Komentarze autora

Początki Dzikowa giną w mrokach przedhistorycznych. W czasach pogaństwa była tu już osada, o czym świadczą cmentarzyska pogańskie, odkopywane w paru miejscach wsi.

U schyłku XIV wieku Dzików należał do Toporczyków-Ossolińskich. W r. 1522 nabyli go od Ossolińskich Tarnowscy, którzy już przedtem mieli swoją rezydencję w tej okolicy, w Wielowsi.

Z późniejszych spraw i wydarzeń związanych z Dzikowem zanotować należy następujące:

W r. 1734 zawiązała się na zamku Tarnowskich w Dzikowie konfederacja generalna, zwana dzikowską, która wystąpiła przeciw Augustowi III, narzuconemu na tron polski przez Austrię i Rosję, a stawała po stronie Stanisława Leszczyńskiego, obranego królem przez naród. Chociaż konfederacja ta okazała się słabą i nie mogła wyprzeć z Polski wojsk saskich i rosyjskich, popierających Augusta III, jest jednakowoż pierwszym ruchem zbrojnym zmierzającym do ratowania zagrożonej niepodległości narodu.

Dnia 18 kwietnia 1796 r. urodził się w Dzikowie Stanisław Jachowicz, wsławiony później jako poeta, pedagog i filantrop. (Ojciec jego, Wojciech Jachowicz, był oficjalistą w dobrach dzikowskich)2.

Na początku XIX wieku Dzików zasłynął jako ważna placówka wyższej kultury i sztuki. Stało się to za sprawą Jana Feliksa Tarnowskiego (*1777 †1842), ożenionego z Walerią ze Stroynowskich, który był założycielem biblioteki i zbiorów dzikowskich. Odtąd wielu uczonych polskich korzystało z nagromadzonych tu skarbów ducha, a Dzików stał się chlubą dla szerokiej części kraju. Biblioteka dzikowska zachowana w stanie prawie niezmienionym przez syna i wnuka założyciela, powiększyła się znacznie za obecnych właścicieli Dzikowa, hr. Zdzisława Tarnowskiego i jego małżonki Zofii z hr. Potockich. W końcu liczyła kilkadziesiąt tysięcy tomów, kilkaset rękopisów, posiadała nieocenione archiwum dyplomów i aktów od początku XIV wieku.

W r. 1819 liczył Dzików 58 domów i 355 mieszkańców, w tym 4 Żydów. W r. 1910 liczył 1392 mieszkańców, z tego 1335 katolików i 57 Żydów.

Tarnobrzeg jako miasto powstał przy końcu XVI wieku, założony przez Stanisława Tarnowskiego, kasztelana sandomierskiego, na gruntach wsi Miechocin, dziedzicznej wsi Tarnowskich, na mocy przywileju króla Zygmunta III, wydanego na sejmie warszawskim dnia 28 maja 1593 r., i uposażony prawem niemieckim, czyli magdeburskim, oraz dwoma jarmarkami.

W sto lat później król Jan III Sobieski na żądanie mieszczan zatwierdził pierwszy przywilej fundacyjny aktem z dnia 14 kwietnia 1681 r., wcielił nadto do miasteczka wieś Dzików i obdarzył je trzecim jarmarkiem.

W r. 1676 zostaje wzniesiony i uposażony przez Tarnowskich drzewiany kościół i klasztor dominikanów w Tarnobrzegu. W kościele tym umieszczony został obraz Najświętszej Marii Panny, uznany za cudowny3. W r. 1703 kościół i klasztor uległ pożarowi, po czym odbudowany został z cegły.

Od czasu połączenia Dzikowa z Tarnobrzegiem ten ostatni przestał istnieć w swej nazwie i nazywany był miasteczkiem Dzików. Trwało to przez wiek cały i dopiero w r. 1786 Tarnobrzeg powrócił do pierwotnej nazwy, ale już bez Dzikowa, który rządził się dalej samodzielnie.

