Loreva
Loreva

Rozdział 2 z 4

AKT I

Pokój; z jednej strony kanapa, z drugiej stół okrągły, na nim lampa z umbrelą1, w głębi fortepian.

SCENA I

Elwira, Alfred
siedzą przy sobie na kanapie.

ALFRED

trzymając rękę Elwiry
Luba Elwiro, kochanko mej duszy, 
Z łez oko twoje kiedyż się osuszy? 
Czemuż rzadkie, drogie chwile, 
Które możem spędzić z sobą, 
Lubisz, roniąc żalów tyle, 
Smutną pokrywać żałobą? 
Czy już miłości tak słaba jest siła, 
Że szczęście moje, któreś ty sprawiła, 
Nie może zatrzeć błahego wspomnienia 
I myśli próżnych nie zmienia? 

ELWIRA

Alfredzie, kocham, kocham cię nad życie, 
Lecz i to wyraz zbyt słaby; 
Jakież by życie mogło mieć powaby, 
Gdybym go z tobą nie dzieliła skrycie? 
Myśl, że stając się miłości nagrodą, 
Uczyniłam szczęście twoje, 
Więcej jest może jak zgryzot osłodą, 
Jest.... czego nawet wymówić się boję; 
Ale czyż mogę bez skrytej tęsknoty 
Puszczać w niepamięć obowiązki, cnoty, 
Które za młodu w duszę mi wpoili, 
Którem w nieszczęsnej przepomniała2 chwili? 
Nareszcie ciągła obawa... 

ALFRED

Obawa? 

ELWIRA

Alfredzie, miłość nasza nie jest prawa3; 
Świat ma oczy przenikliwe... 

ALFRED

Miłość nieprawa, marzenie prawdziwe! 
Jeśli natura zaród4 jej płomieni 
W każdą istotę włożyła, 
Płomieni, których czarująca siła 
Byt nieczuły w życie mieni5, 
Tym samym, jak się wydaje, 
Każdą miłość uprawniła. 
Czyliż ja przeto6 występnym zostaję, 
Że moje serce zamknięte zbyt mało, 
Lubiące piękność, rozum, dobroć, wdzięki, 
Elwirę kochać musiało? 
Wszakże to z świętej przyrodzenia7 ręki 
Ona — powaby, ja mam miłość stałą, 
I jeśli kogo, nie mnie winić trzeba — 
Czemuż Elwirę wskazały mi nieba? 

ELWIRA

Ach i ta miłość, dla której, niestety, 
Duszy niewinnej zrzuciłam zalety, 
Dla której, widząc zawsze tylko ciebie, 
Zapomniałam sama siebie, 
Zapomniałam i świat cały — 
Ach, jeśli kiedy strawi swe zapały, 
Jeśli twe serce oziębłym zostanie, 
Jakież ty o mnie mieć będziesz mniemanie? 
Może dowody dziś dane... 

ALFRED

Jak to? Coś rzekła! Gdy kochać przestanę? 
Ach nie, Elwiro, serc naszych złączenie, 
To z twoim mego równe uderzenie, 
Ten pociąg luby8 i ognisty razem, 
Co się tajemnym tłumacząc wyrazem, 
Spoił czułe nasze dusze, 
I ta mgła na świat rzucona, 
Gdy cię przyciskam do łona — 
Ach, czyż ci powtarzać muszę — 
Więcej jak zwykłej miłości zapałem! 
To czucie boskie, którego nie znałem, 
Którego niegdyś szukałem daremnie, 
Już się z życiem spletło we mnie; 
Ich węzła nieba nie wzruszą: 
Trwać i ginąć razem muszą. 

ELWIRA

O! Jakże lubię słuchać twego głosu! 
Upojona tym urokiem, 
Tracę pamięć mego losu, 
Ciebie tylko mam przed okiem; 
Słowa z mych piersi wydobyć nie mogę, 
Czuję i rozkosz, i żałość, i trwogę, 
Pożar mnie przenika miły, 
Pałam9 i pałać się boję, 
I ledwie dosyć mam siły 
Rzucić się w objęcia twoje. 
Czemuż przeznaczenia władza, 
Która nas złączyć umiała, 
Która serca nasze zgadza, 
Ciebie za męża Elwirze nie dała? 
I Wacław może, z inną żyjąc żoną, 
Byłby szczęśliwszy i ona szczęśliwą, 
I ja bym dzisiaj nie była zmuszoną 
Być z nim chytrą i fałszywą. 
Miłość ku tobie jedynie 
Mój wrodzony wstręt zwycięża, 
Że w każdej życia godzinie 
Zwodzić muszę mego męża. 

ALFRED

Twojego żalu niesłuszna przyczyna; 
Nie jegoż10 to własna wina, 
Że ci się ciągle podobać nie umiał, 
Gdy już zrazu był lubiony 
I że szalenie rozumiał 
Powinnością miłość11 żony? 
Wacław przystojny, bogaty, rozumny, 
W młodości najpierwszym kwiecie, 
Z tylu miłostek i sławny, i dumny, 
Wszystkim kazał wróżyć w świecie, 
Że jego żona, w jakimkolwiek względzie 
Jedną z najszczęśliwszych będzie. 
Alić12 ledwie cię zaślubił, 
Gdy mu wszędzie zazdroszczono, 
On, oziębły z swoją żoną, 
Domu swego już nie lubił. 
Ile gdzie indziej pośród zgromadzenia13 
Rzadką swą przyjemnością jest celem wielbienia, 
Tyle nieznośny sam na sam u siebie, 
Zostawił żonę, że powiem, w potrzebie 
Gorętszej duszy szukania, 
Szukania uczuć podziału 
I ulegnienia pomału 
Władzy, pod którą natura nas skłania. 

ELWIRA

Gdybym nie była zawsze opuszczoną, 
Ach, inną byłabym żoną! 

ALFRED

Spędziłażeś z nim, powiedz, choć chwilę przyjemną? 

ELWIRA

Ach nie, nigdy, niestety! tak mało żył ze mną. 

ALFRED

Jeśli przyjdzie do ciebie, to siędzie14 i ziewa.  

