AKT IV

Stawiajcie, panowie!

Ile w banku?

Sto ludwików.

Stawiam pięć franków na prawo.

Warto było pytać, ile w banku, po to aby postawić pięć franków.

Czy wolisz, żebym postawił dziesięć ludwików na słowo?

Nie, nie, nie! Do Doktora. A ty, doktorze, nie grasz?

Nie.

Cóż ty tam robisz?

Rozmawiam ze ślicznymi paniami, daję się poznać.

Zyskujesz na poznaniu!

Owszem, zyskuję, wcale nieźle.

Jeżeli tak mamy grać, oddaję bank komu innemu.

Czekaj, stawiam dziesięć franków.

Gdzież są?

U mnie w kieszeni...

Dałbym piętnaście, żeby je zobaczyć...

Och! Zapomniałam sakiewki!

Twoja sakiewka zna swoje rzemiosło... Masz, weź tych dwadzieścia franków.

Oddam ci je...

Nie gadajże głupstw! Rozdaje karty. Mam dziewięć!

Zawsze wygrywa!

Przegrałem pięćdziesiąt ludwików!

Doktorze, wylecz Artura z jego choroby piłowania ludzi.

To choroba młodości, która przejdzie z wiekiem.

Mówi, że przegrał pięćdziesiąt ludwików, a miał w kieszeni dwa, jak tu przyszedł.

Czegóż to dowodzi? To dowodzi, że jestem winien dziewięćset sześćdziesiąt franków...

Żal mi tego, komu jesteś winien.

Mylisz się, moja droga, ja płacę moje długi, wiesz o tym dobrze...

Dalej panowie, stawiać, nie jesteśmy tu dla zabawy!

Ciągle gracie?

Ciągle.

Saint-Gaudens, daj mi dziesięć ludwików, chciałabym pograć trochę.

Olimpio, twój bal jest czarujący!

Saint-Gaudens wie, ile kosztuje!

Nie on wie, ale jego żona!

Ślicznie powiedziane! Paradne! — A, jesteś, doktorze! Cicho. Muszę się pana poradzić... miewam zawroty głowy...

Ba!

O co on się pytał?

Zdaje mu się, że ma chorobę mózgu.

Zarozumialec!... Przegrałam! Saint-Gaudens, graj za mnie i staraj się wygrać.

Saint-Gaudens, pożycz mi pan trzy ludwiki...

Saint-Gaudens, przynieś mi pan lodów.

Za chwilę.

W takim razie opowiedz nam historię o żółtej dorożce.

Idę! Idę!

Ty pamiętasz historię o żółtej dorożce?

Czy pamiętam?... Myślę sobie! Przecież to u Małgorzaty Olimpka chciała nam ją opowiadać... Prawda?... Czy Małgorzata jest tutaj?

Ma przyjść.

A Armand?

Armanda nie ma w Paryżu... Cóż wy nie wiecie, co się stało?

Nie!

Rozeszli się.

Ba!

Tak, Małgorzata go rzuciła.

Kiedy?

Przed miesiącem, i dobrze zrobiła.

Czemu?

Zawsze trzeba rzucić mężczyznę, zanim on nas rzuci...

Panowie, gramy, czy nie gramy?

O, jakiś ty nudny! Czy ty myślisz, że ja będę się męczył rozdawaniem kart dla twoich pięciu franków? Wszyscy Arturowie są jednacy! Szczęściem, ty jesteś ostatnim Arturem!

Anais, masz swoje lody!

Długo to trwało, staruszku, ale ostatecznie, w twoim wieku...

Panowie, bank pękł! — Kiedy pomyślę, że gdyby mi kto powiedział: Gastonie, mój chłopcze, dostaniesz pięćset franków pod warunkiem, że będziesz wykładał karty całą noc, nie przyjąłbym, to pewne! I oto dwie godziny już wykładam, aby przegrać dwa tysiące franków! Ładna zabawa!

Nie grasz już?

Nie!

Trzymasz za którym z nich?

Nie mam zaufania... Czy to ty ich zaprosiłeś?

To przyjaciele Olimpii... Poznała ich zagranicą.

Cacani są!

Och! Armand!

Mówiliśmy o tobie przed chwilą...

I coście mówili?

Mówiliśmy, że pan jest w Tours i że pan nie przyjdzie.

Omyliliście się...

Kiedyś przyjechał?

Przed godziną.