W czasie pierwszego rozbioru w r. 1722 Tarnobrzeg dostaje się pod panowanie austriackie, które w czasach absolutyzmu, tj. do r. 1867, było bodaj najcięższe ze wszystkich panowań zaborczych na ziemiach polskich. W r. 1855 staje się siedzibą urzędu powiatowego, a w r. 1867 starostwa powiatowego.

Miasto obejmuje obszar 124 hektarów, jak się zdaje, najmniejszy w b. Galicji.

Według spisu domów w r. 1853 Tarnobrzeg liczył wówczas 116 numerów, z tego 93 katolickich, 23 żydowskich. Według spisu z r. 1910 liczył 3532 mieszkańców, z tego katolików 985, Żydów 2547, czyli katolików 28%, Żydów 72%. Taki sam stosunek procentów zachodził co do nieruchomości. Wszystkich bowiem domów w mieście było 496, z tego 137 katolickich, a 359 żydowskich.

Napływ Żydów rozpoczął się tu z chwilą założenia miasta. Pod koniec XVII, a zwłaszcza w XVIII wieku, wciskają się tu coraz bardziej i rywalizują z mieszczaństwem chrześcijańskim, trudniąc się wszelkim handlem, lichwą, szynkarstwem i dzierżawieniem dochodów dworskich w miasteczku. Zawsze jednak spod tej warstwy napływowej przebijał się wyraźnie materiał polski, katolicki.

Jak spisy ludności wskazują, liczba Żydów wzrosła nadmiernie w drugiej połowie XIX wieku po nagłej zmianie stosunków politycznych i gospodarczych, pod wpływem biurokracji, hołdującej prądom liberalnym. To wszystko zaskoczyło mieszczaństwo nieoświecone, nieuświadomione, nieprzygotowane do nagłych zmian, przy braku jakiejkolwiek pomocy ekonomicznej ze strony czynników do tego powołanych. Nawet duchowej i moralnej pomocy nie było, a raczej mogła być tylko słaba, bo w mieście nie było kościoła parafialnego, a więc i duszpasterza, który by się starał mieszczan skupiać i trzymać w trzeźwości i moralności, aby mogli przebyć przejściowe trudniejsze położenie, Tarnobrzeg bowiem należał do parafii sąsiedniej wsi Miechocina, a w mieście był tylko kościół z klasztorem oo. Dominikanów.

Obecnie odradza się mieszczaństwo tarnobrzeskie z ludzi nowych, z różnych stron tu przybyłych, niezwiązanych z dawniejszym mieszczaństwem. Są to jednak ludzie trzeźwi, pracowici, światli i wywalczają sobie coraz większe znaczenie.

Równocześnie z hr. Juliuszem Tarnowskim poszli do powstania w 1863 r. z Tarnobrzega i okolicy: Jan Hladik, stolarz, Ludwik Czerwiński, stolarz, Stanisław Zderski, kowal, Franciszek Uchański, organista, ciemny na oko, Aleksander Lechowski, szewc, Paulin Salczyński, murarz, czeladnik od bednarza Sierżęgi niewiadomego nazwiska — wszyscy z Tarnobrzega — nadto ks. Bartłomiej Hędrzak, kapelan zamkowy w Dzikowie, ks. Stieber, przeor oo. dominikanów w Tarnobrzegu, Michał Kułak, krewy i służący ks. Hędrzaka, Leonard Swoboda, młynarz z Wrzaw, Ferdynand Sztilger, strażnik graniczny z Radomyśla nad Sanem, Jan Krasiński, syn dzierżawcy folwarku Orzechów, Karol Obst, ekonom z Miechocina, Michał Radek, służący Juliusza Tarnowskiego5.

Wiekiem między nimi wyróżniał się Hladik, pochodzący ze Staszówki, a mieszkający w Tarnobrzegu komornym z trojgiem dzieci. Miał przeszło siedemdziesiąt lat, ale był jeszcze rześki i zdrowy i odznaczał się niepospolitą siłą. Idąc do powstania, mówił żartem, że „pałą sobie z Moskalem poradzi”. Służył w wojsku austriackim w konnicy dwadzieścia cztery lata. Inni byli przeważnie w wieku dwudziestu i dwudziestu paru lat, nieżonaci. Obst był wysłużonym podoficerem z wojska austriackiego.

Wszystkich Tarnobrzeżan pociągnął do organizacji powstańczej ks. Hędrzak za pośrednictwem Uchańskiego i mniej więcej na tydzień przed wyjściem do powstania zaprzysiągł ich w klasztorze oo. Dominikanów. Wymarsz nastąpił 17 i 18 czerwca 1863; wychodzili z domu sekretnie, nie żegnając się z rodzinami.

Pierwszy punkt zborny przypadł im w Gawłuszowicach w powiecie mieleckim, gdzie na plebanii zebrało się razem około trzydziestu zdążających do tego samego oddziału, przeważnie rękodzielników. Tu wypocząwszy, ruszyli wszyscy pod Szczucin nad Wisłą, gdzie miał być główny punkt zborny i skąd mieli przeprawić się do Królestwa Polskiego. Szli nocą, żeby nie budzić czujności władz austriackich6.

Stanąwszy w sobotę 20 czerwca przed wschodem słońca nad Wisłą, zastali tam już wielu zgromadzonych, a inni jeszcze nadciągali. Wszyscy otrzymywali zaraz broń, mianowicie lekkie sztućce7 belgijskie z bagnetami i amunicję. Kto miał dobre ubranie, zostawał w swoim, większa część jednak miała już lub otrzymała nad Wisłą niebieskie bluzki i konfederatki powstańcze. Koło szóstej rano wszyscy byli już ustawieni w szeregi i gotowi do marszu, zaraz też zaczęli przechodzić Wisłę w bród. Szeregowcy rozebrani do koszuli mieli ubrania i obuwie pozawieszane na szyi, ładownice z amunicją na bagnetach. Woda była po piersi, miejscami po pachy8.

Po przejściu Wisły oddział szybko się uporządkował, odmówił pacierz i raźno ruszył z miejsca, a w marszu odbywały się ćwiczenia i pouczenia wojskowe. Nie było już jednak czasu, żeby należycie pouczyć takich, co po raz pierwszy mieli w rękach karabin, jak się z nim obchodzić; a niewyćwiczonych w broni było w oddziale sporo, między tarnobrzeżanami dwóch. Wkrótce miała zacząć się bitwa.

Zaraz w niewielkiej odległości od Wisły zbliżył się do maszerującego oddziału chłop w płótniance z ostrzeżeniem, że w pobliżu znajdują się Moskale przygotowani do bitwy. Ostrzeżenie okazało się prawdziwym9, niedługo bowiem spostrzeżono Moskala, przebiegającego na koniu, a równocześnie padł strzał z szeregów powstańczych, dany przez jednego z chłopów, idących na przodzie. (Chłopi ci ubrani byli w płótniaki, jakie noszą w powiecie mieleckim; mieli po bochenku chleba, zawieszonym przez ramię na sznurku).

Oddział szedł dalej. Nie przebył mili, a już rozpoczęło się starcie z nieprzyjacielem przed wsią Komorowem. Powstańcy, rozwinąwszy się w tyraliery, ostro posuwali się naprzód polami, a odpowiadając strzałami na salwy nieprzyjacielskie, spędzali Moskali z zajmowanych pozycji i wparli ich do Komorowa.

Tu wywiązała się dłuższa bitwa. Nieprzyjaciel, ukryty w zabudowaniach komorowskich, słał gęste karabinowe salwy, siejące śmierć w szeregach powstańczych, które znajdowały się w otwartym polu, mając za zasłonę jedynie bujne zboża i drzewa polne, pojedynczo rosnące. Powstańcy odpowiadali przecież niemilknącymi, chociaż nierównomiernymi strzałami. Z obu stron podnosiły się raz wraz okrzyki: „Hura, hura!”. Ażeby się nie wystawiać na strzały nieprzyjacielskie, powstańcy leżeli na ziemi, odwracając się przy nabijaniu broni (nabijanej jeszcze wówczas od przodu) na plecy. Mimo to kule moskiewskie, puszczane dołem, raziły mocno. Były wypadki, że ci z powstańców, którzy nie byli wyćwiczeni w strzelaniu, zakładali nabój odwrotnie, tj. najpierw kulkę, a następnie proch, więc zagważdżali karabin, i w bitwie nie było z nich żadnego pożytku. Między powstańcami uwijał się ks. Hędrzak w sutannie, podziurawionej kulami, dysponując10 na śmierć konających i opiekując się rannymi, nadto zachęcając do boju słowami: „Dzieci, brońcie wiary i Ojczyzny!”.

Bój przewlekał się bez rezultatu; w końcu nie było innego wyjścia, tylko z bagnetem w ręku uderzyć na nieprzyjaciela i wyprzeć go z zabudowań, zwłaszcza że lada chwila mogły mu nadciągnąć posiłki. Padła tedy komenda: „Na ochotnika, na bagnety!” i stanęło dwudziestu ochotników, którzy tę komendę słyszeli, z Chościakiewiczem i jego adiutantem Juliuszem Tarnowskim na czele. W jednym momencie porwali się z miejsca i biegli pędem, z początku równo, jak wytrawni żołnierze. Gdy jednak do zbliżających się Moskale sypnęli gęstymi kulami, większa część się zachwiała — i zawróciła; tylko siedmiu z bagnetem w ręku poszło dalej. Ci, dopadłszy stodoły, najwięcej obsadzonej przez nieprzyjaciela, wyparli go rozpaczliwym uderzeniem i usiłowali zapalić strzechę, ażeby zniszczyć wrogowi zasłonę. Moskale jednak opamiętali się i spoza węgłów dali ognia. Juliusz Tarnowski, ugodzony kulą w czoło, zginął na miejscu, polegli z nim i inni, i tylko jeden czy dwóch ocalało, jakby na to, żeby zaświadczyć o śmierci bohaterskiej towarzyszów11.

Tak się skończyła pierwsza część bitwy, a chwila ta, gdy siedmiu bohaterskich ochotników uderzało z bagnetem w ręku na pozycję moskiewską, należy w całej tej bitwie do najświetniejszych i byłoby ją niewątpliwie uwieńczyło zwycięstwo, gdyby w ataku wszyscy wytrwali.

Wnet potem sytuacja stała się groźniejszą, na tyłach bowiem ukazali się dragoni rosyjscy i powstańcy znaleźli się w ogniu z dwóch stron. Ruszyli tedy spod Komorowa, zamierzając przedrzeć się w głąb kraju, ale w ślad za nimi wyszła z zabudowań piechota rosyjska, poszli i dragoni. Marsz odbywał się wśród nieustannego odstrzeliwania się Moskalom, nacierającym z tyłu i z boku, dokuczał przy tym niezmierny upał tak, że pot spływał po twarzach strumieniami.

Z początku oddział powstańczy posuwał się naprzód w porządku, po pewnym czasie jednak zaczął rozpraszać się i rozbijać na grupy; niektórzy pojedynczo się odrywali, myśląc jedynie o własnym ocaleniu; siła odporna oddziału słabła. Ustała wszelka komenda, każdy bił się na własną rękę.

Tymczasem natarczywość atakujących rosła, przybywały im bowiem w pomoc nowe roty12 i szwadrony13. Przypuszczali ataki już to dragoni, już to piechota, powstańcy zaś formowali się naprędce w małe kupki, ażeby się nie dać rozbić konnicy, to rozsypywali się, ażeby mniej się wystawiać na cel piechocie. Padali Moskale, ale większe luki powstawały wśród powstańców, którzy byli atakowani ze wszystkich stron i znajdowali się ciągle w otwartym polu.

Jasnym się stało, że w takim położeniu wszyscy do wieczora wyginą, ale nikt się nie poddawał, każdy bronił się do ostatka, odstrzeliwując się na wszystkie strony, to piechocie, to konnicy. Udręczenie długą walką doprowadziło broniących się do desperackiej zaciętości, która odbierała odwagę nacierającym i zmuszała ich do ustępowania i trzymania się w pewnej odległości.

Koło czwartej godziny pozostała z całego oddziału już tylko mała garstka, a resztki te broniły się bądź w drobnych kupkach, obróciwszy się plecami do siebie, i dając odpór na wszystkie strony, bądź pojedynczo. Na jednego broniącego się godziło już kilku i kilkunastu atakujących.

Jednocześnie wśród ogromnego upału dziennego ukazały się szeroko na horyzoncie groźne, czarne chmury i zaczęła się straszna błyskawica i grzmoty. Zdawało się, że nadszedł sąd ostateczny. Wnet pociemniało i spadła ogromna nawałnica deszczowa, która rozerwała i rozpędziła walczących i położyła kres walce.

*

Z tych, co byli w tej bitwie z okolicy tarnobrzeskiej, zginęli wówczas prócz Juliusza Tarnowskiego: Jan Hladik, Franciszek Uchański, Aleksander Lechowski, Karol Obst i czeladnik od Sierżęgi.

Michał Kułak i Krasiński dostali się do niewoli, z której powrócili po trzech latach14.

Ks. Hędrzak powrócił ranny w rękę15. Ludwik Czerwiński otrzymał ciężką ranę w głowę i miał posiekane w walce z dragonami obie ręce. Po bitwie wzięty był z pobojowiska przez jakichś dobrych ludzi i leczył się u nich; dopiero w jesieni, niezupełnie jeszcze wyleczony, wrócił do Tarnobrzega.

Stanisław Zderski, walcząc do ostatniej chwili i w grupie z innymi posuwając się ciągle w głąb kraju, uszedł z życiem dzięki gwałtownej ulewie i następnie wśród nawałnicy deszczowej zdążał sam ku Wiśle tą samą drogą, którą szedł przedtem oddział powstańczy. Napotykał wielu poległych, którzy miejscami wskutek ulewy leżeli zupełnie w wodzie. Zwłoki powstańców były przeważnie całkiem obdarte z ubrania, a nawet z bielizny, tylko Moskale mieli na sobie odzienie.

Koło godziny jedenastej w nocy przyszedł do Wisły. Miał jeszcze karabinek i osiem nabojów i stracił to wszystko dopiero, gdy Wisłę przechodził i, nie natrafiwszy na bród, ratował się przed utonięciem. Wydostawszy się na drugi brzeg, dostał silnej febry i leżał na brzegu do świtu, następnie nadwiślem zdążył tegoż dnia, w niedzielę nad wieczorem, do Tarnobrzega. Chociaż od piątku nic nie jadł i odczuwał głód wielki, nie śmiał nigdzie po drodze prosić o posiłek, wstydząc się przegranej. Doszedłszy do domu, legł wyczerpany pod drzewem i tu spotkała go matka. Ta, całując syna, wśród wielkiego płaczu opowiadała, że, gdy się modliła tegoż dnia przed cudownym obrazem Najświętszej Marii Panny Dzikowskiej, miała przeczucie, iż powstańcy zostali rozbici, i trapił ją straszliwy niepokój o los najbliższych16. W ten sposób wrócili też z tej bitwy Salczyński i Swoboda, każdy z osobna, nie wiedząc jeden o drugi. Radek wrócił na koniu Juliusza Tarnowskiego.

Zwłoki hr. Juliusza Tarnowskiego, wyszukane między poległymi przez brata Jana (późniejszego marszałka krajowego), przewiezione zostały w zimie potajemnie do Dzikowa przez Jerzego Barkę, koniuszego zamkowego, i złożone w grobach rodzinnych hrabiów Tarnowskich w podziemiach kościoła oo. Dominikanów.

Przy wielkim ołtarzu w tymże kościele znajduje się pomnik jego z następującymi napisami:

Pisze o nim L. Siemieński w książce Dwaj Juliusze i poświęcili mu utwory poetyczne Aureli Urbański w zbiorze Miatież, Maria Konopnicka w Pieśniach historycznych i Ferdynand Kuraś w pięćdziesiątą rocznicę powstania w r. 1913.

Dawniejsze urządzenia gminne i władz miejscowych w b. Galicji. Urządzenia wojskowe w b. Galicji. Oświata pozaszkolna w Dzikowie. Uroczystości narodowe w powiecie tarnobrzeskim. Rok 1809 pod Sandomierzem.

Władza administracyjna i sądownicza po wsiach i miasteczkach w b. zaborze austriackim należała początkowo do dworów. Właściciel dworu posiadał władzę tę w obrębie swego obszaru, stanowiącego odrębne ciało administracyjne pod nazwą dominium, i mógł sprawować ją sam albo też obowiązany był przyjąć do pełnienia czynności administracyjnych i części sądowych urzędnika, zwanego mandatariuszem dominialnym, do prowadzenia zaś ważniejszych spraw sądowych zastępcę, zwanego justycjariuszem. Urzędnicy ci byli egzaminowani i zaprzysięgani w cyrkule, względnie w sądzie apelacyjnym, odpowiedzialność zaś za urzędowanie i płace ich, ciążyły w zupełności na dominiach. Mogli oni być także równocześnie oficjalistami gospodarczymi. Osady podlegające władzy dominialnej posiadały starszyznę miejscową, z łona swego wybraną, którą stanowił wójt i przysiężni (Patent ces. z 13 kwietnia 1784).

Urządzenia powyższe zostały uchylone dopiero w r. 1855 i 1856 po ustanowieniu sądów powiatowych, będących administracyjnymi i sądowymi władzami pierwszej instancji i po ogłoszeniu „Tymczasowych postanowień o urządzeniu gmin (gromad)”.

Tymczasowe urządzenia gminne pozostały w swej mocy, z bardzo małymi zmianami, aż do wejścia w życie ustawy gminnej z 12 sierpnia 1866 r. Według tej ustawy gminy wiejskie, istniejące w czasie wydania patentu z dnia 13 kwietnia 1784 r., na który powołują się tymczasowe postanowienia z r. 1856, pozostały nadal odrębnymi ciałami administracyjnymi. Obok gmin drugi równorzędny obszar administracyjny stanowiły obszary dworskie, które w r. 1856 wydzieliły się ze związku gminnego i które zastała ustawa z 12 sierpnia 1866 r. (Tad. Pilat, Pogląd historyczny na urządzenia gminne w Galicji, „Wiadomości statystyczne o stosunkach krajowych”, rocznik IV, Lwów 1878).

*

W XVII wieku przeprowadzono w Austrii doniosłe urządzenia wojskowe, które zaczęły obowiązywać od razu w Galicji, gdy dostała się pod panowanie austriackie. Przeprowadzono system przymusowego rekrutowania. Kto miał być do wojska oddany, rozstrzygała o tym zwierzchność gruntowa według własnego uznania, a od r. 1848 losowanie pomiędzy wszystkimi obowiązanymi w zasadzie do tej służby. Zrazu służba wojskowa była dożywotnią, dopiero w r. 1802 postanowiono, że obowiązek ten jest czasowym i wynosi w piechocie lat 10, w konnicy 12, w artylerii 14. W ostatnich dziesiątkach lat urządzenia powyższe uległy przeważnie gruntowanej zmianie. (O. Balzer, Historia ustroju Austrii w zarysie, Lwów 1899).

*

Pierwsza czytelnia, a właściwie wypożyczalnia książek Tow. Oświaty Ludowej, otwarta w Dzikowie 19 stycznia 1889 r., powstała za staraniem dra A. Surowieckiego. Mieściła się w szkole, prowadzona była przez dyr. Michalika i budziła żywy ruch oświatowy. W r. 1901 powstało w Tarnobrzegu Koło Włościańskie Tow. Szkoły Ludowej, założone staraniem Wojciecha Wiącka. Zasobna biblioteka tego koła mieściła się w Czytelni Włościańskiej w Dzikowie, założonej w r. 1903, i korzystała z niej ludność tutejsza. Z czasem jednak działalność obu tych instytucji osłabła i dopiero w r. 1911 założona została w Tarnobrzegu za staraniem dyr. Stanisława Sobińskiego dobrze zorganizowana wypożyczalnia TSL, z której w znacznej mierze korzystają też mieszkańcy Dzikowa.

Na uwagę zasługują czasopisma wydawane w Tarnobrzegu. W latach 1901 i 1902 wychodził tu dwutygodnik „Głos Ziemi Sandomierskiej”, założony przez Wojciecha Wiącka, przeznaczony dla ludu. W latach 1908 i 1909 wydawany był miesięcznik powiatowy „Powiatowy Dziennik Urzędowy”, założony przez starostę Eugeniusza Swobodę, pomieszczający obok okólników władz powiatowych także artykuły z przeszłości powiatu i inne. Po wskrzeszeniu państwa polskiego wychodził pod redakcją dra Leonarda Madeja w roku 1921 i 1922 dwutygodnik „Obywatel”, a w roku 1923 i 1924 „Głos Ziemi Tarnobrzeskiej”, oba poświęcone sprawom oświatowym, społecznym i gospodarczym. W roku 1927 wychodził tygodnik „Wieści Nadwiślańskie”, wydawany przez Wojciecha Wiącka.

*

Pierwszą z uroczystości narodowych, które przyczyniały się do budzenia uczuć patriotycznych i uświadomienia narodowego wśród ludu w Tarnobrzeskiem, były „Wianki”, urządzone w roku 1888 na Wiśle pod Tarnobrzegiem przez komitet z miejscowej inteligencji. W latach 1895–1897 odbywały się w Machowie pod gołym niebem przedstawienia bitwy racławickiej, urządzane przez tamtejszych włościan, według pomysłu i pod kierownictwem Wojciecha Wiącka.

W latach 1900–1902 były święcone uroczyście w Radomyślu nad Sanem rocznice powstania styczniowego, urządzane przez tamtejszą młodzież, skupiająca się w towarzystwie „Klub Kawalerów”. W r. 1909 odbyła się we Wrzawach wielka uroczystość z powodu setnej rocznicy stoczonej tam bitwy. W r. 1910 w wielu miejscowościach w powiecie święcono uroczyście pięćsetną rocznicę bitwy grunwaldzkiej, w niektórych parafiach stanęły wówczas krzyże pamiątkowe, a w Chmielowie usypano kopiec grunwaldzki. Prócz tych wielkich uroczystości odbywały się mniejsze i upowszechniały się coraz więcej.

*

Wojna w r. 1809 między Austrią a cesarzem Francuzów Napoleonem, wspieranym wówczas przez armię polską Księstwa Warszawskiego, zaznaczyła się silnie w okolicach Sandomierza. Ze starć orężnych, jakie wówczas zaszły między wojskiem polskim a austriackim, bitwy pod Sandomierzem należą do najważniejszych.

Najpierw wojsko polskie pod gen. Sokolnickim zdobyło Sandomierz szturmem 18 maja 1809 r. i odebrało go Austriakom, dzierżącym wówczas prócz Galicji także ziemie między Pilicą a Bugiem. Zaraz jednak Austriacy rozpoczęli działania celem odzyskania na powrót tej twierdzy, stanowiącej ważną pozycję, niejako klucz do reszty kraju. Stoczono tu wtedy bitwę pod Wrzawami (gdzie dziś wznosi się pomnik ku czci poległych), po której armia polska wycofała się za San, a nieprzyjaciel rozpoczął bombardowanie Sandomierza ze wszystkich stron. Załoga polska odpierała wszystkie ataki walecznie, musiała jednak ulec przeważającej sile i 18 czerwca kapitulowała, uzyskawszy zaszczytne warunki, mianowicie: prawo opuszczenia twierdzy z bronią i sztandarami.

Sandomierz więc, zdobyty sławnym szturmem przez wojsko polskie 18 maja, po miesiącu został znowu opanowany przez Austriaków, którzy jednak jeszcze tegoż roku oddali go Księstwu Warszawskiemu, gdy po przegranej ostatecznie wojnie, na mocy pokoju, musieli ostatecznie ustąpić zza Wisły i Sanu.