II Oblężenie, czyli pasterz, wilk i jagnię

Połowa lutego

Smutno! Piwniczka moja niebawem pokaże dno. Zacne żołnierzyki, przysłane nam ku obronie przez Jaśnie Oświeconego Księcia naszego, Imć pana de Nevers1, wybiły szpunt ostatniej beczki. Dalejże pić wraz z nimi, nie tracąc ani sekundy! Ruina? I owszem, niech będzie! Ale musi się to odbyć wesoło. Zresztą nie pierwszy to raz i z pomocą boską... nie ostatni!

Dobrzy z nich chłopcy! Zasmucili się bardziej niż ja, posłyszawszy, że płyn wysycha. Mówili mi to sąsiedzi, którzy zresztą wszystko biorą tragicznie. Ja tego nie mogę, nic już sobie z niczego nie robię. Zbyt często bywałem w teatrze i dlatego byle głupstwa traktować serio nie umiem.

Ileż przesunęło mi się od urodzenia przed oczyma tych masek! Byli Szwajcarzy, Niemcy, Gaskończycy, Lotaryńczycy, cała menażeria wojenna z tornistrem na plecach, z bronią w ręku. Znam tych pożeraczy prochu o brzuchach bez dna, gotowych połknąć każdego poczciwca cywila razem z butami. Któż zgadnąć zdoła, za co i o co się biją? Wczoraj pono2 za króla, dziś za Ligę3. Czasem są papistami, czasem hugenotami. Wszystkie stronnictwa diabła warte, w każdym zaś razie szkoda porządnego postronka, by tych hyclów wywieszać po kolei. Drań w drania!

Mieszają przy tym Pana Boga w swoje sprawki! Kroćset starych chodaków! Zostawcie Stworzyciela w spokoju, smarkacze! To osobistość w poważnym wieku. Jeśli was skóra swędzi, skrobcie się wzajem do woli. Pan Bóg poskrobie się sam, jeśli taka będzie jego wola.

A najgorsze to to, że i mnie chcą zmusić do tego niecnego procederu. Panie Boże, szanuję cię i — bez przechwałek — sądzę, iż spotykamy się po kilkakroć na dzień, jeśli prawdą jest, co mówi przysłowie galickie4: Kto dobre wino pije, za pan brat z Bogiem żyje! Ale, u diaska, przecież nie przyjdzie mi nigdy do głowy twierdzić, jak powiadają ci obwiesie, że cię znam na wylot, że jesteś moim krewniakiem i że uczyniłeś mnie wykonawcą swej woli. Musisz przyznać, Panie Boże, że ci pokoju nijak nie zakłócam, i proszę tylko, byś mi taką samą miarką odpłacił. Mamy obaj po uszy roboty z trzymaniem w ryzach naszych domów, ty się borykasz z wielkim wszechświatem twoim, ja z moim małym. Dałeś mi, Panie, wolność. I ja ci twojej nie odbieram. A ci nicponie każą mi się mieszać w twoje sprawy. Chcą, bym przemawiał w twym imieniu i decydował, w jaki sposób należy pożywać twój chleb. Każdego zaś, co by pożywał go inaczej, mam uznać za wroga twojego i mojego. Ani myślę! Nie mam wrogów.

Wszyscy ludzie są mymi przyjaciółmi. Biją się, ponieważ sprawia im to przyjemność, a że ja się tym nie zajmuję, przeto chowam do kieszeni stawkę i wstaję od stołu. Te łobuzy nie pozwalają mi odejść, powiadają: „Nie chcesz być jego wrogiem, to masz nas dwu przeciw sobie!”. Tak więc muszę oberwać po łbie od tego lub od tego? Co? Ano, to dobrze, będę grał także... i owszem! Mam być kowadłem? Niedoczekanie wasze, będę młotem, a wy kowadłem.

A kto mi, u stu diabłów, powie, po co świat wydał wszystkich tych cymbałów, tych gentlełajdaków, polityków, tych wielmożów, którzy z naszej Francji wytoczyli krew? Opiewają nieustannie jej sławę, a opróżniają jej kieszeń. Pożerają nasze własne denary5, twierdząc, że niszczą wrogie mocarstwa. Napastują Niemcy, wciskają się do Włoch, wtykają nos do haremu Turka, chcieliby zagarnąć pół świata, a nie potrafiliby nawet obsadzić go kapustą.

Basta, drogi przyjacielu. Nie psuj sobie zbytecznie krwi! Dobrze jest, jak jest... aż przyjdzie czas, że świat uczynimy lepszym (weźmiemy się do tego przy pierwszej zaraz okazji). Nie ma tak głupiego bydlęcia, które by się jakoś nie przydało!

Słyszałem raz, że pewnego dnia Pan Bóg (o, Stworzycielu, ciągle dziś gadam o tobie!), przechadzając się ze św. Piotrem6 po Betlejem (to przedmieście Clamecy) zobaczył siedzącą na progu domu kobietę, która była wielce znudzona i smutna. Dobry Stwórca, współczuciem tknięty, sięgnął do kieszeni, wyjął całą garść (około stu) wszy, rzucił jej na kolana i powiedział: „Oto zabawka dla ciebie, droga córko moja!”. Kobiecina ocknęła się z odrętwienia i zaczęła polowanie. Ile razy udało jej się schwycić i zamordować zwierzątko, wybuchała wesołym śmiechem.

Widać, że wojna to taki sam dowód współczucia boskiego. Chcąc dostarczyć nam rozrywki, niebiosa zesłały nam na kark dwunożne wszy, byśmy się mogli czochrać i oganiać; śmiejmyż się wesoło. Robactwo jest, jak mówią, znakiem świętości (robaki to nasi ostatni władcy). Radujmyż się tedy w Panu, bracia moi, bo nikt pod tym względem nie jest od nas lepiej zaprowiantowany.

A teraz powiem wam (na ucho): cierpliwości! Jesteśmy na dobrej drodze. Mrozy i śniegi nie trwają długo, kanalie wojenne i dworskie pójdą sobie precz! Zostanie poczciwa ziemia i my zostaniemy... a to grunt! Będzie rodziła dalej, po staremu. Tymczasem pijmy, pijmy, póki starczy ostatniej beczki; trzeba zrobić miejsce na przyszłe winobranie.

*

Moja córka, Martynka, rzekła mi pewnego dnia:

— Jesteś blagier, papo drogi! Słuchając cię, każdy by myślał, że nic nie robisz, tylko leżysz pod beczką. Gadasz o tym ciągle, dzwonisz na wszystkie strony, jakby ci wszystkim były pohulanki i pijatyki, jakbyś chciał przepić ostatnią koszulę. A przecież nie możesz jednego dnia wytrzymać bez pracy. Udajesz lekkoducha, rozrzutnika, wartogłowa7 niewiedzącego, co wpada do kieszeni i co z niej ucieka, a rozchorowałbyś się, gdyby dzień cały, godzina po godzinie, nie był najskrupulatniej uregulowany, gdyby wszystko nie szło jak w zegarku. Masz zapisany każdy grosz wydany od zeszłorocznej Wielkiej Nocy8 i nie znajdzie się spryciarz, który by cię wziął na kawał. Jesteś szalona pałka! Patrzcie na to jagniątko! Jak mówi przysłowie: Starczy naszych owieczek kilka, by zgładzić wilka!

Roześmiałem się wesoło i nie odpowiedziałem nic weredyczce9. Ona przecież ma rację, mogłaby jednak nie mówić głośno takich rzeczy. Ale prawda, kobieta i sroka zataja tylko to, czego nie potrafi wyskrzeczeć. Zna mnie... o, zna! Cóż dziwnego, wszakże to mój produkt! Tedy przyznaj się, Colasie, możesz czynić głupstwa do woli, głupcem nigdy nie zostaniesz. Masz szaleństwo w rękawie, a pokazujesz je, gdy ci przyjdzie ochota. Chowasz je przecie, gdy trzeba mieć obie ręce i trzeźwą głowę do pracy. Podobnie jak wszyscy Francuzi, masz w zanadrzu nieomylny instynkt porządku i tak dobrze jesteś osadzony na kotwicy rozsądku, że możesz sobie pozwolić udawać wariata. Nie ma ryzyka, chyba dla durniów, którzy patrzą na ciebie z otwartą gębą i próbują cię naśladować.

Mowy patetyczne, wiersze na poczekaniu, pomysły karkołomne, oto co ci do smaku! To ludzi rozpłomienia i palą się na obu końcach. Ale my... my kładziemy na stos tylko suche konary, grube zaś drzewo mamy porządnie poskładane na zimę pod dachem. Fantazja daje ucieszne widowiska rozumowi, który siedzi sobie w wygodnym fotelu i kiwa uprzejmie głową. Wszystko mnie bawi. Teatr mój to świat cały. Z fotela śledzę przebieg komedii, oklaskując uciesznych śmiałków; biorę udział w igrzyskach rycerskich i królewskich fetach i krzyczę bis tym, którzy karki kręcą na scenie. Czasem dla zwiększenia przyjemności udaję, że biorę to wszystko na serio, i staję się na chwilę aktorem. Ale nie tracę nigdy świadomości, iż to tylko farsa. W takim samym nastroju słucham opowieści o boginkach... i nie tylko o boginkach. To samo dzieje się, gdy idzie o owego wielkiego pana, który żyje w niebie. Gdy patrzymy, jak kroczy w procesji, wśród pomruku oremusów10, przybieramy w biel ołtarze i stroimy ściany domów. Ale prawdę mówiąc... Cicho bądź, gaduło, to pachnie konfiskatą!... Panie, nie rzekłem nic złego! Zdejmuję kapelusz... Cicho, sza!

*

Koniec lutego

Osioł, wyskubawszy wszystką trawę na łące, oświadczył, że nie ma tu co robić, i poszedł sobie na łąkę sąsiada. Garnizon księcia de Nevers odmaszerował dziś rano. Radość była patrzeć na tych draniów: każdy spaśny, ciężki, tłusty i czerwony. Byłem dumny z mojej kuchni. Ucałowaliśmy się z dubeltówki11 na pożegnanie. Życzyli nam gorącym sercem, by nam się darzyło zboże, by winnice nasze nie doznały szkody od mrozu.

— Weź się ostro do pracy, wujaszku! — radził mi specjalnie gość mój, sierżant, który najdłużej stał kwaterą. (Zasłużyłem na to zaszczytne miano, chociaż nie przyznaję się do pokrewieństwa z tą kanalią). — Weź się do pracy i fatygi nie żałuj, zwłaszcza w winnicy. Na świętego Marcina12 przyjdziemy z powrotem i popijemy wesoło!

Poczciwi to ludzie, gotowi zawsze przyjść z pomocą człowiekowi, gdy wiedzie zacięty bój z dzbanem.

Jakoś mi ulżyło, gdy sobie poszli. Sąsiedzi otwierają pomału swoje skrytki. Ci, którzy wczoraj jeszcze wyglądali jak po wielkim poście, jęcząc z głodu i wyrzekając na nędzę, odnajdują dziś tu i ówdzie pod słomą w spichrzu lub też pod ziemią w piwnicy, a wreszcie pod warstwą cegieł w ścianie różne różności dla pokrzepienia ciała. Nawet największym safandułom udało się, za pomocą doskonale wyuczonych żalów na głód i pragnienie, utrzymać w całości baryłki najlepszego wina.

Ja sam (doprawdy nie wiem, jak się to mogło stać), gdy tylko rozstałem się z moim sierżantem (odprowadziłem go aż za miasto), nagle palnąłem się pięścią w czoło i przypomniałem sobie, że została w stajni, postawiona tam umyślnie w cieple, spora baryłka doskonałego, wytrawnego chablis13. Jak sobie każdy może wystawić14, byłem w pierwszej chwili ogromnie zasmucony. Ale skoro zło już się stało, trzeba się pogodzić z koniecznością i przyznać, że ostatecznie stało się dobrze. Jestem zgodliwy. Sierżancie, siostrzeńcze drogi, ach, nie wiesz, coś stracił! Co za nektar, jak to pachnie! Ale nie poniesiesz straty, chłopcze... Zaręczam ci słowem, bo tę beczułkę wypiję wyłącznie za twoje zdrowie!

Sąsiedzi odwiedzają się wzajem. Jeden pokazuje drugiemu, co znalazł w piwnicy, wszyscy mrugają oczyma niby augurowie15 starożytni i składają sobie gratulacje. Oczywiście, jeden opowiada drugiemu, jakie poniósł straty, jakich doznał gwałtów (w tej materii rozmowy toczą się często na ucho), szukają pocieszenia we wspólnym losie. Wszyscy często pytają ze współczuciem Wincentego Pluviaut o stan zdrowia jego małżonki. Jest to dzielna kobiecina, a posiada też tę właściwość, że po każdym pobycie wojsk musi przydłużać pasek, gdyż staje się dziwnie krótki. Składamy życzenia szczęśliwemu małżonkowi i ojcu, podziwiamy jego ochotność w służbie ojczystej sprawy, a ja żartem, bez złej myśli, klepię go po brzuchu pełnym, nieposzkodowanym, podobnie jak gospodarstwo tego spryciarza, które wśród ogólnej katastrofy jakoś nic nie ucierpiało. Wszyscy śmieją się wesoło a dyskretnie, nie czyniąc przykrych aluzji. Ale Pluviaut czuje się urażony moim żarcikiem i udziela mi rady, bym lepiej pilnował własnej żony. Odpowiadam, że szczęśliwy posiadacz tego skarbu może spokojnie chrapać całą noc, nie obawiając się złodzieja. Naturalnie wszyscy mi przyznają słuszność.

*

Ale zbliżają się dni sytości. Chociaż obecnie nie bardzo obfite, to jednak: zastaw się, a postaw się! Idzie o reputację obywateli i całego miasta! Cóż by powiedziano o Clamecy, słynnym ze smakoszostwa, gdyby Mięsopust16 zastał je bez frykasów? W każdym domu skwierczą rondle, a cudny zapach przyrumienionego tłuszczu napełnia wszystkie ulice. Skwiercz, skacz, naleśniczku, dla małej Glodzi na uciechę!

Nagle... ra-ta-ta... ra-ta-ta! Słychać bębny, flety, trąbki, śmiechy, wykrzykniki. To goście z Judei przybywają do Rzymu17.

Na czele pochodu kroczy muzyka, a za nią halabardnicy, torując sobie nosami drogę wśród tłumu. Czegóż tu nie ma: nos jak trąba słonia, coś w rodzaju piki, dalej nos-róg myśliwski, nos-dmuchawka, nos najeżony cierniami, nos inkrustowany kasztanami, z małymi jakby ptaszętami na końcu. Nochale rozpychają gapiów i klepią kobiety po pośladkach, aż piszczą. Ale wszystko znika przed królem nosów, który niby taran, niby kusza potężna toczy się z rozpędem na wyniosłej lawecie.

Pośrodku tłumu na wysokim wozie widnieje Wielki Post, król rybkojadów. Otaczają go postacie wybladłe, zielone, wychudłe, wypatroszone, oblazłe, dygocące, w kapturach lub czapach o kształcie rybich łbów. A co ryb dokoła! Ten trzyma w jednej garści po karpiku i okoniu; tamten wymachuje rożnem z nadzianymi nań kiełbikami, trzeci wystawia olbrzymiego szczupaka z płotką w pysku i rozprutym brzuchem, pełnym rozmaitej drobnicy wodnej. Łatwo o niestrawność od tego widowiska! Inni pakują sobie palce do otwartej na oścież gęby, by przepchnąć przez oporną gardziel jaja kurze, krztusząc się przy tym i dławiąc.

Po prawej i lewej stronie rydwanu stoją maszkary, jedne w kształcie puszczyków, inne w sukienkach mniszek, zarzucając w tłum długie wędki obładowane przynętami w postaci lukrowanych orzechów i łakotek; co zręczniejsze łobuzy próbują chwycić je w locie, podskakując jak młode koźlęta. Na końcu pląsa diabeł w fartuchu kucharza, z patelnią w jednej, a chochlą w drugiej ręce. Wtyka on co chwila sześciu bosym i spętanym męczennikom kęsy jakiejś osobliwej strawy do gąb wykrzywiających się spoza drabinek wozu.

Ale oto triumfatorowie dnia. Jawi się Królowa Kiełbas, siedzi na wysokim tronie z szynek, otoczona wieżami ozorów. Na głowie ma salceson, na szyi długi różaniec serdelków, którymi bawi się z gracją. Z prawej i lewej strony maszerują kiszki krwawe i pasztetowe, specjalność Clamecy, a prowadzi je na pole chwały pułkownik Smakowęch. Przyozdobione frykasami z ciasta i arabeskami z sadła, wyglądają wspaniale, potężnie, połyskliwie, świetnie.

I ja, przyznaję, lubię tych dostojników, których brzuch wygląda jak garnek i którzy przynoszą jak magowie18: ten smakowitą świninę, ten doskonałe wino, ten musztardę z Dijon19.

Wtedy właśnie przy dźwiękach rondla, cymbałów, przetaków20, patelni oraz wrzasków nieludzkich nadjeżdża wierzchem na ośle Król Rogali, nasz Wincenty Pluviaut we własnej osobie. Został wybrany jednogłośnie. Siedzi na swym kłapouchu twarzą do ogona, w wysokim turbanie na głowie, w ręce trzyma kubek i przysłuchuje się wrzaskliwej owacji swej świty, która prozą, wierszem i pieśnią opiewa jego historię i sławi go wymownie. Jako wytrawny mędrzec, nie okazuje pychy. Zachowując równowagę umysłu, popija raz po raz. A tylko gdy pochód mija jakiś dom wsławiony podobną przygodą, wznosi puchar i woła: „He, he, kolego! Za twoje zdrowie!”.

Pochód zamyka Wiosna. Jest to śliczna, świeża dziewczyna, rumiana i roześmiana. Jasne włosy, gładko zaczesane, zdobią pęki żółtych pierwiosnków. Taki sam wianuszek spływa jej z szyi ku zielonemu staniczkowi, w którym, niby jajka w gniazdku, kryją się krągłe piersiątka. W ręku trzyma koszyczek pełen kwiecia. Śpiewa, wznosząc w górę brwi, wytrzeszczając swe modre, wielkie ślepki i robiąc „o” z usteczek. Nieco piskliwym głosikiem zapowiada wszystkim, że jaskółki wnet nadlecą.

Za nią duży wóz zaprzężony w cztery siwe woły, pełen młodych, pulchnych, kształtnych, wesołych, nawet za wesołych, dziewcząt. Jest tam też kilkanaście podlotków w przejściowym wieku, które tkwią po kątach, przyćmione zupełnie, niby młode, wątłe drzewiny wtulone pomiędzy wyrosłe należycie siostry. Tej i owej brakuje jakiegoś kawałka, trafi się brzydula, ale wszystkie młode i ochotne, przeto wilk nie będzie narzekał na te owieczki. Trzymają klatki z ptakami przelotnymi, a sięgając często gęsto do koszyka Królowej Wiosny, rzucają chłopcom, tłoczącym się wokoło wozu, ciastka, pakieciki i zawiniątka, w których szczęśliwcy znajdują szlafmyce21, pończochy, czekoladki, wróżby, wiersze miłosne, a czasem — rogi.

Wóz przybył do stóp wieży i zatrzymał się u schodów. Dziewczęta zeskakują i zaczynają tańczyć z chłopcami na placu katedralnym. Ale Królowa Kiełbas, Wielki Post i Król Rogali odbywają dalej swój marsz triumfalny. Zatrzymują się co chwila, by objawić tłumowi jakąś wzniosłą prawdę albo poszukać jej na dnie szklanki.

*

Gdy się pije nad miarę, język kołczeje22 i werwa roztapia się na nic. Zostawiam tedy zacnego Wincentego wraz z jego eskortą na najbliższej stacji pijackiej, w cieniu beczki, i idę sobie. Dzień jest zbyt piękny, by go spędzić w ścisku. Trzeba odetchnąć świeżym powietrzem pól.

Dawny przyjaciel mój, proboszcz Chamaille, przyjechał ze swej wioski na przyjęcie do kanonika23 katedry św. Marcina i zaprasza mnie, bym go odprowadził kawałek drogi. Zabieram moją Glodzię i pakujemy się do małej, trzęsącej biedki24 zaprzęgniętej w osła. W drogę! Ośliczka jest tak maleńka, że można by ją pomieścić w biedce pomiędzy mną a Glodzią. Przed nami ściele się biała, równa droga.

Słońce drzemie. Samo się grzeje u własnego kominka, dla nas nie pozostaje dużo ciepła. Ośliczka także zapada co krok w drzemkę czy zadumę. Proboszcz przywołuje ją do porządku głosem oburzonym, podobnym do brzęczenia dużego trzmiela:

— Madelon! A to co?

Ośliczka wzdryga się, strzyże uszami w odpowiedzi, potem wlecze się zygzakiem od rowu do rowu. Ale po chwili staje i duma, nie zważając na wymyślanie.

— Niechże cię! — woła proboszcz, okładając jej zad laską. — Gdybyś nie miała krzyża na grzbiecie, dalibóg, połamałbym ci kości!

Zatrzymujemy się na odpoczynek w pierwszej napotkanej oberży na skręcie drogi, która stąd stacza się lekkim spadkiem ku bielejącej w dali wiosce Armes, przeglądającej się w krystalicznych nurtach rzeki. Pośrodku pobliskiego pola stoi wielki orzech i wznosi ku niebu sękate, nagie, czarne ramiona. Łysy jest jeszcze zupełnie. Wokoło drzewa tańczą dziewczęta. Chodźmy do nich. Dzisiaj właśnie zaniosły, wedle obyczaju, kumoszce-sroce ciastko świąteczne.

— Glodziu, patrz no! Tam na drzewie siedzi sroczka, sroczka-plotkarka, sroczka-złodziejka! Widzisz? Ma białą kamizelkę i wychyla się, by nas zobaczyć. Straszna z niej ciekawska. Jej gniazdo nie ma drzwi ni okien, ledwo trzyma się gałęzi i wiatr hula po nim, jak chce. To umyślnie, gdyż sroczka boi się, że coś ujdzie jej okrągłym, ciekawym ślepiom i nie będzie mogła wypaplać. Bardzo często przemarznie do kości lub przemoknie do nitki... Ale nic sobie z tego nie robi. Główna rzecz to zaspokoić ciekawość. Strasznie zła. Wydaje się, jakby mówiła: „Cóż mi tam po darach waszych? Zabierzcie je sobie z powrotem. Czy myślicie, że gdybym miała ochotę na te wasze głupie ciastka, nie umiałabym sobie poradzić? Ukradłabym, i basta! Nie sprawia mi przyjemności jeść rzeczy, które mi kto pod nos podsunie. Smakuje mi tylko kradzione!”.

— Więc po cóż, dziadziu, dawać tej głupiej złodziejce ciasteczko przystrojone w śliczne wstążeczki? Po cóż jej życzyć wszystkiego dobrego?

— Bo widzisz, moja dziecinko, w życiu rozsądniej jest być ze złymi w przyjaźni niż w nieprzyjaźni!

— Ładnych ty ją uczysz rzeczy! — oburzył się proboszcz.

— Nie mówię, że to pięknie, powiadam tylko, że tak każdy czyni, a ty sam pierwszy, drogi księże, nie przewracaj tak oczyma. Powiedz, czy nie zatkałbyś ciastkiem gęby dewotce, która przychodzi cię dręczyć, klekotać, która wie wszystko, wszystko słyszy, wtyka nos wszędzie?

— Boże, byle tylko chciała poprzestać na ciastku! — wykrzyknął proboszcz.

— Ale sroka i tak więcej warta od kobiety. Język jej czasem przydaje się na coś!

— A na co, dziadziu? — spytała Glodzia.

— Gdy się wilk pokaże, sroczka krzyczy na całe gardło.

Ledwo padły te słowa, ptaszysko zaczęło się drzeć wniebogłosy. Bila skrzydłami, piszczała, miotała klątwy, podlatywała i widoczne było, że złości się na kogoś będącego w dolinie wioski Armes. Żerujący na skraju lasu towarzysze sroki: kawka i kruk, odpowiadali tym samym wrzaskiem, niecierpliwym i poirytowanym. A ludzie śmieli się i wołali:

— Wilk, wilk?! Nikt w to nie wierzy.

Mimo to ludzie się rozglądają. (Zawsze lepiej sprawdzić). I co się okazuje? Do kroćset starych diabłów! Kupa uzbrojonych ludzi zjawiła się na wzgórzu. Posuwają się biegiem. Poznajemy ich. To te łajdaki, żołnierze z Vézelay. Wiedząc, że miasto nasze nie ma załogi, postanowili widocznie zaprowiantować się u nas. Mogę zaręczyć, że nie marnowaliśmy czasu na podziwianie ich. Rozległ się krzyk:

— W nogi! W nogi!

Uczyniło się kotłowisko, ludzie zaczęli się pchać, popychać. Wszyscy uciekali co sił drogą, na przełaj przez pola, jedni dotykając brzuchem ziemi, inni dotykając jej odwrotną stroną swego ciała.

Wskakujemy do biedki. Jakby zrozumiała, o co idzie, Madelon rusza galopem i pędzi niby strzała, a poczciwy proboszcz okłada jej boki laską, zupełnie zapominając o respekcie dla istoty mającej wyobrażenie krzyża na grzbiecie.

Jedziemy otoczeni tłumem uciekających, wydających przeraźliwe okrzyki, i dopadamy Clamecy, okryci kurzem i słomą, jedni z pierwszych, a za nami cisną się spóźnieni. W pełnym galopie przebiegamy przedmieście na bryczce podskakującej co chwila. Madelon unosi się w powietrzu, proboszcz nie przestaje bić, a wszyscy wołają na całe gardło:

— Nieprzyjaciel nadchodzi!

Ludzie, patrząc na nas, śmiali się z początku, ale wnet zmiarkowali25, o co idzie. Zaroiło się niby w mrowisku, gdy wetknąć w nie kij. Rejwach powstał, każdy zjawiał się, znikał, wracał, wychodził. Mężczyźni uzbrajali się, kobiety pakowały na gwałt rzeczy do koszów i wózków, a cała ludność przedmieścia, opuszczając domy, ciągnęła w stronę miasta, pragnąc co prędzej dostać się za mury. Szli, jak kto stał, w kostiumach, w maskach — ten z przyprawionymi pazurami, ten w rogatej czapce, inny z wypchanym brzuchem, jeszcze inny przebrany za Belzebuba26 czy Gargantuę27; wszyscy biegli do bastionów, zbrojni w proce i harpuny.

Gdy awangarda wojska z Vézelay znalazła się pod murami, mosty zwodzone były już podniesione, a po drugiej stronie rowu znalazło się ledwo kilku biedaków, którzy, nie mając nic do stracenia, nie starali się ukrywać, oraz nasz przezacny Król Rogali, Pluviaut, opuszczony przez eskortę, pełny wina aż po dziurki w nosie, napęczniały jak beczka i chrapiący na swym ośle, którego ogon ściskał oburącz.

I oto zaraz okazało się, jak to dobrze mieć za nieprzyjaciół ziomków swych, Francuzów. Inni to tępe łby. Niemiec, Szwajcar czy Anglik pojmie dopiero na Wilię28 to, co słyszy na Wszystkich Świętych, i wziąłby za oczywiste kpiny ową awanturę z biednym Pluviaut; wtedy zaś nie dałbym złamanego szeląga za jego skórę. Lecz Francuzi rozumieją się bez słowa. Czyś z Lotaryngii, czy z Tours, Szampanii czy Bretanii, czyś gęś z Beauce29, czy zając z Vézelay — wszystko jedno! Możemy się między sobą bić, rabować, to inna sprawa, gdy jednak trafi się dobry żart, wszyscy się zaraz na tym poznają.

Ujrzawszy tego naszego Sylena30, cała armia nieprzyjacielska wybuchła szczerym, głośnym, wesołym śmiechem. Śmiali się jak wszyscy Francuzi, a więc: oczyma, ustami, nosem, gardłem, twarzą, sercem, brzuchem, a nawet nogami drgającymi w takt śmiechu.

Na świętego Rigoberta31! Widząc, jak się śmieją, ryknęliśmy w odpowiedzi i śmiech huczał wśród murów.

Potem wymieniliśmy poprzez bastiony połajanki utrzymane w tonie żartobliwym, wzorowane na klasycznych enuncjacjach32 Ajaksa i Hektora33. Tylko nasze były pulchniejsze i bardziej tłuste. Rad bym je zanotować, ale nie ma czasu. W każdym razie nie zaniedbam włączyć ich do zbioru najlepszych facecji, powiedzeń, przysłów i dowcipów burgundzkich (szkoda naprawdę, by poszły w niepamięć!), zasłyszanych czasu pobytu mego na tym padole łez, który to zbiór kompletuję od dwunastu lat. Brzuch się trzęsie na samo ich wspomnienie i robią się kleksy na rękopisie.

*

Skończywszy wymianę obelg, należało się wziąć do roboty (dobrze wygadać się przed pracą). Ale ani my, ani oni nie mieliśmy ochoty posuwać sprawy za daleko. Oni czuli, że się interes nie udał, gdyż zamknęliśmy na czas bramy, a leźć na mury nikt nie miał ochoty: można spaść i połamać sobie kości. Należało jednak coś zrobić, cokolwiek bądź, bo jakże tak pójść bez zakończenia? Tedy zaczęto marnować proch, rzucać petardy... Ale chyba wróble ucierpiały od tej pukaniny. Siedząc oparci o mury parapetów, czekaliśmy spokojnie, aż śliweczki przelecą, i wówczas posyłaliśmy im garstkę naszych orzeszków, ale nie bardzo mierząc (nie trzeba się nadto odsłaniać); ten i ów wyjrzał dopiero wtedy (tknięty ciekawością), gdy doleciały wrzaski ujętych za rowem naszych jeńców. Był tam z jakiś tuzin mężczyzn i kobiet, stali w szeregu zwróceni twarzą do muru, i żołnierze chłostali ich. Darli się wniebogłosy, chociaż ból nie był znów tak wielki.

Aby się zemścić, ponabijaliśmy na piki szynki, salcesony i kiełbasy i wzniósłszy je w górę, defilowaliśmy, bezpiecznie osłonięci, wzdłuż murów. Na widok owych smakołyków nieprzyjaciele wydali okrzyk wściekłości i pożądania.

Postanowiliśmy dogodzić sobie tego pierwszego dnia oblężenia (dobra farsa i pieczeń musi być podlana): ustawiliśmy pod murami, gdy nadszedł wieczór, wielkie stoły, a na nich spoczęły góry wiktuałów i baterie flaszek. Bankietowaliśmy hałaśliwie, wznosząc toasty na cześć wiosny. Oblegający mało się nie powściekali ze złości. Tak upłynął pierwszy dzień bez wielkich strat. Zginął, co prawda, jeden z naszych, tłusty Gueneau. Uparł się spacerować po wierzchu murów ze szklanką w ręku, by wroga do jeszcze większej pasji pobudzić. Był podpity, a ledwo się ukazał, gruchnęła salwa — i szklanka oraz jego mózg poszły w kawałki. Ze swej strony rozciągnęliśmy też jednego czy dwu. Ale nie popsuło to nam humoru, bo wiadomo, nie ma uczty, by się coś nie stłukło.

Proboszcz Chamaille czekał nocy, by wyjechać z miasta i wrócić do siebie. Daremnie tłumaczyliśmy mu:

— Przyjacielu, narażasz życie. Zaczekaj lepiej, aż się skończy ta awantura. Pan Bóg zajmie się twymi parafianami.

— Nie mogę opuszczać owieczek moich. Jestem prawicą Boga, a jeśli mnie zabraknie, Pan Bóg zostanie mańkutem. Wóz albo przewóz. Jakoś sobie dam radę.

— Wiem, wiem — rzekłem. — Pokazałeś, co potrafisz, gdy hugenoci obiegli twój kościół. Wówczas zakatrupiłeś własnoręcznie kamieniem ich dowódcę, papistożercę.

— Ogromnie się zdziwił! — odrzekł proboszcz. — Nie mógł, hycel, pojąć zrazu, co się stało. Ja również nie wierzyłem sobie samemu. Jestem człek spokojny i nie pragnę rozlewu krwi. To ohydna rzecz. Ale gdy się człowiek znajdzie pośród szaleńców, sam dostaje bzika. W wilczej norze każdy przemienia się w wilka.

Odpowiadam:

— Racja. Wystarczy być w tłumie, by stracić rozum. Stu mędrców razem jest durnia jednego obrazem, baranów kilka daje jednego wilka. Ale powiedz mi, mój drogi, jak sobie radzisz, by pogodzić z sobą dwa rodzaje zasad etycznych, mianowicie etykę człowieka pojedynczego, który żyje sam na sam ze swoim sumieniem i domaga się pokoju dla siebie oraz dla bliźnich, a z drugiej strony, etykę stada ludzkiego, państwa, które z wojny i zbrodni robi cnotę. Któraż moralność pochodzi od Boga?

— Ładne pytanie! Oczywiście jedna i druga! Wszakże wszystko pochodzi od Boga!

— Tedy Pan Bóg sam nie wie, czego chce. Chociaż zdaje mi się, że wie, tylko sobie nie może dać rady, Pół biedy jeszcze, gdy ma do czynienia z pojedynczym człowiekiem. Nietrudno takiego samotnego nieboraka zmusić do posłuszeństwa. Ale niech się tylko ludzie zbiorą w kupę... ho, ho, niełatwa sprawa z tą bandą! Nec Hercules contra plures!34 W kupie się trzymając, człowiek słucha raczej podszeptu rodzicielki ziemi, która mu mięsożerne instynkty podsuwa. Znasz przecież nasze opowieści ludowe, w których ciągle o tym mowa, że w pewnych okresach czasu ludzie stają się wilkami, a potem włażą we własną skórę. Te legendy to coś realniejszego, coś bardziej związanego z życiem niż twój brewiarz35, kochany przyjacielu! W państwie każdy człowiek przybiera maniery wilka. Niech tam sobie państwa, królowie i ich ministrowie stroją się w kostiumy pastuszków, niech sobie gadają, że są powinowatymi czy krewnymi Wielkiego Pasterza, twojego Dobrego Pasterza — to wszystko wilki krwiożercze, byki, nienasyceńcy, gardła i brzuchy bez dna. I po cóż to czynią? By podsycać wieczysty głód świata.

— Pleciesz, mój drogi! — zawołał Chamaille. — Pan Bóg stworzył wilka jak wszystko inne. A uczynił to dla naszego dobra. Czyż nie wiesz, że właśnie sam Pan Jezus powołał do życia wilka — tak mówi legenda — a to, by bronił przed kozami i baranami kapusty rosnącej w ogródku Dziewicy, matki swojej. I dobrze uczynił. Złóżmy mu hołd. Narzekamy ciągle na silnych. Zważ jednak, mój drogi, że gdyby ci tak zwani słabi zostali władcami świata, byłoby nierównie gorzej! Z tego wynika wniosek: wszystko jest potrzebne, zarówno wilk, jak owieczka. Owcom potrzeba wilka, by pilnował i uczył przezorności; wilkowi potrzebne owce, bo przecież musi żyć. Skończyłem, drogi Colasie, a teraz idę pilnować mojej kapusty.

Podwinął sutannę, ścisnął w garści laskę i ruszył wśród ciemnej, bezksiężycowej nocy, powierzywszy naprzód ze wzruszeniem mej opiece małą ośliczkę Madelon.

Następny dzień miał przebieg mniej wesoły. Mnóstwo jadła poszło pierwszego wieczora. Ucztowaliśmy bez oglądania się na przyszłość, przez lekkomyślność, pyszałkowatość, wreszcie przez głupotę. A zapasy nasze były więcej niż skromne. Trzeba było ściągnąć brzuch paskiem i tak też się stało. Bufonowaliśmy dalej. Gdy brakło kiełbas, zaczęto fabrykować namiastki. Napełniono kiszki rozmaitym śmieciem i spuszczono je na harpunach pod nos nieprzyjacielowi. Te draby wzięły się na sposób. Kula trafiła ową kiełbasę, tak że spadła wśród wojsk oblegających. Można sobie przedstawić, kto się śmiał wówczas.

Mało tego, napastnicy zobaczywszy, że łapiemy ryby w rzece, spuszczając z muru wędki wprost w wodę, pozarzucali w tych miejscach sieci o małych oczkach i cała zdobycz wpadała odtąd w ich ręce. Daremnie kanonik zaklinał owych pogańskich synów, by nam nie wzbraniali dochowywać postu. Tedy z braku rybek przymuszeni byliśmy nadziewać się sadłem.

Mogliśmy, naturalnie, prosić o pomoc księcia de Nevers, ale prawdę powiedziawszy, nie bardzo nam się uśmiechała myśl goszczenia jego wojsk. Taniej kosztowało mieć pod murami nieprzyjaciela niż przyjaciół w mieście. Toteż obchodzono się bez obrońców, jak się tylko dało najdłużej. Nieprzyjaciel zresztą zachowywał się dyskretnie, tak że nie byliśmy zmuszeni uciekać się do tej ostateczności. Obie strony wolały raczej porozumieć się bez pośrednictwa, zaczęto tedy z wolna, bez pośpiechu pertraktować.

W obu obozach płynęło życie spokojnie i było ściśle uregulowane. Kładziono się spać wcześnie, wstawano późno, a przez resztę dnia grano w kości, w korki i ziewano raczej z nudów niż z głodu. Zresztą i wśród dnia drzemano, tak że koniec końcem mimo postu tyliśmy wszyscy...

Staraliśmy się zachowywać jak najspokojniej, ale trudno było sobie dać radę z dziećmi. Ta banda rozwrzeszczana, rozbiegana, roześmiana doprowadzała nas nieraz do rozpaczy. Dzieciska wyłaziły na mury, narażając się na pociski, pokazywały języki oblegającym, bombardowały ich kamieniami. Chłopcy posiadali całą artylerię proc, katapult, rozszczepionych patyków i innych miotaczy kamieni. Zabieraliśmy im te przyrządy, gdzie kto dopadł, ale czyż to co pomagało? Smarkacze ryczeli z uciechy. Oblegający przysięgali, że ich wybiją do nogi, a każdy malec, który wystawi nos za mury, zostanie zastrzelony.

Przyobiecaliśmy czuwać nad tą hałastrą, ale daremnie ciągnęliśmy ich za uszy i obtłukiwali pośladki: znikali jak duchy i pojawiali się tam, gdzie nie trzeba. Do tego doszło, że pewnego dnia (drżę jeszcze dotąd) słyszę krzyk: to Glodzia, ta cicha woda, to niewiniątko (kto by to powiedział, ach, niewdzięcznica!), wdrapawszy się wraz z chłopcami na mury, spadła jak tłumoczek prosto w rów forteczny. Byłbym ją obił w tej chwili. Miotałem się po murach, a cała załoga wychyliła się, patrząc, co się dzieje. Gdyby nieprzyjaciel skorzystał ze sposobności, nikt by żywy nie uszedł. Ale oblegający również spoglądali w rów, na którego dnie siedziało sobie spokojnie dziecko. Spadła jak kociak w trawę i nawet się nie przestraszyła. Siedziała i wzniósłszy głowinę, uśmiechała się do dwu szeregów twarzy spoglądających na nią. Potem zaczęła zrywać kwiatki.

Wszyscy śmiali się z przygody, a zacny kapitan napastników de Raguy dał nawet małej pudełeczko z miętówkami, które miał przy sobie, zapowiedziawszy naprzód, by jej nikt palcem nie śmiał tknąć.

Ale czyż kto poradzi z babami? Podczas gdyśmy byli zajęci Glodzią, Martynka, chcąc jej także śpieszyć z pomocą, ześliznęła się również z murów, a podniesiona aż do samej szyi spódnica ukazała biegającym wszystkie doczesne skarby jej ciała od wschodu do zachodu, w ogóle z czterech stron świata, oraz wszystkie gwiazdy i konstelacje w całym blasku. Odniosła niesłychany sukces. Niezmieszana wcale, podeszła do Glodzi, pocałowała ją, a potem dała dziecku w skórę.

Pewien żołnierz, podniecony tym, co widział, nie zwracając uwagi na wołanie kapitana, rzucił się biegiem i skoczył do rowu. Czekała nań nieustraszona. Rzuciliśmy jej z góry miotłę. Chwyciła ją i ruszyła mężnie na nieprzyjaciela. Szła ostro do ataku, machając bronią i wymierzając ciosy, a zalotnik rejterował36 ciągle, aż wreszcie opuścił pole walki sromotnie pobity.

Wyciągnęliśmy na linie triumfatorkę wraz z dzieckiem wśród obustronnych śmiechów. Sam ciągnąłem, dumny jak paw, ów sznur, na końcu którego wisiała moja Martynka, ukazując nieprzyjacielowi księżyc w pełni.

Przez cały jeszcze tydzień trwały narady (dobra każda okazja do pogawędki), potem zaś wobec głuchych wieści o zbliżaniu się księcia de Nevers nastąpiła ugoda, i to na bardzo korzystnych dla nas warunkach. Przyrzekliśmy przeciwnikom dziesięcinę z przyszłego winobrania. Nie bardzo to obciąża obiecać coś, czego się nie ma, a co ma się mieć dopiero w przyszłości. Może wcale nie nastąpić konieczność dotrzymania umowy, tymczasem dużo wody upłynie w rzece, a więcej jeszcze przeleje się wina do żołądków.

Obie strony były zadowolone ze siebie wzajem, a my osobno jeszcze z nas samych. Ale niestety, ledwośmy obeschli z deszczu, dostaliśmy się na nowo pod rynnę. W nocy, która nastąpiła po dniu, kiedy zawarliśmy traktat pokojowy, ukazał się na niebie znak.

Około godziny dziesiątej kometa wzniosła się od strony Sembert37 i sunąc pośród gwiazd ku Saint-Pierre-du-Mont38, wydłużała się na kształt olbrzymiego węża. Podobna była do miecza o klindze jak płonąca pochodnia. Za płomieniem wlokła się długa wstęga dymu. Rękojeść owego miecza trzymała potężna dłoń o palcach zakończonych czymś w rodzaju głów ludzkich. Kometa miała kolor krwistofioletowy, przy końcu rudawy, niby jątrząca się rana.

Oczy wszystkich utkwione były w niebo, wszystkie usta rozwarły się od ucha do ucha, słychać było, jak zęby szczękają. Obie strony spierały się o to, do kogo odnosi się proroctwo i co oznacza. My byliśmy pewni, że jest to znak zagłady przeciwnika, ale drżeliśmy mimo to na całym ciele. To znaczy drżeli wszyscy prócz mnie. Ja się nie bałem wcale, albowiem spałem właśnie. A spałem dlatego, że czas ten wyznaczony był w moim kalendarzu jako pora do zażycia lekarstwa i spoczynku. Nie odważyłbym się nigdy sprzeciwić temu, co nakazuje mój kalendarz, i wykonuję jego zlecenia święcie, uważając go za ewangelię. Ale opowiedziano mi wszystko szczegółowo, przeto zapisuję dla dokładności te fakty.

*

Po podpisaniu traktatu pokojowego nastąpiła wspólna uczta, a że właśnie nadszedł Mięsopust, przeto można było podjeść godnie. Na święto wyzwolenia miasta nadciągnęły z sąsiednich wiosek posiłki w postaci obfitych wiktuałów i licznej bandy obżartuchów. Był to w całym tego słowa znaczeniu piękny dzień! Wzdłuż murów ustawiono stoły. Podano trzy młode dziki upieczone w całości, nadziane podróbkami i pasztetem z czystej wątróbki — dalej wonne szynki, wędzone w dymie jałowcowym, pasztety z dziczyzny i wieprzowiny pachnące czosnkiem i liśćmi laurowymi, potem szczupaki, ślimaki w skorupkach, kiełbasy, flaczki, wędzonkę przerastałą39, czarną potrawkę z zająca, główki baranie rozpływające się wprost na języku, całe kupy purpurowych, pieprznych raków, od których w gardle piecze, a do tego sałatę z cebulą i octem. Oczywiście polewano jadło gorliwie winkiem: chapotte, mandre i vauvilloux, a są to, jak wiadomo, trunki szlachetne. Deser stanowiło cudne, tłuste, krystaliczne, chłodzące kwaśne mleczko i sucharki, które włożone do wina, niby gąbka, wypijały całą szklankę do dna.

Nikt się z miejsca nie ruszył, póki starczyło jadła. Chwała bądź Bogu, który w niewielkim brzuchu, w tak małej przestrzeni, utaił tak wielką zdolność wchłaniania jadła i napitku. Nade wszystko piękny był pojedynek pomiędzy pustelnikiem, zwanym Krótkouchem, z St. Martin de Vézelay, który przybył wraz z vezeleńczykami (ten wielki mąż dokonał pierwszy spostrzeżenia, że osioł nie może ryczeć, nie podniósłszy w górę ogona) — a naszym czcigodnym don Henneguinem (ani słowa więcej o ośle!), który twierdził, że musiał być w poprzednich swych wcieleniach szczupakiem lub karpiem, gdyż tak się opił wodą, że teraz pić może tylko wino.

Ostatecznie, gdyśmy wstali od jedzenia, okazało się, że mamy dla vezeleńczyków, a oni wzajem dla nas, dużo więcej szacunku i miłości, niż to się wydawało przy zupie. I tak przy jedzeniu człowiek dowiaduje się o wartości drugiego człowieka. Kto kocha to, co dobre, tego ja kocham, gdyż jest on dobrym Burgundem.

Właśnie trawiliśmy w najlepszej zgodzie pochłonięte dary niebios, gdy zjawiła się odsiecz w postaci oddziału księcia de Nevers. Śmiechu było co niemiara i obie strony poprosiły ich zgodnie i uprzejmie, by zawrócili, skąd przyszli. Nie śmieli napierać i odeszli z nosami na kwintę, ulegli jak owieczki. A my rzuciliśmy się sobie w objęcia, wołając:

— Cóż za głupstwo bić się między sobą, gdy to wychodzi na korzyść naszych obrońców! Zaprawdę, gdybyśmy nie mieli wrogów, oni stworzyliby ich niewątpliwie, w tym celu, by nas móc brać w obronę. Dziękujemy bardzo! Niechże Bóg wybawi nas od naszych zbawców! Z nieprzyjaciółmi damy sobie radę sami! Biedne owieczki! Gdybyż miały jeno bronić się od wilka, jakoś by to poszło. Niestety, muszą strzec się własnego pasterza!