I cóż, drogi Armandzie, co nam powiesz nowego?

Nic, Prudencjo... A ty?

Widziałeś Małgorzatę?

Nie...

Ma przyjść.

W takim razie ją zobaczę.

Jak ty to mówisz!

Jakże mam mówić?

Więc serce już uleczone?

Zupełnie.

Już nie myślisz o niej?

Powiedzieć, że zupełnie nie myślę, byłoby kłamstwem... Ale Małgorzata dała mi odprawę w sposób tak brutalny, iż wydałem się sam sobie wielkim głupcem, żem ją kochał... bo ja byłem naprawdę w niej bardzo zakochany...

I ona kochała cię bardzo, i kocha cię zawsze trochę... Ale był czas, żeby się z tobą rozstała!... Już mieli ją licytować.

A teraz, zapłacone?

Zupełnie.

I to pan de Varville płaci?

Tak!

Więc wszystko jak najlepiej?

Są ludzie umyślnie na to stworzeni... Słowem, nareszcie doszedł do celu... odkupił jej konie, klejnoty, cały jej dawny zbytek... Toteż jest bardzo szczęśliwa!

Wróciła do Paryża?

Oczywiście... Nie chciała ani zajrzeć do Auteuil od czasu, jak pan wyjechał... To ja przywiozłam stamtąd wszystkie jej rzeczy, a nawet i pańskie... To mi przypomina, że mam panu oddać różne przedmioty, odbierze je pan u mnie... Małgorzata zatrzymała tylko mały pugilaresik z pańską cyfrą... jeżeli panu na nim zależy, upomnę się u niej.

Niech go zachowa.

Poza tym nigdy jeszcze jej nie widziałam w takim usposobieniu... Prawie nie sypia, ugania po balach... trawi tak całe noce... Niedawno po jakiejś kolacji leżała trzy dni w łóżku, a kiedy doktor jej pozwolił wstać, znów zaczęła na nowo, nie dbając, że może to przypłacić życiem... Jeżeli tak pójdzie dalej, to nie potrwa długo... Czy pan zamierza ją odwiedzić?

Nie, pragnę nawet uniknąć wszelkich wyjaśnień... Przeszłość umarła na apopleksję, niech Bóg przyjmie jej duszę, o ile miała duszę...

Widzę, że pan jest rozsądny... to ślicznie!

Droga Prudencjo, oto jeden z moich przyjaciół, któremu chciałbym coś powiedzieć... Czy pozwolisz?...

Ależ... Idzie do gry. Stawiam dziesięć franków!

Nareszcie! Dostałeś mój list?

Tak, skoro tu jestem.

Zastanawiałeś się, czemu cię prosiłem, abyś przyszedł na tę zabawę, która tak mało cię nęci?...

W istocie!

Czy dawno nie widziałeś Małgorzaty?

Od czasu, jak ją widziałem z tobą.

Zatem nie wiesz nic?

Nic... Powiedz mi...

Myślałeś, że Małgorzata mnie kochała? Nieprawdaż?

I jeszcze myślę.

Czytaj!

To Małgorzata pisała?

Tak, ona.

Kiedy?

Przed miesiącem.

I coś odpowiedział?

Cóż miałem odpowiedzieć?... Cios był tak niespodziany... myślałem, że oszaleję!... Rozumiesz?... Ona, Małgorzata, oszukiwała mnie, mnie, który ją tak kochałem!... Stanowczo te dziewczyny nie mają duszy!... Potrzebowałem prawdziwego przywiązania, aby móc przeżyć to, co się stało!... Dałem się zabrać ojcu jak bezwładną rzecz... Przybyliśmy do Tours. Sądziłem zrazu, że potrafię tam żyć... nie spałem, dławiłem się... Nadto kochałem tę kobietę, aby mogła mi się stać tak w jednej chwili obojętną!... Trzeba mi było ją kochać albo znienawidzić!... Wreszcie nie mogłem tam wstrzymać, zdawało mi się, że umrę, jeżeli jej nie ujrzę, jeżeli mi nie powtórzy sama tego, co napisała... Co się stanie, sam nie wiem, ale coś się stanie z pewnością... i mogę potrzebować przyjaciela...

Jestem na twoje usługi, kochany Armandzie!... Ale na Boga, zastanów się, masz do czynienia z kobietą! Zniewaga wyrządzona kobiecie, to prawie nikczemność!

Trudno! Ma kochanka, ten może żądać ode mnie rachunku! Jeżeli popełnię nikczemność, mam dosyć krwi, aby ją zapłacić!

Panna Małgorzata Gautier! Baron de Varville!

Oni!

Tak późno!

Idziemy prosto z Opery.

Do Małgorzaty.

Jak się miewasz? Dobrze?

Doskonale!

Armand jest tutaj.

Armand?

Źle zrobiłam, że przyszłam na ten bal!

Przeciwnie... prędzej czy później musieliście się spotkać z Armandem... im wcześniej, tym lepiej...

Mówił z tobą?

Tak.

O mnie?

Oczywiście!

I co powiedział?

Że nie ma do ciebie żalu, że dobrze zrobiłaś...

Tym lepiej, jeżeli tak... ale to niemożliwe, zanadto zimno mi się ukłonił i za blady jest!

Małgorzato, pan Duval jest tutaj...

Wiem...

Przysięgasz mi, że nie wiedziałaś o jego obecności, kiedy tu przyszłaś?

Przysięgam.

I przyrzekasz mi nie mówić z nim?

Przyrzekam... ale nie mogę przyrzec, że mu nie odpowiem, jeżeli on do mnie przemówi... Prudencjo, zostań przy mnie...

Dobry wieczór pani!

A, to pan, doktorze! Jak mi się pan przygląda!

Zdaje mi się, że to najlepsze co mogę uczynić, gdy jestem w pani obecności...

Wydaję się panu zmieniona, nieprawdaż?

Niech pani więcej dba o siebie, błagam panią... Przyjdę panią odwiedzić jutro, aby panią połajać.

Wybornie, niech mnie pan łaje, będę pana za to kochała... Czy pan już idzie?

Nie... ale niedługo.. Codziennie, od pół roku, muszę odwiedzać tego samego chorego, o tej samej godzinie...

Co za wierność!

Dobry wieczór, Małgorzato!

O, jakam rada, że cię widzę, mój poczciwy Gustawie! Czy Mimi jest tutaj?

Nie...

Przepraszam, Mimi nie powinna znajdować się tutaj... Kochaj ją mocno, Gustawie, to tak dobrze być kochaną!

Co pani?

Och, jestem bardzo nieszczęśliwa!

No, niech pani nie płacze... Po co pani tu przyszła?

Czyż ja jestem panią swojej woli?... A zresztą, czyż nie trzeba mi się oszołomić?...

Posłuchaj mnie, Małgorzato... Wyjdź stąd jak najprędzej!

Czemu?

Bo nie wiadomo, co się może zdarzyć... Armand...

Armand mię1 nienawidzi i gardzi mną... nieprawdaż?...

Nie, Armand cię kocha... Widzisz, jaki on jest zgorączkowany? Nie panuje nad sobą... Mogłoby przyjść do zajścia między nim a panem Varville... Udaj, że ci niedobrze... i idź!

Pojedynek o mnie między Varvillem a Armandem?... To prawda, trzeba mi iść stąd!

Dokąd idziesz?

Jestem cierpiąca... chcę wrócić do domu...

Nie, nie jesteś cierpiąca, Małgorzato. Chcesz iść, ponieważ pan Duval jest tutaj i ponieważ nie zwraca na ciebie uwagi, ale rozumiesz, że ja nie chcę, ani nie powinienem opuszczać placu dlatego, że on tu jest! Przyszliśmy na bal, więc zostańmy!

Co grali dziś w Operze?

Faworytę.

Historię kobiety, która zdradza swego kochanka.

Fe! Jakie to pospolite!

I nieprawdziwe! Nie ma kobiety, która by zdradzała swego kochanka.

Ręczę pani, że są!

Gdzie?

Wszędzie!

Tak, ale są kochankowie i kochankowie.

Tak jak są kobiety i kobiety.

Doprawdy, Armandzie, grasz jak szaleniec.

Chcę doświadczyć przysłowia: „Nieszczęśliwy w miłości, szczęśliwy w grze”.

Musisz być tedy diablo nieszczęśliwy w miłości, bo jesteś wściekle szczęśliwy w grze!

Mam zamiar wygrać majątek dziś wieczór, a kiedy zrobię dużo pieniędzy, osiądę sobie na wsi...

Sam?

Nie, z osobą, która mi już raz towarzyszyła, a potem opuściła mnie... Może, gdy będę bogatszy... Na stronie. Czy ona nic nie odpowie?...

Przestań, Armandzie... Patrz, co się dzieje z tą biedną istotą!

To paradna historia, muszę ją wam opowiedzieć... Jest tam pewien jegomość, który zjawia się na końcu, istny deus ex machina, cudowny egzemplarz!

Panie Duval!

Jeżeli wyzwiesz pana Duval, nie zobaczysz mnie już w życiu!

Czy pan do mnie coś mówił?

W istocie, tak pan szczęśliwie gra, że pańska wena mnie kusi. Rozumiem tak dobrze użytek, jaki pan chce zrobić z wygranej, że pragnę, aby pan wygrał jak najwięcej i proponuję panu partyjkę!

Przyjmuję chętnie.

Trzymam sto ludwików!

Zgoda na sto ludwików! Z której strony?

Z tej, po której pan nie stawia...

Sto ludwików na lewo!

Sto ludwików na prawo!

Prawo... cztery... lewo... dziewięć... Armand wygrał.

Zatem dwieście ludwików!

Trzymam dwieście ludwików! Ale niech pan uważa, bo jeżeli przysłowie mówi: „Nieszczęśliwy w miłości, szczęśliwy w grze” — powiada także: „Szczęśliwy w miłości, nieszczęśliwy w grze”.

Sześć — osiem! Znów Armand wygrywa!

Ślicznie! Widzę, że baron zapłaci wilegiaturę pana Duval.

Mój Boże, jak się to skończy!

Panowie, do stołu! Wieczerza podana!

Czy gramy dalej?

Nie, nie w tej chwili.

Winien jestem panu rewanż... Służę panu, w grze, którą pan wybierze...

Niech pan będzie spokojny, skorzystam z pańskiej gotowości...

Diabelne masz szczęście!

A, widzę, że mnie tykasz, kiedy wygrywam!

Idziesz, Małgorzato?

Za chwilę, mam powiedzieć parę słów Prudencji.

Jeżeli za dziesięć minut nie przyjdziesz do nas, wrócę tu po ciebie, uprzedzam cię, Małgorzato!

Dobrze, dobrze, idź już!

Trzeba być spokojną, trzeba, aby wierzył w to nadal... Czy będę miała siłę dotrzymać danej obietnicy?... Boże, spraw, aby mną gardził i nienawidził mnie, skoro to jest jedyny sposób uniknięcia nieszczęścia! Oto on!

Wzywała mnie pani?

Tak, Armandzie, chciałam z tobą pomówić!

Niech pani mówi... słucham... Chce się pani uniewinnić?

Nie, Armandzie, nie będzie o tym mowy... Błagam cię nawet, abyś nie poruszał przeszłości...

Ma pani słuszność... zbyt jest dla mnie haniebna...

Nie znęcaj się nade mną, Armandzie! Wysłuchaj mnie bez wzgardy! Armandzie, podaj mi rękę.

Nigdy! Jeżeli to jest wszystko, co mi pani miała do powiedzenia...

Kto byłby przypuszczał, że odepchniesz rękę, którą do ciebie wyciągam! Ale nie o to chodzi, Armandzie... Trzeba, abyś wyjechał!

Abym wyjechał?

Tak, abyś wrócił do ojca i to zaraz!

I czemuż to, proszę pani?

Bo pan de Varville cię wyzwie, a ja nie chcę, aby się zdarzyło nieszczęście przeze mnie...

Zatem radzi mi pani, abym uciekał przed wyzwaniem?! Radzi mi pani podłość?... Jakąż inną radę mogłaby dać kobieta taka jak pani?...

Armandzie, przysięgam ci, że od miesiąca tyle cierpiałam, że ledwo mam siłę to wyrazić, czuję, jak choroba moja wzmaga się i pali mnie. W imię minionej miłości, w imię wszystkiego, co wycierpię jeszcze, Armandzie, w imię twojej matki i siostry, uciekaj ode mnie, wracaj do ojca i zapomnij nawet mego imienia, jeśli zdołasz.

Rozumiem panią: drżysz o swego kochanka, który stanowi pani majątek! Mógłbym cię zrujnować jednym strzałem z pistoletu lub pchnięciem szpady, to byłoby w istocie wielkie nieszczęście!

Mógłbyś zginąć, Armandzie! Oto nieszczęście!

Co ci zależy na tym, czy ja żyję, czy ja zginę! Kiedy mi napisałaś: „Armandzie, zapomnij o mnie, jestem kochanką innego”, czy troszczyłaś się o moje życie?... Jeżeli nie umarłem po tym liście, to dlatego, żeby się pomścić. A ty myślałaś, że to się skończy w ten sposób, że ty mi złamiesz serce, a ja się o to nie upomnę u ciebie, ani u twego wspólnika?... Nie pani, nie!... Wróciłem do Paryża, między mną a panem Varville poleje się krew... Choćbyś miała i ty życiem to przypłacić, ja go zabiję, przysięgam!

Pau de Varville jest niewinny tego, co się stało.

Pani kochasz go, to dosyć, bym go nienawidził.

Wiesz dobrze, że go nie kocham, że nie mogę kochać tego człowieka!

Więc czemu mu się oddałaś?

Nie pytaj, Armandzie!... Nie mogę ci tego powiedzieć...

Więc ja ci powiem!... Oddałaś mu się, bo jesteś dziewczyna bez serca i bez wiary, bo miłość twoja należy do tego, kto za nią płaci, ponieważ z serca swego uczyniłaś towar... Ponieważ w obliczu poświęcenia, jakie miałaś dla mnie uczynić, zabrakło ci odwagi i twoje instynkty wzięły górę. Ponieważ człowiek, który poświęcił ci życie, który ci oddał swój honor, mniej był dla ciebie wart niż konie, powóz i kolia z diamentów.

A więc tak, zrobiłam to wszystko! Tak, jestem podłą i nędzną istotą, która cię nie kochała... Oszukałam cię! Ale im bardziej jestem nikczemna, tym bardziej nie powinieneś narażać dla mnie życia twojego i życia tych, co cię kochają... Armandzie, błagam cię na kolanach, jedź, opuść Paryż i nie oglądaj się za siebie.

Dobrze, ale pod jednym warunkiem...

Przyjmę każdy!

Ty pojedziesz ze mną.

Nigdy!

Nigdy?!

O, mój Boże, dodaj mi odwagi!

Słuchaj, Małgorzato, jestem szalony, mam gorączkę, krew moja płonie, mózg kipi, jestem w stanie, w którym człowiek zdolny jest do wszystkiego, nawet do podłości... Wierzyłem przez chwilę, że to nienawiść pcha mnie ku tobie, ale to była miłość, miłość niezwyciężona, drażniąca, zatruta, pomnożona wyrzutami, wzgardą i wstydem, bo ja gardzę sam sobą za tę miłość po wszystkim, co się stało... Powiedz mi jedno słowo, powiedz, że żałujesz, złóż winę na przypadek, na los, na swoją słabość, a zapomnę o wszystkim! Co mi znaczy ten człowiek?!... Nienawidzę go jedynie o tyle, o ile ty go kochasz... Powiedz tylko, że mnie kochasz jeszcze, przebaczę ci, Małgorzato, uciekniemy od Paryża, to znaczy od całej przeszłości, pójdziemy na kraj świata, jeżeli trzeba, aż tam, gdzie nie ujrzymy żadnej ludzkiej twarzy i gdzie będziemy sami na świecie z naszą miłością!

Oddałabym życie za godzinę szczęścia, które mi ofiarowujesz, ale to jest niemożliwe!

Jeszcze!

Dzieli nas przepaść! Bylibyśmy zbyt nieszczęśliwi razem... Nie możemy się już kochać... Jedź, zapomnij o mnie... Tak trzeba, przysięgłam!!

Komu?

Temu, kto miał prawo wymagać tej przysięgi.

Panu de Varville, nieprawdaż?

Tak...

Panu de Varville, którego kochasz! Powiedz mi, że go kochasz, a odjadę!

Więc tak, kocham pana de Varville.

Wejdźcie wszyscy!

Co ty robisz?

Widziecie tę kobietę?

Małgorzata Gautier!...

Tak, Małgorzata Gautier! Czy wiecie, co ona zrobiła?... Sprzedała całe swoje mienie, aby żyć ze mną, tak mnie kochała!... To piękne, nieprawdaż? A wiecie co ja zrobiłem? Postąpiłem sobie jak nędznik! Przyjąłem tę ofiarę, nie dając jej w zamian nic... Ale jeszcze nie jest za późno!... Żałuję tego i wracam, aby naprawić moje winy... Jesteście wszyscy świadkami, że nie jestem nic winien tej kobiecie...

Och!!

Stanowczo, panie, pan jest nikczemnikiem!