ELWIRA

I za to, że się nudzi, na żonę się gniewa.  

ALFRED

Coraz przykrzejszym się staje. 

ELWIRA

Zawsze zrzędzi, gdera, łaje. 
Albo — ileż mi zawsze nie czynią zgryzoty 
Jego fałszywe pieszczoty, 
Którymi zwykle obdarza, 
Gdy nas kto trzeci uważa15. 
Rozkosz, szczęście rozpowiada, 
Których dozna, kto się żeni, 
Ściska, pieści, do nóg pada, 
Żonę bóstwem swoim mieni16 — 
Lecz ten, co patrzał, drzwi ledwie zatrzaśnie, 
Zaraz miłość, grzeczność gaśnie, 
I jakby chciał okupić przyjemność tej chwili, 
Na tysiąc niegrzeczności natychmiast się sili. 

ALFRED

Nieznośny. 

ELWIRA

Przykry. 

ALFRED

Bez duszy. 

ELWIRA

Nic go nie ujmie. 

ALFRED

Nie wzruszy. 

ELWIRA

Nie wiedzieć, czym mu dogodzić. 

ALFRED

I takiego przykro zwodzić? 
Nie, nie, on zasłużył na to, 
Niech za nieczułość to będzie zapłatą. 

ELWIRA

żartując
Lubisz widzę mężów karać. 

ALFRED

O dobro wszystkich potrzeba się starać. 

ELWIRA

I czasem to staranie jeszcze niechęć wzbudzi! 

ALFRED

Ach, któż w świecie nie doznał niewdzięczności ludzi! 

ELWIRA

Jednak choć tyle przykrości z nim znoszę, 
Żal mi go. 

ALFRED

z długim wejrzeniem
Biedny! 

ELWIRA

śmiejąc się
Nie żałuj go, proszę. 

ALFRED

Jak nie żałować i nie westchnąć szczerze, 
Kiedy mój Wacław w opiekę mnie bierze, 
By mnie nauczał, jakie są sposoby 
Zyskania względów kochanej osoby: 
Kiedy, jak długo trzeba skrycie kochać, 
Kiedy oświadczyć, kiedy jęczeć, szlochać, 
Jakimi drogami chodzić, 
Jak ospałych mężów zwodzić, 
Słowem, miłostek naucza mnie sztuki. 

ELWIRA

śmiejąc się
Ciebie? 

ALFRED

Mnie. 

ELWIRA

A ty? 

ALFRED

Ja słucham nauki. 

ELWIRA

śmiejąc się
A wybornie, doskonale! 
Prawda, że biedny; nie pojmuję wcale... 

SCENA II

Elwira, Alfred, Justysia.

JUSTYSIA

wbiegając
Pan, pan, dla Boga! Pan Hrabia już idzie. 

ELWIRA

zrywając się
Tak wcześnie wraca, któż by się spodziewał! 

JUSTYSIA

otwierając okno
Ach prędzej, prędzej, bo będziemy w biédzie. 

ALFRED

Nieznośny człowiek...  

JUSTYSIA

Jutro będziesz pan się gniewał... 

ALFRED

stając w oknie
Nie dać komu spokojnie wieczora przepędzić! 
Po to wraca, żeby zrzędzić. 

JUSTYSIA

Dalej, bo, na honor, zrzucę. 

ELWIRA

do Alfreda
Kiedy?... 

ALFRED

Za chwilę powrócę. 
Wychodzi.
Elwira siada przy okrągłym stole, bierze robótkę i szyje; Justysia wybiega.

SCENA III

Elwira, Wacław.
Wacław wchodzi, spogląda na Elwirę i wzrusza ramionami, rzuca kapelusz i chodzi czas jakiś po pokoju.

WACŁAW

stojąc przed Elwirą
Czemu też raz w rok nie wyjedziesz przecie? 
Można by się czasami pokazać na świecie. 
Zawsze cię w domu, zawsze samę widzę. 

ELWIRA

Lubię samotność. 

WACŁAW

Ja jej nienawidzę. 
chodzi; po krótkim milczeniu 
Gust osobliwszy, siedzieć zawsze w domu! 

ELWIRA

Gust nie szkodzący nikomu. 

WACŁAW

O, zapewne, zapewne, nikomu nie szkodzi; 
Ale że nudny, mówić mi się godzi. 
chodzi; po krótkim milczeniu 
Czy także lubisz tę smutną ciemnotę? 
dzwoni mocno i do Kamerdynera 
Świec! 
Przynoszą dwie świece. Siada i ziewa 
Porzuć też tę robotę; 
Zawsze te igły i nitki. 
Że u kobiet miary nié ma! 
Albo bale, uczty, zbytki, 
Albo też z spuszczonymi nad szlarką17 oczyma, 
Jakby w krzesła powrastałe 
Szyją i dłubią dnie całe. 
Długie milczenie; Elwira siada do fortepianu, cicho zacząwszy, gra coraz mocniej.

WACŁAW

do siebie
A — six18, cztery honory19, as, dama karowa, 
I dać im skończyć robra20! To gra całkiem nowa! 
Rzecz niesłychana! I jemu grać w wiska21! 
I jeszcze łaje, i kartami ciska. 
Wygrywam asa, bo się gracza boję... 
Ach, kochana Elwiro, uszy, uszy moje! 
Daruj im to allegro22, daruj im te trele; 
Tego harmonicznego hałasu za wiele, 
Niemiłosiernie uderzasz w klawisze, 
Myśleć nie można, sam siebie nie słyszę. 
Elwira wstaje i siada przy stole, otwiera książkę. Po krótkim milczeniu 
Nie wiem, co znaczy — wszędzie pełno ludzi, 
U nas rzadko kto, i każdy się nudzi; 
Ha! każdy smutku stroni, wesołości szuka. 
O, zrobić dom przyjemnym jest to wielka sztuka. 
po krótkim milczeniu 
Jakież to ważne i zabawne dzieło, 
Tak mocno twoją uwagę zajęło? 

ELWIRA

Pamiętnik. 

WACŁAW

Aha! Pamiętnik — nie żarty; 
Od dwóch tygodni leżał też otwarty, 
Aż się nareszcie doczekał czytania, 
Nie wiem, czy z nudów, czy też z powołania. 
Elwira odsuwa książkę; długie milczenie.

ELWIRA

Wcześnieś23 dziś wrócił. 

WACŁAW

A gdzież siedzieć miałem? 

ELWIRA

po krótkim milczeniu
Nie było wiska? 

WACŁAW

Owszem. 

ELWIRA

po krótkim milczeniu
Grałeś? 

WACŁAW

Grałem. 

ELWIRA

po krótkim milczeniu
Szczęśliwie? 

WACŁAW

Nie. 
ziewając 
Był tu kto? 

ELWIRA

Nie było nikogo. 
po krótkim milczeniu, ziewając 
Drogo grywacie? 

WACŁAW

Niedrogo. 

ELWIRA

po krótkim milczeniu
Pewnie duży mróz dzisiaj? 

WACŁAW

Duży. 

ELWIRA

ziewając
Bardzo duży? 

WACŁAW

wstając
Ale z tym mrozem nie nudź też mnie dłużéj, 
Cóż mróz czy upał obchodzić mnie może! 
chodzi; długie milczenie 
Ale wszakże dziś teatr, mamy pono24 lożę? 

ELWIRA

Mamy. 

WACŁAW

Trzeba więc jechać, bo moda minęła, 
Z piątego aktu sądzić o dobroci dzieła. 
Elwira odchodzi.

SCENA IV

Wacław.

WACŁAW

Ach, nim się człowiek, niestety, ożeni, 
O, jakże mało swoją wolność ceni! 
Aż zakosztuje tej kwaśnej słodyczy, 
Dopiero sobie, co miał niegdyś, życzy. 

SCENA V

Wacław, Justysia.
Justysia wbiega wziąć robótki pani.

WACŁAW

Dobrze, żeś przyszła, Justysiu kochana, 
Dybię25 na chwilkę od samego rana, 
Którą by można przepędzić ze sobą. 
Chciałbym cię widzieć i pomówić z tobą, 
A mam mówić tyle. 

JUSTYSIA

Ech, gdybyś pan chciał, to nie tylko chwilę, 
Znalazłbyś pewnie i całą godzinę. 

WACŁAW

Jakże mnie możesz przypisywać winę? 
Wszak wiesz, że proszę, błagam czy się srożę, 
Nic mojej żony stąd ruszyć nie może; 
W domu siedzi całe życie, 
I chcąc cię kochać, muszę kochać skrycie. 
Ale gdy jutro pójdzie do kościoła... 

JUSTYSIA

Już, już rozumiem, puść pan, pani woła. 

WACŁAW

Tak ci się zdaje.  

JUSTYSIA

Nadejdzie, dla Boga! 

WACŁAW

Nie zapominaj o mnie, lubciu droga; 
Staraj się wszystkich od siebie wyprawić, 
Tak będziem mogli z sobą godzinkę zabawić. 
Pamiętaj o mnie, bo ja w każdej dobie26 
Lubię pamiętać o tobie. 
Patrz, pierścionek dla ciebie od dawna już noszę; 
Chciej go przyjąć, bardzo proszę, 
Niech go twoja rączka zdobi. 
Justysia się kłania 
Tak mi dziękujesz? 

JUSTYSIA

z kokieterią
A jakże dziękować? 

WACŁAW

Jak, Justysiu? Pocałować. 
Chce ją całować.

JUSTYSIA

nastawiając się
Proszę pana, co pan robi. 
Elwira wchodzi, Justysia odtrąca Wacława, który stał tyłem do Elwiry.

SCENA VI

Elwira, Wacław, Justysia.

JUSTYSIA

chwytając się za głowę
Ach, ach! Głowa! 
płacze 
Prawdziwie, powiedzieć się godzi, 
Pan Hrabia zawsze tak chodzi, 
Jakby tylko sam był w domu; 
Tak niesłychanie rozbić głowę komu! 
Aj, aj, co za ból! Oka nie mogę otworzyć. 

ELWIRA

Wody zimnej czym prędzej najlepiej przyłożyć. 
dzwoni i ku drzwiom idąc, do Kamerdynera 
Wody! Wody daj prędko! 
do Justysi 
To sposób jedyny, 
Będziesz zdrowa w pół godziny. 

JUSTYSIA

Zdrowa, a siniec? 

ELWIRA

Niewiele zaszkodzi. 
Przynoszą wodę.

JUSTYSIA

A fe! 

ELWIRA

Justysi o jej piękność chodzi. 

JUSTYSIA

Jużci27, trzy dni pościć wolę 
Jak nosić siniec na czole. 
Elwira sadza Justysię i zawiązuje chustką głowę.

ELWIRA

Gdzie to? 

JUSTYSIA

Tu, tu — ach, jak boli! 

ELWIRA

Tu? 

JUSTYSIA

Tu — ach, tylko powoli! 

ELWIRA

I znaku nie ma, jednak chustka może zostać. 

JUSTYSIA

grożąc Hrabiemu poza Elwirą
Na honor, że dobrego mogłam guza dostać.  

ELWIRA

Poślij tam, z zaprzęganiem niech się jeszcze wstrzyma. 
Justysia całuje rękę Elwiry i idzie ze spuszczoną głową ku drzwiom. Spogląda spod oka; widząc, że Elwira tyłem stoi, uśmiecha się, Hrabiemu grozi i wybiega.

SCENA VII

Elwira, Wacław.

ELWIRA

Na teatr jeszcze nie czas, wszakże szóstej nié ma. 

WACŁAW

który od wejścia Elwiry stał nieporuszony, jakby nagle przebudzony
A, nie ma, nie ma szóstej; tak, siódma dopiero, 
Czy piąta... pół do szóstej... Niech konie rozbierą28 
Albo zaprzęgną, jak chcesz... 
na stronie 
Ten rozum dziewczyny... 

ELWIRA

Co dziewczyny?  

WACŁAW

Nic, żal mi że z mojej przyczyny 
Cierpi tyle. 

ELWIRA

Nie bardzo, zanadto się pieści. 

WACŁAW

Prawda, lubi się pieścić. 

ELWIRA

Niewiele boleści, 
Więcej strachu doznała. 

WACŁAW

Tak i mnie się zdaje. 

ELWIRA

Czasem taki przypadek przestrogą się staje. 
Będzie już uważniejszą. 

WACŁAW

Ja także w tej mierze 
Bedę patrzał przed siebie. Ale powiem szczerze, 
Trzpiot z niej wielki. 

ELWIRA

Z Justysi? Rozsądna jak mało. 

WACŁAW

Ciekawa. 

ELWIRA

Ciekawego cóż by się tu działo? 

WACŁAW

Zawsze się kręci, śpiewa.  

ELWIRA

Zwyczajnie — wesoła. 

WACŁAW

Chce zabaw.  

ELWIRA

Nic ją z domu wywabić nie zdoła. 

WACŁAW

I kokietka.  

ELWIRA

Bynajmniej, mam zawsze na oku 
I beze mnie, bądź pewny, nie zrobi i kroku.  

KAMERDYNER

anonsując
Pan Hrabia Alfred.  

WACŁAW

Prosić. — Tak rzadko tu bywa. 

ELWIRA

Aż nadto często. 

WACŁAW

Nie w łaskach u pani. 

ELWIRA

Co to, to prawda. 

WACŁAW

Chimera29 prawdziwa; 
Co wszyscy chwalą, moja żona gani: 
Grzeczny, dowcipny i pełen honoru — 
Cóż mu zarzucić, nawet i z pozoru? 

ELWIRA

Chytry, fałszywy, zwłaszcza z kobietami. 

WACŁAW

Przepraszam, szczery aż nadto czasami. 

ELWIRA

Sobą tylko zatrudniony30. 

WACŁAW

Tak się zdaje, bo nieśmiały. 

ELWIRA

Bez stałości... 

WACŁAW

śmiejąc się
A! z tej strony... 

ELWIRA

Jak to, doprawdy niestały?... 
Więc widzisz, że się nie mylę, 
I czyż wad jego ma być tylko tyle? 
Gracz. 

WACŁAW

On? Kart nie zna. 

ELWIRA

Zły. 

WACŁAW

Najlepszy w świecie. 
Niech będzie, jak chce, a ja proszę przecie 
Dobrze przyjmować mego przyjaciela. 

ELWIRA

Mniemanie moje wszak was nie rozdziela, 
Żadnej sprzeczności31 nie postrzeżesz we mnie, 
Niech tu wciąż bawi, gdy ci to przyjemnie. 

WACŁAW

Prawdziwie, dziś, gdy przyjaźń nieznaną się staje, 
On rzadkie mi dowody przychylności daje. 

SCENA VIII

Elwira, Wacław, Alfred.

WACŁAW

Zapomniałeś nas całkiem, kochany Alfredzie, 
Przecie dziś jakieś bóstwo łaskawe cię wiedzie; 
Trzy dni się niewidzenia — to wieczność prawdziwa. 

ELWIRA

Pewnie w tej części miasta rzadko kiedy bywa, 
Inaczej swych przyjaciół nie mijałby zawsze.  

ALFRED

Nie mogą być, prawdziwie, wymówki łaskawsze, 
Lecz przy tym niezasłużone. 

WACŁAW

Będziem więc słyszeć obronę. 

ALFRED

Naszej szkody, że pani dość samotność lubi, 
Jestem, rzadko bywając, dotychczas pamiętny; 
Lecz w miłym towarzystwie, gdy się pamięć gubi, 
Byłbym wkrótce rad32 sobie, a pani natrętny. 

WACŁAW

Zła, zła obrona. 

ALFRED

Ciebie zaś, mój panie, 
Sam przyznasz, rzadko kto w domu zastanie. 

WACŁAW

I owszem, bardzo często, dziś cały dzień prawie, 
Nie chcąc słabą zostawić33, przy Elwirze bawię. 

ALFRED

do Elwiry
Czy pani słaba? 

ELWIRA

z pomieszaniem
Tak... 

WACŁAW

zbliżając się
Słaba nieboga. 
pieszcząc się 
Moja kochanka, moja pani droga... 

ALFRED

Pewnie ból głowy, widać to z wejrzenia. 

WACŁAW

Tak... katar... katar zaraz oczy zmienia. 

ALFRED

Katary teraz mocne, nie trzeba wychodzić. 

WACŁAW

z pośpiechem
O, i owszem, i owszem, nie może zaszkodzić: 
W domu siedzieć — to niezdrowo. 
do Elwiry 
Jakże, najdroższe życie, jakże z twoją głową? 

ELWIRA

Nie wiem, czy będę... 

WACŁAW

nie słuchając odpowiedzi, do Alfreda
Wiesz, dostałem charta; 
Co za skład, wielkość! Rzecz widzenia warta. 
Zmartwię Henryka, bo takiego nié ma; 
Żaden z nim porównania pewnie nie wytrzyma, 
O, i twój Sokół za nic, tą razą34 wybaczysz. 
Tyli35, czarny jak gałka36, a kita... zobaczysz. 
Ale teraz powiedz mi, co się z tobą działo? 
Tak cię w świecie widać mało, 
Zwłaszcza wieczorem unikasz zabawy. 
Cóż dziś robiłeś? Żądam ścisłej sprawy. 

ELWIRA

Może w tym tajemnica, nie wypada śledzić. 

WACŁAW

Pewnie nie dla mnie. 

ALFRED

O, wszystkim powiedziéć 
I ścisłą sprawę zdać mogę, 
Jaką odbyłem dziś drogę: 
Byłem u Stolnikowej37. Po co? Nie wiem prawie. 

WACŁAW

Cóż tam słyszałeś? Udziel nam łaskawie. 

ALFRED

Kaszlu dużo. 

WACŁAW

To niewiele. 

ALFRED

I plotek trochę. 

ELWIRA

A to nadto dużo. 

ALFRED

Jednak powtórzyć można by je śmiele38, 
Bo chyba tylko za przestrogę służą — 
Wszystko od dawna zapomniane dzieje; 
Sama rozprawia, sama się i śmieje. 

ELWIRA

Tak, ale dobrze mówi. 

WACŁAW

O, bardzo wymowna. 

ELWIRA

Bardzo godna osoba. 

WACŁAW

Najlepsza. 

ALFRED

Szanowna. 

WACŁAW

Ależ nudna! Jak zacznie i gadać, i gadać, 
Trzeba, żeby nie zasnąć, rzadką moc posiadać. 

ALFRED

Wkrótce przybyła Aniela w żałobie. 

ELWIRA

Po kim? 

ALFRED

Po mężu. 

WACŁAW

Umarł? 

ALFRED

Żyje sobie, 
Lecz dziś na wieś wyjechał, a jutro powróci. 

WACŁAW

Cóż za czułość! Lecz czemuż w domu się nie smuci? 

ALFRED

W domu? Dobre pytanie: któż by o tym wiedział? 
Ledwie mi jej brat rzecz tę rozpowiedział, 
Weszła Julija do naszego grona. 

ELWIRA

W złym humorze? 

WACŁAW

Jak zwykle, 

ALFRED

Ściśnięta, upstrzona39. 

WACŁAW

Gipsem prósząca40. 

ALFRED

Postrach mego fraka. 

ELWIRA

Co przy tej — trudno zasnąć. 

WACŁAW

Bo budzi tabaka41. 

ELWIRA

I słówka ostre. 

ALFRED

Bardzo ostre z bliska. 

WACŁAW

Czego ona się stroi, złoci, bieli, ściska? 
Na co jej walczyć z naturą? 

ALFRED

kończąc
Była niegdyś jaszczurką, teraz jest jaszczurą.  

WACŁAW

Wszędzie coś gani, coś śmiesznego widzi, 
Zawsze się dąsa, zawsze z kogoś szydzi... 
Ale mów o kim innym, nie lubię tej baby. 

ALFRED

Był więc Erazm — rumiany, chociaż niby słaby, 
Zawsze słodko mówiący, choć pół głosu chował. 
Najczulej Stolnikowej urodzin winszował, 
Mnie zaś imienin w dziesiątej oktawie, 
Panu Janowi, że mieszka w Warszawie, 
Księciu, że w domu dwoje dzieci zastał, 
I tak się mocno rozmachał, rozszastał, 
Że i Staroście42 winszował, 
Że żonę pochował. 

WACŁAW

Gdy do mnie idzie, albo przy mnie staje, 
Żem solenizant, zaraz mi się zdaje, 
W istocie ta figura, zawsze winszująca, 
Śmiejąca, kochająca, jest bardzo nudząca. 

ELWIRA

Dobre ma serce. 

ALFRED

Jak gdyby baranek. 

WACŁAW

Słodki jak lukrecyja43, dobry jak rumianek. 

ALFRED

Byłbym w uwagach 44czas dłuższy tam strawił, 
Gdyby Kasztelan45 strachem nie nabawił. 
Postrzegłszy, że już ku mnie rozpuścił swe żagle, 
Nie chcąc słuchać procesów, wymknąłem się nagle. 

WACŁAW

Dokąd? 

ALFRED

Do Baronostwa46. 

WACŁAW

Cóż dobra Barona? 

ALFRED

Dobra Barona kontent47, kocha swego żona. 

WACŁAW

Zastałeś Pułkownika? 

ALFRED

A cóż za pytanie! 
To się rozumie, któż go nie zastanie? 

ELWIRA

Na bardzo piękną napadliście drogę, 
Obmawiacie od godziny. 

ALFRED

Co wszyscy wiedzą, czyż mówić nie mogę? 
Jestże48 tu co mojej winy... 

WACŁAW

Że Baronowa wojskowości sprzyja. 
Nareszcie, czyż to dzisiejsze odkrycie? 

ELWIRA

Zapewne, wina jej samej, nie czyja; 
Lecz któż bez ale, mówią pospolicie. 

WACŁAW

Ależ bo Baronowej za grube jest ale, 
I bardzo proszę nie bronić jej wcale. 

ELWIRA

Sam ją chwaliłeś. 

ALFRED

Trzeba też mieć względy 
Na słabość kobiet, ich tak miłe błędy. 

WACŁAW

do Alfreda
Żarty. 
do Elwiry 
Chwaliłem rozum, milcząc o honorze; 
Bo jeżeli szacunku taka pragnąć może, 
Która zdeptawszy skromność, obowiązki, cnotę, 
Wyrzekła się już wstydu, lubi swą sromotę49, 
Co z tajemnych miłostek w jawny nierząd leci, 
Którą gardzą uczciwi, gardzić będą dzieci, 
Jeżeli taka chlubne zyska zdanie, 
Cóż się więc dla tej zostanie, 
Co szczęście wkoło siebie ustalając sobą, 
Jest wzorem cnoty, płci pięknej ozdobą? 

ALFRED

Co za rozprawa grzmiąco wyłuszczona! 

WACŁAW

Wróćmy więc do weselszej, wróćmy do Barona: 
Że mu się żona... tam... te... wiemy, co się dzieje... 
No, cóż ma robić? Lecz z czego się śmieje, 
To, że tak kocha tego Pułkownika, 
Który sumiennie czasami unika; 
Ale ten gwałtem przy sobie go mieści, 
Zaprasza, trzyma, ledwie że nie pieści: 
Z nim musi zawsze, z nim musi być wszędzie, 
Słowem, że jak odjedzie, Baron żyć nie będzie. 
śmiejąc się 
A, to rzecz śmieszna! 

ALFRED

Prawda, że zabawna. 

WACŁAW

Tak się zaślepić i to od tak dawna! 
I spokojnie żyją z sobą, 
Żyją, jak ja z tobą. 
śmieje się 
A co najbardziej śmieszności pomnaża, 
Że cudze kroki dowcipnie uważa, 
Umie postrzegać, umie i wyszydzić, 
I wszystko może, oprócz siebie, widziéć. 

ALFRED

Poczciwa dusza! 

WACŁAW

A, to gap50 prawdziwy! 

ALFRED

O, to za ostro! Za cóż tak niegrzecznie? 

WACŁAW

Gap, gap — mąż taki, to wyraz właściwy. 

ALFRED

Niech i tak będzie, kiedy chcesz koniecznie. 

WACŁAW

Jego ta pewność, na której spoczywa, 
Czasem mnie śmieszy, lecz czasem i gniéwa; 
I nieraz chętka mnie bierze 
Wszystko powiedzieć mu szczerze. 
śmieje się 
Toby się zdziwił! 

ALFRED

I miałby przyczynę. 

WACŁAW

Wystaw51 go sobie, jaką miałby minę. 

ALFRED

Nie chciałby wierzyć. 

WACŁAW

Dowody bym złożył. 

ALFRED

Toby się gniewał. 

WACŁAW

Nie, stałby jak wryty, 
udając minę Barona 
Oczy wytrzeszczył i gębę otworzył. 

ALFRED

śmiejąc się
Niech pani spojrzy, jaki wyśmienity — 
Baron prawdziwy! 
Dotychczas Elwira ze spuszczoną głową, przeglądając książkę, śmiała się skrycie; teraz głośno się śmieje, spojrzawszy na męża. 
Po krótkim czasie 
Na zegarek patrzę, 
Bo jeżeli będziecie państwo dziś w teatrze — 
Siódma minęła. 

WACŁAW

dzwoni, potem mówi do Kamerdynera
Pojazd. 

KAMERDYNER

Zaprzężony. 

WACŁAW

Do naszej loży jesteś zaproszony, 
Jutro zaś przyjedź, do dziesiątej z rana 
Z konną jazdą zaczekam na mojego pana, 
Potem u nas na obiedzie; 
Dobrze, kochany Alfredzie? 

ALFRED

podając rękę Elwirze
Chętnie przyjmuję wszystkie zaproszenia, 
Oprócz do loży; mam co do czynienia... 

WACŁAW

Zatem do jutra. 

ALFRED

idąc ku drzwiom
Tak, jutro, Wacławie, 
Na twoje miłe rozkazy się stawię. 

SCENA IX

Kamerdynery52 wynoszą kandelabry ze świecami, lampa zostaje.

JUSTYSIA

sama
wygląda; potem wybiega; patrzy za drzwi, którymi wyszli; zamyka i wraca
Wiem, wiem, kto wróci, przysięgłabym prawie — 
Wkrótce usłyszę do okna pukanie. 
Ach, mądry, kto na dole wymyślił mieszkanie! 
palec z palcem spotykając 
Otworzyć, nie otworzyć, otworzyć, otworzyć, 
Otworzyć! — aha, tak z losu wypadło. 
Muszę też i panicza trochę upokorzyć, 
Niech choć raz własne zobaczy zwierciadło. 
Justysia nie trzpiot, pomyśli o sobie, 
Ważyć wszystkiego nie chce w każdej dobie; 
Jutro więc całkiem postać rzeczy zmienię, 
wyniosło 
Bo tak mi każe honor i sumienie. 
siada przy stole i po krótkim myśleniu 
Ale cóż znaczy, że go dotąd nié ma? 
Jednak podobnoś53 dał mi znak oczyma. 
Gdyby... ha!... ciszej... jakiś szmer w ogrodzie. 
Tak... on... niemylnie; poznaję po chodzie. 
obraca się tyłem do okna i zaczyna czytać; słychać pukanie w okno 
odskakując na środek 
Ach! ach! 

ALFRED

za oknem
Justysiu! To ja, otwórz. 

JUSTYSIA

Ja się boję. 

ALFRED

Otwórzże prędzej, bo na zimnie stoję, 
Justysiu! 
Puka.

JUSTYSIA

cicho
Będę krzyczeć, Franciszku, Stefanie! 
Gwałtu krzyczę, Janie! Janie! 

ALFRED

Ale, Justysiu, co robisz, dlaboga! 
To ja, ja! Na cóż ten hałas, ta trwoga? 

JUSTYSIA

otwierając okno
Ach, to pan jesteś. 

SCENA X

Justysia, Alfred.

ALFRED

w oknie
A któż by też inny, 
Tak odważny i tak czynny? 

JUSTYSIA

Takem54 się zlękła, że ledwie co żyję; 
Jak serce bije! 

ALFRED

kładąc rękę
Czy doprawdy bije? 

JUSTYSIA

Dotąd jeszcze przyjść do siebie nie mogę. 
Jak można komu taką sprawić trwogę? 

ALFRED

Przepraszam cię, przepraszam. 

JUSTYSIA

Tak! Rzecz niesłychana. 
To okno — to drzwi dla pana. 

ALFRED

Prawda, wygodne. 

JUSTYSIA

O, wiem że nie trudzi 
Przez okno łazić, ale straszyć ludzi... 

ALFRED

klękając żartem
Przepraszam cię, królowo!  

JUSTYSIA

tym samym tonem
Przebaczam. 

ALFRED

Więc siadam. 

JUSTYSIA

stając przed siedzącym na kanapie
Co ja się panu zawsze nie nagadam, 
Po co tu przychodzić, 
Mnie i panią zwodzić? 

ALFRED

biorąc ją za rękę
Brawo, Justysiu, morały! 

JUSTYSIA

Zdałyby się panu, zdały. 

ALFRED

Tak sądzisz? 

JUSTYSIA

Zapewne, bo... 

ALFRED

sadzając koło siebie
Tylko gadaj z bliska, 
Z daleka nic nie słyszę. 

JUSTYSIA

Niechże pan nie ściska. 

ALFRED

Inaczej być nie może — chcąc pojąć morały, 
Trzeba, aby do serca bliski przechód55 miały. 

JUSTYSIA

Pan wielki filut56! 

ALFRED

Początek wspaniały. 

JUSTYSIA

Bo czy też może na świecie uchodzić, 
Żeby tak brzydko moją panią zwodzić? 

ALFRED

A któż ją zwodzi? 

JUSTYSIA

Piękne zapytanie! 
Wszakże jej pan przysięgasz do śmierci kochanie; 
I dziś słyszałam, stojąc pode drzwiami, 
Jak ją pan łudzisz pięknymi słówkami: 
udając Alfreda 
„Chciałbym zapomnieć daremnie; 
Miłość ze życiem spletła57 się już we mnie, 
Ich węzła nieba nie wzruszą, 
Trwać i ginąć razem muszą”. 

ALFRED

śmiejąc się
No, i cóż dalej? 

JUSTYSIA

Alboż jeszcze mało? 

ALFRED

Cóż tak dziwnego w tym ci się wydało? 
Mówię, że kocham, ona zostaje w tej wierze, 
Bo też ja ją kocham szczerze. 

JUSTYSIA

Hm, czy tak? A mnież? 

ALFRED

Za tobą szaleję! 

JUSTYSIA

Lecz moja pani inną ma nadzieję; 
Jedynie kochając pana, 
Chce tylko sama jedna być kochana. 

ALFRED

Sama jedna? Co o tym, to nie było mowy, 
Tegom nie przyrzekł, to artykuł nowy. 
Ale słuchaj, Justysiu, rok już blisko mija, 
Rok, jak kocham Elwirę i ona mi sprzyja, 
Rok, Justysiu, to nie doba! 
Cóż więc dziwnego, że mi się podoba 
Twarzyczka luba, dowcipne wejrzenie, 
Co raz zgon wróży, raz ciska płomienie, 
Uśmiech, co z marsem58 pomieszać się lubi, 
Uśmiech zdradziecki, co każdego zgubi, 
Usteczka małe, całuskom stworzone59, 
Objęcie pieszczone, 
Przyjemność boska, boska postać cała; 
Słowem, że się Justysia sercu podobała. 

JUSTYSIA

Słówek nie braknie i choć im nie wierzę, 
Nie wiem, dlaczego dotąd kocham szczerze, 
Lecz gdy pan nad rok już nie kochasz więcej, 
To mnie tylko zostaje pono sześć miesięcy? 

ALFRED

Nie, ciebie kochać będę nad wszelkie kochanie, 
Póki będę mógł kochać, póki życia stanie60, 
Przysięgam!... 

JUSTYSIA

Hola! stój pan, nie przysięgaj, proszę! 
Gdzie przysiąg trzeba, tam nikną rozkosze. 

ALFRED

W jakimże dzisiaj Justysia humorze? 
Łajesz mnie ciągle, ja słucham w pokorze. 

JUSTYSIA

Jeszcze raz tylko połaję. 

ALFRED

Jeszcze raz jeden — przystaję, 
Ale potem... 

JUSTYSIA

Na co też pisać listów tyle? 
Mogą nas wydać, przykre sprawić chwile. 
Dawniej je pani przy sobie nosiła, 
Lecz teraz taka plika61 się zrobiła, 
Że trudno unieść; więc je wszędzie kładzie, 
Pełno ich w łóżku i w każdej szufladzie... 
Ja umiem po francusku. 

ALFRED

A wiem, doskonale. 

JUSTYSIA

Wzięłam więc kilka. 

ALFRED

Niepotrzebnie wcale. 

JUSTYSIA

Zda62 się wiedzieć o wszystkim, więcem63 je czytała. 
Jakież to nudne! Nigdy bym nie chciała, 
Żeby kto do mnie pisywał podobnie. 
Nie jestże bardziej sposobnie64, 
Gdy sam przyjdzie i zabawi, 
I lepiej wszystko wystawi? 

ALFRED

Justysia ma rozsądek i woli rozprawiać, 
Jak się listkami zabawiać; 
Lecz twoja pani inne ma żądania 
I do tych moja powolność65 się skłania. 

JUSTYSIA

Ależ listy mogą zdradzić 
I panią, mnie i pana w nieszczęście wprowadzić. 

ALFRED

Nie mnie, bo ja ich nie piszę. 

JUSTYSIA

Któż taki? Nie pan? Co słyszę! 

ALFRED

Gdzież byłbym w stanie pisać te arkusze? 
Ale gdy co dzień jeden list dać muszę, 
Siedzi tam przy mnie jakiś Francuz stary, 
Co gada dużo i pisze bez miary; 
Jemu więc czasem dyktuję, 
Czasem beze mnie przepisuje, 
Czasem co doda, ja potem poprawię, 
I tak co doba jeden list wystawię. 

JUSTYSIA

Lecz i takie wydać mogą. 

ALFRED

Nie wymieniam tam nikogo 
I pismo nie moje, 
Więc się niczego nie boję. 

JUSTYSIA

Wież66 to pani? 

ALFRED

Broń Boże! 

JUSTYSIA

I to się tak godzi? 
I to niby pan nie zwodzi? 

ALFRED

A, już gderania dziś przebierasz miarę, 
Więc pocałuj mnie za karę. 
Justysia się odsuwa 
Co, nie chcesz? Więc ja ciebie za wszystkie urazy 
Pocałuję cztery razy. 

JUSTYSIA

Nic z tego. 
Ucieka.

ALFRED

Bliżej! 

JUSTYSIA

Dalej! 

ALFRED

Zmuszę. 

JUSTYSIA

Wzbronię. 
Ucieka, zasłaniając się krzesłami

ALFRED

Proszę. 

JUSTYSIA

Nie. 

ALFRED

Nie? 

JUSTYSIA

Nie. 

ALFRED

Ale jak dogonię!... 
Alfred goni za Justysią pomiędzy krzesła; zasłona spada.
  1. umbrela (daw.) — osłona dająca cień; tu: abażur. [przypis edytorski] ↩
  2. przepomnieć (daw.) — zapomnieć; którem (...) przepomniała: które zapomniałam, o których zapomniałam (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
  3. prawy — tu: prawowity, właściwy. [przypis edytorski] ↩
  4. zaród (daw.) — zalążek, zaczątek. [przypis edytorski] ↩
  5. mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski] ↩
  6. przeto (daw.) — przez to, z tego powodu, dlatego. [przypis edytorski] ↩
  7. przyrodzenie (daw.) — natura; cechy wrodzone. [przypis edytorski] ↩
  8. luby (przestarz.) — miły; ulubiony; ukochany. [przypis edytorski] ↩
  9. pałać (książk.) — płonąć, roztaczać blask i ciepło; przen. doznawać silnych uczuć. [przypis edytorski] ↩
  10. nie jegoż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ż; znaczenie: przecież nie jego, doprawdy nie jego. [przypis edytorski] ↩
  11. rozumiał powinnością miłość — rozumiał miłość jako powinność (francuska składnia). [przypis edytorski] ↩
  12. alić (daw.) — jednak, wszakże. [przypis edytorski] ↩
  13. pośród zgromadzenia — tj. w towarzystwie. [przypis edytorski] ↩
  14. sięść (daw.) — siąść. [przypis edytorski] ↩
  15. uważać (daw.) — zauważać, dostrzegać. [przypis edytorski] ↩
  16. mienić (daw.) — tu: nazywać. [przypis edytorski] ↩
  17. szlarka (daw.) — układające się w falbankę lub harmonijkę obszycie brzegu sukni, gorsetu a. czepka. [przypis edytorski] ↩
  18. six (ang.) — sześć; szóstka. [przypis edytorski] ↩
  19. honor — w karcianej grze w wista: as, król, dama, walet lub dziesiątka w kolorze atutowym. [przypis edytorski] ↩
  20. rober — faza gry w grach karcianych, która kończy się podsumowaniem punktów; także: wygranie dwóch partii przez jedną z par, co kończy rozgrywkę. [przypis edytorski] ↩
  21. wisk (daw.) — wist, gra w karty dla dwóch par, protoplasta brydża. [przypis edytorski] ↩
  22. allegro (muz., wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: wesoło, żywo; także utwór w takim tempie. [przypis edytorski] ↩
  23. Wcześnieś dziś wrócił — końcówka z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wcześnie dziś wróciłeś. [przypis edytorski] ↩
  24. pono (daw.) — ponoć, podobno, chyba. [przypis edytorski] ↩
  25. dybać — czyhać na kogoś lub na coś. [przypis edytorski] ↩
  26. doba (daw.) — chwila, moment. [przypis edytorski] ↩
  27. jużci (daw., gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski] ↩
  28. rozbierą — dziś popr.: rozbiorą, tu: wyprzęgną z powozu. [przypis edytorski] ↩
  29. Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża; przenośnie: coś o niezwykłej naturze, dziwacznego, nierzeczywistego a. wydumanego. [przypis edytorski] ↩
  30. zatrudniony — zajęty, zaprzątnięty. [przypis edytorski] ↩
  31. sprzeczność (daw.) — skłonność do sprzeczania się; tu: sprzeciw. [przypis edytorski] ↩
  32. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski] ↩
  33. Nie chcąc słabą zostawić — dziś popr.: nie chcąc słabej zostawić. [przypis edytorski] ↩
  34. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski] ↩
  35. tyli (gw.) — taki (o rozmiarze), tej wielkości. [przypis edytorski] ↩
  36. gałka (daw. reg.) — kawka, ptak o czarnych piórach. [przypis edytorski] ↩
  37. stolnikowa — żona stolnika, dawnego tytularnego urzędnika ziemskiego (jego tytuł pochodził z czasów średniowiecza, kiedy dworski stolnik miał obowiązek zajmowania się stołem królewskim). [przypis edytorski] ↩
  38. śmiele — śmiało. [przypis edytorski] ↩
  39. upstrzona — tj. mająca wiele muszek, czarnych kropek, które kobiety przylepiały sobie na twarzy dla dodania sobie wdzięku lub w celu zakrycia defektów cery. [przypis edytorski] ↩
  40. gipsem prósząca — tzn. silnie upudrowana. [przypis edytorski] ↩
  41. tabaka — sproszkowany aromatyzowany tytoń, używany dawniej jako środek pobudzający do kichania. [przypis edytorski] ↩
  42. starosta — w dawnej Polsce: urzędnik królewski sprawujący władzę nad powiatem. [przypis edytorski] ↩
  43. lukrecja — wyciąg z korzenia drzewa lukrecjowego o charakterystycznym słodko-mdłym smaku, stosowany w przemyśle cukierniczym i w lecznictwie. [przypis edytorski] ↩
  44. w uwagach — zmuszony do uważania. [przypis edytorski] ↩
  45. kasztelan — w dawnej Polsce: urzędnik zarządzający w imieniu władcy zamkiem i podległym okręgiem, potem urzędnik ziemski zasiadający w radzie królewskiej, a później w senacie. [przypis edytorski] ↩
  46. baronostwo — tu: para małżeńska: baron i baronowa; baron: tytuł szlachecki używany w różnych krajach europejskich, zazwyczaj niższy niż wicehrabia lub hrabia. [przypis edytorski] ↩
  47. kontent (przestarz.) — zadowolony. [przypis edytorski] ↩
  48. jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że nadającą znaczenie pytania retorycznego; inaczej: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski] ↩
  49. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski] ↩
  50. gap (daw.) — gapa, człowiek nierozgarnięty, nieuważny, taki, który coś przegapia. [przypis edytorski] ↩
  51. wystawiać sobie (przestarz.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski] ↩
  52. kamerdynery — dziś popr.: kamerdynerzy. [przypis edytorski] ↩
  53. podobnoś a. podobnoć (daw.) — podobno. [przypis edytorski] ↩
  54. Takem się zlękła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tak się zlękłam. [przypis edytorski] ↩
  55. przechód (przestarz.) — przejście, miejsce, którędy się przechodzi. [przypis edytorski] ↩
  56. filut — spryciarz, żartowniś. [przypis edytorski] ↩
  57. spletła — dziś: splotła. [przypis edytorski] ↩
  58. mars — groźna, wojownicza mina. [przypis edytorski] ↩
  59. całuskom stworzone — stworzone do całusków, do całowania. [przypis edytorski] ↩
  60. stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski] ↩
  61. plika (daw.) — dziś popr.: plik. [przypis edytorski] ↩
  62. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski] ↩
  63. więcem je czytała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: więc je czytałam. [przypis edytorski] ↩
  64. sposobnie (daw.) — stosownie, dogodnie, w odpowiedni sposób. [przypis edytorski] ↩
  65. powolność (daw.) — posłuszeństwo, podporządkowanie się czyjejś woli. [przypis edytorski] ↩
  66. Wież to pani? — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); inaczej: czy wie to pani? [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Aleksander Fredro

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Mąż i żona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fredro-maz-i-zona/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis