żywo nie ostoi; 
Aż w kilka dni, o których za sto lat się boi, 
Wszytkich do szczętu zgubił. 
Toż skoro na zamek 
Hetman jechał, żeby tam schorzały ułomek 
Ciała swego położył, ósmy dzień liczono 
Oktobra, gdy to, co mu było pożyczono, 
Ze stokrotnym urobkiem262 oddał w ręce niebu, 
Imię — światu, małżonce — ciało do pogrzebu. 
Siedmdziesiąt lat niespełna: sławie dosyć żywie263, 
Ale ojczyźnie mało. Cóż, gdy tak w archiwie 
Przedwiecznym naznaczono. Ciało potem jego 
Z Chocimia do Kamieńca poszło Podolskiego, 
A stamtąd do Ostroga, gdzie łzami omyte 
Od małżonki, włożone pod marmory ryte: 
Godne, godne mauzolów264 i pamięci wiecznéj, 
Żeby obraz i przykład miał wiek ostateczny. 
  1. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski] ↩
  2. wróżyć opak — myśleć, że jest na odwrót. [przypis redakcyjny] ↩
  3. pewnie — tu: na pewno. [przypis edytorski] ↩
  4. osieł — dziś popr.: osioł; chodzi prawdopodobnie o transportowane w ten sposób zaopatrzenie. [przypis edytorski] ↩
  5. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski] ↩
  6. dywan — tu nie, jak poprzednio, rada, lecz sofa. [przypis redakcyjny] ↩
  7. A zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony — Austriak (Rakuszanin). [przypis redakcyjny] ↩
  8. kontempt (daw., z łac.) — wzgarda, obelga. [przypis redakcyjny] ↩
  9. w karze (daw.) — w cuglach. [przypis edytorski] ↩
  10. na szparze (daw.) — na celu. [przypis redakcyjny] ↩
  11. ściana — tu: granica. [przypis edytorski] ↩
  12. psi w krupy — przysł., sens: Tatarzy nas napadali. [przypis redakcyjny] ↩
  13. szaławiła — niegodziwiec. [przypis redakcyjny] ↩
  14. wyskipić (daw.) — wyrzucić. [przypis redakcyjny] ↩
  15. zawody (daw.) — przygotowania. [przypis redakcyjny] ↩
  16. Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowę — zachmurzył się, osowiał z powodu tej odpowiedzi. [przypis redakcyjny] ↩
  17. na wezyrat godzić (daw.) — zamierzać zostać wezyrem. [przypis edytorski] ↩
  18. emul (daw., z łac.) — współzawodnik. [przypis redakcyjny] ↩
  19. czuły — tu: czujny. [przypis redakcyjny] ↩
  20. wczas (daw.) — wypoczynek. [przypis edytorski] ↩
  21. pisać się — okazywać się. [przypis redakcyjny] ↩
  22. prawie (daw.) — naprawdę, rzeczywiście. [przypis redakcyjny] ↩
  23. strwagany (daw.) — strwożony. [przypis edytorski] ↩
  24. cetnar — dawna jednostka wagi. [przypis edytorski] ↩
  25. aza (daw.) — może. [przypis edytorski] ↩
  26. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski] ↩
  27. pielesz (daw.) — gniazdo. [przypis redakcyjny] ↩
  28. do tej doby (daw.) — do tej pory. [przypis edytorski] ↩
  29. kota ciągnąć — błaźnić się, droczyć. [przypis redakcyjny] ↩
  30. ni z biesa niewieściuchów — do diabła z niewieściuchami. [przypis redakcyjny] ↩
  31. kłaść — tu: wieszać. [przypis redakcyjny] ↩
  32. legart (daw.) — leń, ospalec. [przypis redakcyjny] ↩
  33. kuty (daw.) — czyny, dzieła. [przypis redakcyjny] ↩
  34. cyt — cicho. [przypis redakcyjny] ↩
  35. zasuty (daw.) — zasypany. [przypis redakcyjny] ↩
  36. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny] ↩
  37. durny — tu: dumny. [przypis redakcyjny] ↩
  38. Weneci — tu: mieszkańcy Wenecji. [przypis edytorski] ↩
  39. na wety (daw.) — na deser. [przypis edytorski] ↩
  40. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  41. na dziwy — przypatrywać się. [przypis redakcyjny] ↩
  42. rychtować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski] ↩
  43. Awern — piekło. [przypis redakcyjny] ↩
  44. koło — tu: rada. [przypis edytorski] ↩
  45. godzić — tu: celować. [przypis edytorski] ↩
  46. kredencować (daw.) — zaczynać. [przypis redakcyjny] ↩
  47. zsieść — dziś popr.: zsiąść. [przypis redakcyjny] ↩
  48. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny] ↩
  49. odkosz — odmowa, odrzucenie (pierwotnie: oświadczyn). [przypis edytorski] ↩
  50. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny] ↩
  51. wyuzdany — tu: wypadły z uzdy, nieopanowany. [przypis edytorski] ↩
  52. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny] ↩
  53. żenąć (daw.) — gonić (właśc. powinno być „żenie”). [przypis redakcyjny] ↩
  54. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny] ↩
  55. koncerz — miecz. [przypis redakcyjny] ↩
  56. bułat (daw.) — stal. [przypis redakcyjny] ↩
  57. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
  58. buńczuk (daw.) — sztandar (ogon koński na drzewcu). [przypis redakcyjny] ↩
  59. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny] ↩
  60. odwód — tu: ustępowanie, odwrót. [przypis redakcyjny] ↩
  61. rozpasać — tu: złamać szyk. [przypis redakcyjny] ↩
  62. łysty (daw.) — łydki. [przypis redakcyjny] ↩
  63. Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolany — objaw strachu. [przypis edytorski] ↩
  64. stajanie — dawna miara odległości: dystans, jaki koń może przejść bez odpoczynku. [przypis edytorski] ↩
  65. kazać (daw.) — mówić. [przypis edytorski] ↩
  66. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski] ↩
  67. zasznurzyć — dziś: zasznurować. [przypis redakcyjny] ↩
  68. pean — hymn (w tym wypadku Bogurodzica). [przypis redakcyjny] ↩
  69. przekosić (daw.) — przewalić. [przypis redakcyjny] ↩
  70. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
  71. odpowiedź — pojedynek (wyzwanie na pojedynek). [przypis redakcyjny] ↩
  72. społem — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski] ↩
  73. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny] ↩
  74. niewidomy (daw.) — niewidzialny. [przypis redakcyjny] ↩
  75. szmalc — tu: emalia. [przypis redakcyjny] ↩
  76. aspra (daw.) — moneta. [przypis redakcyjny] ↩
  77. Karakaszów — (daw.forma dzierżawcza) Karakaszowy. [przypis edytorski] ↩
  78. dzięgi (daw., z rus.) — monety. [przypis redakcyjny] ↩
  79. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny] ↩
  80. szczędzić — oszczędzać. [przypis edytorski] ↩
  81. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny] ↩
  82. wrzepić się — wkraść się, wcisnąć. [przypis redakcyjny] ↩
  83. kaganiec — kaganek. [przypis edytorski] ↩
  84. rumelec — rumak. [przypis redakcyjny] ↩
  85. Hipokreny — tu: pieśni (metafora pochodząca od źródła Pegaza). [przypis redakcyjny] ↩
  86. elefant (daw.) — słoń. [przypis redakcyjny] ↩
  87. w zmowie — zmówiona, zaręczona. [przypis edytorski] ↩
  88. żwawy — tu: gniewny. [przypis redakcyjny] ↩
  89. przywojce — dziś popr.: przywódców (por. w. 167). [przypis redakcyjny] ↩
  90. hajduk — służący a. szeregowy żołnierz. [przypis edytorski] ↩
  91. dla wziątku — dla zysku. [przypis edytorski] ↩
  92. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny] ↩
  93. zjadły — tu: jadowity, trujący. [przypis edytorski] ↩
  94. Mufty — patrz pieśń II, w. 83–232. [przypis redakcyjny] ↩
  95. ślubić — dziś: ślubować. [przypis edytorski] ↩
  96. pozytura (daw.) — położenie. [przypis redakcyjny] ↩
  97. Cham — chan. [przypis redakcyjny] ↩
  98. Pop Jan — ksiądz Jan, władca legendarnego państwa w Afryce. [przypis redakcyjny] ↩
  99. czacza — dziś popr.: cacka. [przypis redakcyjny] ↩
  100. stoiż — (czasownik „stać” z partykułą „-ż”) czy wart. [przypis redakcyjny] ↩
  101. klacza — dziś popr.: klacz. [przypis redakcyjny] ↩
  102. zajadł — tj. rozgniewał i napuścił Osmana na nas. [przypis redakcyjny] ↩
  103. impet tu: — zawziętość. [przypis redakcyjny] ↩
  104. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski] ↩
  105. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny] ↩
  106. nie równią — tu: w niekorzystnym stosunku sił. [przypis edytorski] ↩
  107. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny] ↩
  108. Libitina — w mitologii rzymskiej bogini pogrzebu. [przypis redakcyjny] ↩
  109. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski] ↩
  110. groza — tu: groźba. [przypis edytorski] ↩
  111. turniej — tu: walka. [przypis redakcyjny] ↩
  112. spień (daw.) — iglica u sprzączki. [przypis redakcyjny] ↩
  113. ksieniec (daw.) — żołądek. [przypis redakcyjny] ↩
  114. czuły — czujny. [przypis redakcyjny] ↩
  115. tubalny — grzmiący. [przypis redakcyjny] ↩
  116. płot — tu: zasłona. [przypis redakcyjny] ↩
  117. koło — rada wojenna. [przypis edytorski] ↩
  118. nużny (daw.) — nędzny. [przypis redakcyjny] ↩
  119. durny — szalony. [przypis redakcyjny] ↩
  120. mór — pomór, zaraza. [przypis edytorski] ↩
  121. pole — walka w otwartym polu. [przypis redakcyjny] ↩
  122. pogotowiu (daw.) — tym bardziej. [przypis redakcyjny] ↩
  123. zasługi — tu: płaca. [przypis redakcyjny] ↩
  124. Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie — przysłowie o beznadziejnym stanie. [przypis redakcyjny] ↩
  125. szynkiem — dostarczając „na rękę” (tak, jak się płaci). [przypis redakcyjny] ↩
  126. Chodkiewicz — proponując odwrót dla doświadczenia wojska, postępuje tak samo, jak Agamemnon w Iliadzie II. Potocki nieraz uwzględnia Iliadę, ale tu poszedł za źródłami historycznymi; zob. T. Sinko, Echa klasyczne w literaturze polskiej (Wojna Chocimska i Iliada). [przypis redakcyjny] ↩
  127. kęs przygniewniejszym — nieco gniewny. [przypis redakcyjny] ↩
  128. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  129. godzić na coś (daw.) — zamierzać coś. [przypis edytorski] ↩
  130. okazja (daw.) — potyczka. [przypis redakcyjny] ↩
  131. Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty — przysłowie: rwać się do działania przed tymi, co powinni. [przypis redakcyjny] ↩
  132. wrostę — dziś popr.: wrosnę. [przypis edytorski] ↩
  133. kuropatniczek (daw.) — pieszczoch (karmiony kuropatwami). [przypis redakcyjny] ↩
  134. teatrum (daw., z łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny] ↩
  135. siedm niedziel (daw.) — siedem tygodni. [przypis edytorski] ↩
  136. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny] ↩
  137. przyskępszym — skąpiej. [przypis redakcyjny] ↩
  138. żadzić się (daw.) — brzydzić się. [przypis redakcyjny] ↩
  139. krzcić — chrzcić, tu: nazywać dowolnie. [przypis edytorski] ↩
  140. wiedzieć — tu: znać. [przypis edytorski] ↩
  141. wczas (daw.) — wygoda, wypoczynek. [przypis redakcyjny] ↩
  142. kitajka (daw.) — płótno. [przypis edytorski] ↩
  143. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny] ↩
  144. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski] ↩
  145. Francuzi — tu: Gallowie. [przypis redakcyjny] ↩
  146. kobuzi (daw.) — hałastry, gawiedzi. [przypis redakcyjny] ↩
  147. zmocnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: wzmocnijcie. [przypis redakcyjny] ↩
  148. tęsknicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: tęsknijcie. [przypis redakcyjny] ↩
  149. dywan (z tur.) — senat, rada państwa. [przypis redakcyjny] ↩
  150. ćwierć — płacy rocznej. [przypis redakcyjny] ↩
  151. spiża (daw.) — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny] ↩
  152. cug — tu: wycieczka, wypad przeciw siłom nieprzyjacielskim. [przypis redakcyjny] ↩
  153. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
  154. żydło (daw.) — żywność. [przypis redakcyjny] ↩
  155. impet — tu: zawziętość. [przypis redakcyjny] ↩
  156. pczoła — dziś popr.: pszczoła. [przypis edytorski] ↩
  157. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny] ↩
  158. wysuć (daw.) — wysypać. [przypis redakcyjny] ↩
  159. skofia (daw.) — pukiel, czepiec, pokrowiec. [przypis redakcyjny] ↩
  160. wojska — kozackiego. [przypis redakcyjny] ↩
  161. zedrzeć pypeć (daw.) — dać nauczkę. [przypis redakcyjny] ↩
  162. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski] ↩
  163. progres — postęp. [przypis redakcyjny] ↩
  164. pegaz — tu: koń. [przypis redakcyjny] ↩
  165. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny] ↩
  166. ziać — tu: oddychać. [przypis redakcyjny] ↩
  167. Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą — kto wie, czy nie pójdą nam rzeczy gorzej pod innym wodzem. [przypis redakcyjny] ↩
  168. kucza (daw.) — loch, namiot. [przypis redakcyjny] ↩
  169. bez kazki (daw.) — bez okazałości, marnie. [przypis redakcyjny] ↩
  170. sekiel (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny] ↩
  171. dosuży (daw.) — dorodny. [przypis redakcyjny] ↩
  172. najezdnik — w rękopisie: najeznik. [przypis redakcyjny] ↩
  173. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny] ↩
  174. fortyle — dziś popr. forma M.lm: fortele. [przypis redakcyjny] ↩
  175. krajczy — Sieniawski. [przypis redakcyjny] ↩
  176. dziryt (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny] ↩
  177. żartko (daw.) — gorąco. [przypis redakcyjny] ↩
  178. sprawą (daw.) — w szyku. [przypis edytorski] ↩
  179. krotofila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski] ↩
  180. szlamy — włosy (od futra). [przypis redakcyjny] ↩
  181. karawan — tu: wóz skarbowy. [przypis redakcyjny] ↩
  182. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny] ↩
  183. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  184. dypsas (daw.) — wąż jadowity. [przypis redakcyjny] ↩
  185. ujeść — ukąsić. [przypis edytorski] ↩
  186. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny] ↩
  187. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis edytorski] ↩
  188. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny] ↩
  189. sparta — tu: wydział, praca. [przypis redakcyjny] ↩
  190. regiment — tu: dowództwo. [przypis edytorski] ↩
  191. potrzeby i imprezy (daw.) — walki i przedsięwzięcia. [przypis redakcyjny] ↩
  192. łacniejszy (daw.) — łatwiejszy. [przypis edytorski] ↩
  193. marzec — przysł.: w marcu giną starcy. [przypis redakcyjny] ↩
  194. oszedziały — osiwiały, sędziwy. [przypis redakcyjny] ↩
  195. osikowy — tj. trzęsący się. [przypis redakcyjny] ↩
  196. pokum — kum, znajomy. [przypis redakcyjny] ↩
  197. depozyt — nakład. [przypis redakcyjny] ↩
  198. prawie (daw.) — prawdziwie, całkiem. [przypis redakcyjny] ↩
  199. tusze — nadzieje (od: tuszyć, mieć nadzieję, spodziewać się). [przypis redakcyjny] ↩
  200. sprawić — zdziałać. [przypis edytorski] ↩
  201. kiegoż (daw.) — jakiegoż. [przypis redakcyjny] ↩
  202. wieśnie — dziś popr.: wiośnie. [przypis edytorski] ↩
  203. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny] ↩
  204. mir uderzyć (daw.) — zawrzeć pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  205. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  206. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski] ↩
  207. wałach — kastrat. [przypis edytorski] ↩
  208. guzy (daw.) — niski. [przypis redakcyjny] ↩
  209. pomucha (daw.) — zaraza. [przypis redakcyjny] ↩
  210. szedziwy (daw.) — sędziwy, siwy. [przypis redakcyjny] ↩
  211. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny] ↩
  212. kłaść — tu: przedstawiać. [przypis edytorski] ↩
  213. tym — dobrym. [przypis redakcyjny] ↩
  214. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny] ↩
  215. przez nogę przesadzić (daw.) — nogę podstawić. [przypis redakcyjny] ↩
  216. hasze — dziś popr.: hasa. [przypis edytorski] ↩
  217. powód (daw.) — lejce. [przypis redakcyjny] ↩
  218. podjadek (daw.) — pochlebca, podjudzacz. [przypis redakcyjny] ↩
  219. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny] ↩
  220. wisz (daw.) — trzcina. [przypis redakcyjny] ↩
  221. czerw — robak. [przypis redakcyjny] ↩
  222. sparznie (daw.) — odpadnie. [przypis redakcyjny] ↩
  223. zabijak (daw.) — zabójca. [przypis redakcyjny] ↩
  224. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski] ↩
  225. udawać (daw.) — nicować, wywracać na opak. [przypis redakcyjny] ↩
  226. sykofant ( gr.) — oszczerca, donosiciel. [przypis redakcyjny] ↩
  227. z Armodem mężny Arystoi — Harmodius i Arystogejton zabili tyrana Hipparcha. [przypis redakcyjny] ↩
  228. żywokosty (daw.) — lek. [przypis redakcyjny] ↩
  229. ryhacie — tryb rozkazujący; sens całości: stosujcie się bojarowie do cara. [przypis redakcyjny] ↩
  230. trzebień — kastrat (tu: Kizlaraga). [przypis edytorski] ↩
  231. w złocistej roztwarza farforze — gotuje (kawę) w porcelanie. [przypis edytorski] ↩
  232. że mu się nic po szwie nie porze — przysł.: że mu się nic nie wiedzie. [przypis redakcyjny] ↩
  233. blech — bielidło do bielenia płótna. [przypis redakcyjny] ↩
  234. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny] ↩
  235. obłapić (daw.) — uściskać. [przypis redakcyjny] ↩
  236. zamiana — wymiana zakładników. [przypis redakcyjny] ↩
  237. otworzysty — otwarty. [przypis redakcyjny] ↩
  238. poświata — światło. [przypis redakcyjny] ↩
  239. widoczyć (daw.) — rozjaśniać. [przypis redakcyjny] ↩
  240. baldekin — dziś popr.: baldachim. [przypis edytorski] ↩
  241. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny] ↩
  242. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny] ↩
  243. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski] ↩
  244. wcześniej (daw.) — wygodniej (od „wczas”: wypoczynek). [przypis redakcyjny] ↩
  245. naród przewoźny — Szwedzi. [przypis redakcyjny] ↩
  246. awizo — powiadomienie. [przypis edytorski] ↩
  247. wienie — dziś popr.: wionie. [przypis edytorski] ↩
  248. pociągać — tu: przedłużać, powiększać. [przypis redakcyjny] ↩
  249. man-Suder — dla rymu, zamiast Suderman. [przypis redakcyjny] ↩
  250. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski] ↩
  251. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny] ↩
  252. zub (daw., reg.) — ząb. [przypis redakcyjny] ↩
  253. ono-ono — oto oto. [przypis redakcyjny] ↩
  254. w kuczy (daw.) — w namiocie. [przypis redakcyjny] ↩
  255. huczeć — tu: pohukiwać. [przypis edytorski] ↩
  256. grzywacz — dziki gołąb. [przypis redakcyjny] ↩
  257. Daj ci się szczęściła — niech ci przyniesie szczęście. [przypis edytorski] ↩
  258. czuły — czujny. [przypis redakcyjny] ↩
  259. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny] ↩
  260. jędza — tu: śmierć. [przypis edytorski] ↩
  261. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny] ↩
  262. urobek — procent, zarobek. [przypis redakcyjny] ↩
  263. żywie — dziś popr.: żyje. [przypis redakcyjny] ↩
  264. mauzol — grobowiec, pomnik nagrobny. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Wacław Potocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Transakcja wojny chocimskiej · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis