Loreva
Loreva

Utwór 2 z 2

AKT PIĄTY

POMORZE

Wędrowiec, Filemon, Baucyda1.

WĘDROWIEC

O, lipy stare, mroczne, 
witam was po raz drugi — 
pod wami dziś odpocznę 
po wędrówce długiej.  
Tak — ta sama zagroda, 
która mnie przytuliła, 
gdy mórz wzburzona woda 
na brzeg mnie wyrzuciła. 
Co też z gospodarzami? 
żyje pobożna para? 
już wtedy przed latami 
przygarbiona, stara — 
Zacni ludzie! w tęsknocie 
do was idę; witajcie! 
szczęśliwego w swej cnocie 
zmierzchu zażywajcie. 

BAUCYDA

staruszka zgrzybiała
Cicho, przechodniu sercu miły, 
cicho! — śpi zacny mój małżonek; 
sen długi krzepi starca siły 
na pracowity, krótki dzionek.  

WĘDROWIEC

Tyżeś to, matko, sercu miła? 
korzę się tobie w dzięce zbożnej. 
Tyś mnie do życia przywróciła, 
ty i małżonek twój pobożny. 
Wasze to serca cud sprawiły. 
ożyłem w waszych serc obronie. 
Wchodzi Filemon.
Tyżeś Filemon sercu miły, 
coś morskie przemógł2 dla mnie tonie?  
Waszego ognia płomień pilny, 
waszego dzwonka srebrne bicie, 
z toni wyrwały mnie mogilnej 
i wam zawdzięczam życie. 
Nad bezgraniczne idę morze, 
piach ucałować, złożyć modły; 
o, niezbadane drogi boże, 
które mnie w cichy dom wasz wwiodły. 
Zmierza ku brzegowi.

FILEMON

do Baucydy
W ogródku naszym pod lipami 
posiłek przyładź3 jak należy; 
on się zatrwoży widziadłami 
i oczom nie uwierzy. 
do Wędrowca, przy nim stanąwszy
Pomnisz tu morską toń wzburzoną? 
— fala za falą się przelewa —  
a oto ogród założono, 
grzędy i kwiaty, krzewy, drzewa.  
Starcem już byłem, słabe ciało 
mogłożby sprostać pracy takiej? — 
w miarę jak sił mych ubywało, 
morze zmieniało szlaki. 
Przyszli mędrkowie, śmiała czeladź4 —  
kopali rowy, tamy, jazy5 — 
zdołali morze z piachów przelać, 
posłuszne na ich rozkazy. 
Dziś lasy tu zieleniejące —  
łąki, ogrody, wsie, spowiły —  
Lecz już zachodzi, synu, słońce, 
chodź na posiłek, gościu miły. 
Tam w zorzy żagle się czerwienią, 
— dołem spływają nocne mroki —  
jak ptaki umykają cieniom, 
do gniazd mkną — tam, gdzie port głęboki. 
I tak cofnięty, zagubiony, 
modry pas morza w mgle się mieni —  
jak okiem sięgnąć w obie strony 
krąg zaludnionej przestrzeni. 
Podeszli do stołu pod lipami, zasiedli we troje do wieczerzy.

BAUCYDA

Dlaczego milczysz, gościu miły? 
nietknięte mleko i razowiec. 

FILEMON

Te zmiany tak go zadziwiły! 
Ty lubisz mówić, opowiedz —  

BAUCYDA

Dziwy się, wielkie dziwy, działy; 
do dziś mnie straszą lęki — 
bo to i ten wypadek cały 
z szatańskiej był poręki6. 

FILEMON

Że brzeg darował i mieliznę 
cesarza winić niepodobna7; 
herold ogłosił darowiznę 
wszem wszystkim, każdemu z osobna. 
Tu niedaleko mej zagrody 
pierwsze na tamy bito pale; 
namioty, domki! — wnet ogrody 
i pałac z piachów wzrósł wspaniale. 

BAUCYDA

W dzień się tłum łudzi krząta z wrzawą, 
niewiele pociech z ich mordęgi —  
aż w nocy ognie błysły krwawo, 
nazajutrz wał się piętrzy tęgi. 
Ofiary — straszne, któż policzy?! 
nocami krzyki, wycia szału! 
morzem w dal płynie błysk zwodniczy! 
rano już wody lśnią kanału. 
Bezbożnik! Boga nie ma w duszy! 
pożąda naszej ojcowizny; 
potęgą władzy swej się puszy 
i chce nas zaprząc do pańszczyzny. 

FILEMON

Przecież zalecał nam zamianę 
na folwark zacny i — obszerny —  

BAUCYDA

Te wodne lądy zakłamane! 
Trwajmy na straży domu wiernej! 

FILEMON

Ostatni promień słońca kona, 
więc na modlitwy iść nam trzeba, 
oddzwonić ave, wznieść ramiona, 
z ufnością skarbić łaski nieba. 

PAŁAC

Faust, Mefistofeles, Trzej Harnasie, Strażnik Linceusz. Rozległy wirydarz, wielki, równy kanał.

STRAŻNIK LINCEUSZ

przez tubę
Słońce zapada; karawele8 
chyżo sterują do wybrzeża —  
łódź spora płynie na ich czele, 
przez kanał ku nam zmierza. 
Chorągiewkami wiatr kolebie, 
Rośnie w przystani masztów las; 
pieśń marynarzy wielbi ciebie —  
twojego szczęścia nadszedł czas. 
Dzwonek podzivania od wybrzeża.

FAUST

starzec stuletni przechadza się w zamyśleniu, wzdrygnął się
Znów to dzwonienie! Jak zdradliwa strzała 
rani mnie dzwonu głos. Przede mną chwała 
pańskości mojej, a za mną zgryźliwie 
szydzi włość9 mała ze mnie urągliwie 
i zda się mówić: „nie wszystko jest twoje!”; 
tak samo brzęczą zazdrośników roje; 
ta nędzna chata w lipach, kapliczkach spróchniała —  
nie moje! — a ilekroć myśl ku nim wzleciała, 
obcym cieniem zmrożona uciekła przed nimi; 
Precz z oczu! Ziemia płonie pod stopami mymi! 

STRAŻNIK

z wieży; jak poprzednio
Łódź się na dalach kładzie, 
i wieczornym wiatrem płynie! 
piętrzą się na pokładzie 
tłumoki, wory, skrzynie. 
Zbliża się wspaniała łódź przepełniona barwnym, egzotycznym ładunkiem.
Mefistofeles z trzema Harnasiami.

CHÓR

Już lądujemy 
o znaczonej godzinie, 
witajże nam, witaj 
miły gospodynie. 
Wysiadają, ładunek znoszą na ląd.

MEFISTOFELES

Dobrześmy się dziś spisali! 
Jazda z okrętami dwoma — 
mniemam pan nas dziś pochwali —  
bo wracamy z dwudziestoma. 
Wielki czyn i czyn mozolny —  
spójrzcie na tych pak spiętrzenie! 
Morze wolne i duch wolny — 
nie ma czasu na myślenie! 
Decydować trza znienacka 
— byle okręt złowić, zoczyć —  
gdy już trzymasz — mina chwacka! 
czwarty łatwo już przytroczyć; 
gładziej jeszcze z piątą nawą; 
kto ma siłę, ten ma prawo; 
„co” rzecz pierwsza, „jak” ostatnia; 
chyba wiem, co marynarstwo: 
nierozdzielna trójca bratnia 
to: wojna, handel i korsarstwo. 

HARNASIE

razem
Ani dziękuje, ani nie wita, 
jakby to było sprawą zwyczajną! 
ani nie wita, ani dziękuje, 
jak gdybyśmy mu przywieźli łajno. 
Mina zgryźliwa: królewskie dary 
widać go mierżą; to nie do wiary! 

MEFISTOFELES

Żadnych już nagród wam nie sposobię, 
każdy część swoją wszak zabrał sobie.  

HARNASIE

Chciałbyś nas byle głupstwem zbyć —  
we wszystkim równość musi być.  

MEFISTOFELES

Najpierw, rzecz ważna, 
byście w sali 
te skarby w rząd 
poustawiali, 
gdy się w ten przepych 
dobrze wpatrzy, 
traktować zacznie 
nas inaczej; 
kutwą10 się mniemam 
nie okaże — 
hulanki! wiwat! 
cni żeglarze! 
A krasne ptaszki jutro tu przybędą, 
sam się już zajmę jadłem ich i grzędą. 
Wynoszą ładunek.

MEFISTOFELES

do Fausta
Ponurym spoglądasz okiem, 
czoło twe sępią złe myśli —  
miast szczęściem odetchnąć głębokiem, 
że morze w oddali się kryśli, 
żeś wyrwał otchłani ląd, 
że tutaj pałac twój stoi, 
że morze flotami się roi, 
że światem kierujesz stąd —  
stąd, gdzie niedawno rów mały 
i niepozorny się wił —  
dziś kanał wielki, wspaniały 
wielbi potęgę twych sił! 
Myśl, co pod czaszką twą gorze, 
zdobyła ziemię i morze! 
Tu, Fauście — 

FAUST

— Przeklęte tu! 
nim właśnie jestem znękany —  
i w piersiach moich brak tchu! 
Tobie, coś wielce jest szczwany, 
powiem, że serce mi pęka, 
że żyć nie mogę tak dalej, 
że mnie zeżera ta męka! 
Mówię, a wstyd mnie pali! 
Ci starzy ustąpić muszą 
i lipy muszą być moje —  
te drzewa radość mą głuszą — 
i gniewu wpierw nie ukoję, 
dopóki nie wstąpię na wzgórze, 
co jedno jedyne nie moje —  
tam wzrok wszechwładny zanurzę, 
gdzie morze nieba już sięga 
i poznam, czy moja potęga 
stanęła na ducha szczycie, 
czy wypełniłem me życie, 
czy jeszcze wyrwę z nicości 
nowe czyny dla ludzkości. 
Tak tu żyję w ogniu męki, 
nędzarz z bogacza nazwiskiem — 
zapach lip i dzwonów dźwięki 
wiecznym są urągowiskiem, 
wieczną mową grobu, pleśni, 
pogrzebowych, głuchych pieśni. 
Pozbyć się za wszelką cenę 
tej zmory, co wolę pęta! 
Kiedyż i jak ją wyżenę11? 
kiedyż dzwonów pieśń przeklęta 
sczeźnie! — znowu grają dzwony! 
zginę w tym graniu — szalony!  

MEFISTOFELES

Naturalnie! — Te udręki 
muszą twoje życie zbrudzić —  
trudno przeczyć — dzwonów dźwięki 
na śmierć potrafią zanudzić. 
Bim-bam — buczą jak najęte; 
najpogodniejszy dzień zachmurzą —  
pierwszej kąpiółce twej, przeklęte, 
i pogrzebowi twemu wtórzą. 
Tak śnicie marny życia kłam 
pomiędzy — bim — pomiędzy — bam. — 

FAUST

Ciągła utarczka z opornością 
korzyści stawia tamę dużej, 
i z wielką stwierdzam dziś przykrością, 
że sprawiedliwość mnie już nuży. 

MEFISTOFELES

Jest przecież jedna stanu racja! 
jaka? — a no: kolonizacja! 

FAUST

A więc wywłaszczcie ich! Tak się zakończy spór —  
od dawna na nich czeka dobrze ci znany dwór.  

MEFISTOFELES

Raz-dwa ich przeniesiemy, zanim się spostrzegą, 
aż-ci już będą w progach przybytku nowego; 
najpierw ich lęk ogarnie, może rozpacz głucha, 
lecz żal gwałtu przeminie, a wieś udobrucha. 
Gwiżdże przeraźliwie. Wchodzą Harnasie.

MEFISTOFELES

Chodźcie! Spełnimy rozkaz pana! 
a jutro uczta niesłychana.  

HARNASIE

Cierpki był, aż nas przeszło mrowie; 
uczta się patrzy, co się zowie. 
Wychodzą.

MEFISTOFELES

do widzów
Znowuż ta sama, znana już robota: 
Achab pożąda winnicy Nabota12.  

PÓŹNA NOC

Faust, Strażnik Linceusz, Mefistofeles, Harnasie.

STRAŻNIK LINCEUSZ

na warcie, śpiewa
Hej! oczy widzące, wy oczy sokołe, 
strażnicze, bezsenne powieki! 
Na wieży, na czatach w dal patrzę — a w dole 
I w górze kraj wielki, daleki. 
I księżyc, i gwiazdy, i lasy, i łany, 
rzek wstęgi, srebrzystość ich fali —  
urodę wieczystą wzrok chłonie pijany — 
sam siebie pokochał w tej dali. 
Niejedno widziały szczęśliwe źrenice, 
choć różnie w tym życiu bywało: 
świat piękny i piękne strażnika stanice —  
pieśń jego jest życia pochwałą! 
Tu kończy się śpiew strażnika, chwila ciszy.
Cóż za straszliwa zjawa z mroków się wyłania 
i rozrość się radości wysokiej zabrania?! 
Z najgęstszej nocy, skrytej pośród lip konarów, 
rośnie łuna! Snop iskier! Płomienie pożarów! 
To chata przygarbiona, mchem porosła płonie! 
Któż pobieży z pomocą ku szybkiej obronie? 
Zacni starzy! Tak dbali i strzegli ogniska, 
aż tu z nagła nieszczęście czyha na nich z bliska. 
Krwawa pożoga! Dobytek się pali! 
Oby się oni chociaż z ognia zratowali! 
Straszne piekło szaleje! Zajęły się drzewa —  
płoną suche gałęzie — gęsta skier ulewa! 
Wielkim słupem wyrasta rozchwiane ziskrzenie! 
Błysk! — To lipa zetlona runęła w płomienie! 
Czemuż ja tak dokładnie wszystko widzieć zdolę — 
po raz pierwszy przeklinam źrenice sokole. 
Na kaplicę zżagwione gałęzie spadają —  
dach, ściany jak pochodnia w jasnym ogniu stają! 
Płomienie liżą korę — chytre — posuwiste — 
od stóp po czuby gorzą lipy płomieniste. 
— Dom, kaplica już gasną w kurzawie ogniowej! 
Lipy pod niebo rosną! Zgon lip purpurowy! 
Długa przerwa, śpiew.
Radowały się me oczy, 
czymże radość, czymże trwanie; 
zguba poprzez mroki kroczy 
nad wyognione otchłanie. 

FAUST

wchodzi na taras, w stronę pomorzą patrzący
Na blankach13 pieśń żałosna jęczy; 
dźwięk pusty, głuchy, nierychliwy; 
żali się strażnik. — I mnie dręczy 
mój rozkaz niecierpliwy. 
Niechajże lipy pożar zżerze, 
niech padną w płomieni czerwoność — 
na miejscu ich postawię wieżę, 
by patrzeć w nieskończoność! 
Staruszkom zapewniłem mienie, 
dom piękny i wygodny; 
winni być wdzięczni nieskończenie 
i w ciszy sobie żyć pogodnej. 

MEFISTOFELES I HARNASIE

z dołu
Biegniemy — aż nam tchu brak! — Panie, 
podziało się niespodziewanie! 
Pukamy raz, pukamy drugi —  
nikt nie otwiera przez czas długi; 
trzęsiemy drzwiami — znów pukamy —  
szast-prast wypadły zgnite bramy. 
My w krzyk i groźby! — czeladź głucha 
ani to patrzy, ani słucha. 
Tak chwilę trwamy w wielkiej ciszy! 
— Kto nie chce słyszeć, ten nie słyszy. 
Więc złość nas bierze! Do obucha! 
Słabiutcy wyzionęli ducha 
ze strachu; nie kwilili wiele —  
ledwo się duch tam trzymał w ciele. 
Jakiś się obcy nam nawinął, 
brał się do bitki — także zginął. 
Nieszczęście chce, że węgle z pieca 
w tym rozgardiaszu rozsypano; 
wraz się w siennikach pożar wznieca 
i z siłą wręcz niespodziewaną, 
zagarnął chatę wraz z lipami: 
nagrobny stos z trzema trupami. 

FAUST

Źli słudzy, głusi, wyrodni! 
Zamiany chciałem, nie zbrodni; 
przeklinam wasze szaleństwo — 
czynom i wam — przekleństwo! 

CHÓR

Stara piosnka, dobrze znana: 
słuchaj, sługo, swego pana! 
Jemu zgarniasz, dlań się czubisz: 
mienie tracisz, siebie gubisz!  
Wychodzą.

FAUST

na tarasie
Gwiazdy błyskają przez dymu rozchwieje; 
pożar dogasa, ogień mży i tleje; 
wiatr chłodny powiał — dreszczem mnie przejmuje —  
swąd spalenizny od zgliszczy się snuje. 
Rozkaz pochopny, pochopne spełnienie! — 
W mrokach się włóczą przyczajone cienie...  

PÓŁNOC

Faust, Cztery wiedźmy: Brak, Wina, Troska, Nędza. Zjawiają się cztery zjawy niewieście.

PIERWSZA

Ja jestem Brak. 

DRUGA

Ja jestem Wina.  

TRZECIA

Ja jestem Troska.  

CZWARTA

Ja jestem Nędza.  

RAZEM

Podwoje zamknięte, niegościnny próg; 
tu bogacz zamieszkał, nie ma dla nas dróg. 

BRAK

Przewiałabym cieniem —  

WINA

— Tu byłabym niczem. 

NĘDZA

A na mnie by spojrzał z wzgardliwym obliczem.  

TROSKA

Wam, siostry, nie wolno — ja sama tam wpłynę, 
bo troska się wśliźnie przez każdą szczelinę. 
Troska znika.

BRAK

W pomroki się, siostry, oddalcie stąd czarne. 

WINA

Ja z tobą; do ciebie się, siostro, przygarnę.  

NĘDZA

A z wami w zespole popłynie w ślad nędza. 

RAZEM

Przygasły już gwiazdy, wiatr chmury napędza; 
z oddali, z oddali, z bezkształtnej pomroczy 
cień czwarty się zbliża — — śmierć kroczy! 

FAUST

w pałacu
Trzy odeszły, a cztery postacie widziałem; 
mówiły z sobą; treści słów nie zrozumiałem; 
jedno z nich brzmiało: „nędza” — a wraz drugie słowo 
„śmierć” zawołało ponuro, grobowo; 
załopotała echem noc upiorna, głucha. 
Więc jeszcze nie wywiodłem ku wolności ducha?! 
Gdybym potrafił mosty poza sobą spalić, 
wyzbyć się czarnoksięstwa, zaklęcia oddalić, 
i przed naturą stanąć w mocy niezawodnej —  
ten trud byłby zwycięski i człowieka godny. 
Byłem człowiekiem, zanim ducha w mroki wpiąłem, 
nim bluźnierstwem świat cały i siebie przekląłem. 
A teraz na powietrzu tyle siły wrogiej, 
że nikt nie wie, jak umknąć i jak jej zejść z drogi. 
Dzień się mądrze uśmiecha i radośnie świeci, 
noc nas łowi w majaków przeraźliwe sieci; 
z łąk kwiecistych wracamy, z słonecznego rana, 
nagle wrona zakracze; co kracze? — „przegrana”. 
Tysiące zabobonów myśl naszą oblega: 
„na psa urok”, „zły omen”, „uważaj” — przestrzega. 
Tak spłoszeni, strwożeni — jesteśmy wciąż sami. 
Drzwi skrzypią, nikt nie wchodzi skrzypiącymi drzwiami. 
strwożony 
Kto tu? 

TROSKA

Ja! 

FAUST

Ktoś ty? 

TROSKA

Jestem; tutaj stoję. 

FAUST

Precz stąd!  

TROSKA

Zostanę; tutaj miejsce moje. 

FAUST

zrazu gniewny, łagodnieje, do siebie
Nie chcę zaklęć! Czarami się dziś nie ukoję. 

TROSKA

Choć mnie nie słyszy, nikt, bezdźwięcznej, 
powiada o mnie głos wewnętrzny; 
postać się moja wciąż przeradza: 
złowieszcza moja władza. 
Idę przez miasta, wody, niwy, 
wierny towarzysz, przeraźliwy; 
każdy mnie znajdzie, nikt nie szuka, 
— schlebia — przeklina — ofuka — 
Czyż nigdy, Fauście, nie zaznałeś troski?  

FAUST

Przez świat przebiegłem jak wichr samowładnie; 
rozkosz, użycie w przelocie chwytałem —  
co niedomiarem, niechajże przepadnie; 
co umykało, tego nie szukałem! 
Żądzą li14 żyłem i tylko spełnieniem 
i znowu żądzą! — Tak mocy pragnieniem 
porwałem życie na wielkość i władzę; 
dzisiaj idę w mądrości, dziś idę w rozwadze. 
Już dostatecznie krąg ziemi poznałem, 
w zaświaty mierzyć — próżnym ducha szałem! 
Głupiec, kto szuka tęsknymi oczami 
sobie podobnych ponad obłokami! 
Niech stoi twardo, niech patrzy pojętnie; 
Dzielnemu ziemia odpowiada chętnie. 
Po cóż te wzloty ku wieczności szczytne?! 
Poznanie jego winno być uchwytne. 
Niech tak pomiernie dni przeżywa swoje; 
ani go strachy zmogą, ani niepokoje; 
w dążeniu naprzód znajdzie szczyt i skłony —  
on — nigdy niczym nie zaspokojony! 

TROSKA

Kogo los w moje sidła wżenie15, 
utonie w mroków powodzi 
i w wieczne pójdzie zatracenie, 
gdzie dzień nie wschodzi, nie zachodzi. 
Na zewnątrz zmysłów tęgie siły, 
a wewnątrz mrok wszechwładny — 
choćby w krąg skarby się piętrzyły, 
nie zdoła ich posiąść, bezradny. 
W szczęściu, nieszczęściu mrze z udręki, 
i w spichrzu z głodu ginie; 
życia radości, życia męki 
jutrzejszej zdaje godzinie. 
Tak teraźniejszość przyszłością spowija, 
aż życie w pustce strwonione — przemija.  

FAUST

Zaprzestań! Nie dojdziesz do ładu ze mną! 
Próżno tą gadaniną wołasz. 
Wyjdź stąd! Litanią swoją ciemną 
i najmędrszego otumanić zdołasz. 

TROSKA

w dalszym ciągu
Iść? Wracać? — A znikąd obrony —  
co czynić? — W myśli trwa bezładnej; 
na środku drogi, jak zwiedziony, 
półkroki stawia, nieporadny. 
Wszystko się wkoło gnie i troi, 
na bezpowrotne wszedł rozstaje; 
siebie i bliźnich niepokoi, 
aż w tej rozterce tchu nie staje. 
Ani umiera, ani żyje, 
ani to rozpacz, ni poddanie —  
aż ci bezwola go spowije 
i pchnie w bolesne poniechanie.  
Strach i ucieczka, pęd wolności, 
półsen i jawa w ciągłej biedzie —  
tak trwa na miejscu, w niepewności, 
która go prosto w piekło wiedzie. 

FAUST

To wy, nieszczęsne strachy, w zło wiedziecie ludzi, 
wasz omam po tysiąckroć rodzaj ludzki trudzi. 
Dni obojętnych zamieniacie trwanie 
w męki, okowy twarde, wstrętne zamieszanie. 
Trudno się schronić, wiem, przed demonami, 
nierozerwalne więzy wiążą nas z duchami; 
ale twoje podstępy mnie, trosko, nie wadzą, 
nie uznaję cię! Pomiatam twą władzą! 

TROSKA

A więc ją poznaj, Fauście! — Oto 
z złorzeczeniami opuszczam cię! 
Wzrok ludzki zawsze jest ślepotą, 
więc że i ty żyj wreszcie w ćmie16! 
Tchnęła na niego, znika.

FAUST

oślepły
Noc, zda się, coraz gęstszym mrokiem zionie, 
a w wnętrzu moim żywe światło płonie; 
co zamierzyłem, dokonam w tej chwili, 
rozkazem władnym wielki czyn się zsili. 
Wstawajcie słudzy! Chłop w chłopa, a zgrają! 
Niech się szczęśliwie plany dokonają. 
Chwyćcie narzędzia, rydle i łopaty! 
Strzec mi porządku! Za pilność w tym czynie 
rychła nagroda was, dzielni, nie minie; 
by wielkich dzieł dokonać, czegóż trzeba więcej? — 
wystarczy jeden duch wśród rąk tysięcy. 

DZIEDZINIEC PAŁACOWY

Faust, Mefistofeles, Lemury17, Pochodnie.

MEFISTOFELES

jako kierownik robotom przewodzi
Do mnie! Do mnie! Z ciemności, 
lemury, cudaczne stwory, 
ze ścięgien, żył i kości 
podzierzgane potwory. 

LEMURY

chórem
Stajemy na zawołanie, 
w chętce wielce skorej, 
ponoć każdy z nas dostanie 
spłacheć18 ziemi spory. 
Leży miernicze narzędzie, 
są ostrzone pale; 
ale co to z tego będzie 
nie pomnimy wcale. 

MEFISTOFELES

To waszej już powierzam radzie; 
kunsztów przemyślnych nie trza zgoła! 
Najdłuższy niech się wpodłuż kładzie, 
a wy dół kopcie dookoła.  
Jak dawne każą obowiązki, 
niech rydle jamę dłubią, łupią! 
Z pałacu w ten domeczek wąski — 
tak się to wszystko kończy głupio... 

LEMURY

z krotochwilną19 gestykulacją, kopią
Za młodu żyło się, kochało20, 
wesołość, śpiewki, pełny dzban; 
samo się życie do mnie śmiało, 
drygały nogi — dalej w tan! 
Aż starość — nie ma już sposobu — 
„no tańczże bratku! ” — ze mnie drwi; 
potknąłem się na grobu progu, 
po cóż otwarte stały drzwi?!  

FAUST

wychodzi z pałacu, śłepiec: o drzwi się trzyma
Jakaż rozkosz! Łopata o kilof podzwania; 
dla mnie wre wielka praca; ziemia się wyłania, 
pogodzona ze sobą — wypiętrza się wałem —  
za nią cofnięte morze gniewnym grzmi chorałem. 

MEFISTOFELES

nie dochodzą słowa jego do Fausta
To wszystko dla nas, panie bracie, 
ziemia, przystanie, rowy, tamy; 
piekielny wodnik trwa na czacie21 —  
na oścież rozwiera22 bramy. 
Zguba zewsząd czyha na człowieka, 
żywioł wszelki z nami się sprzymierza; 
wszystko pleśnią i mchem się obleka — 
wszystko do zniszczenia zmierza! 

FAUST

Zarządco! 

MEFISTOFELES

Jestem! 

FAUST

Baczyć pilnie! 
Zwerbować robotników dużo, 
pracować trwale i wysilnie, 
podniecać, gdy się nazbyt znużą: 
groźbą i prośbą, karą, płacą; 
niech jednej chwili mi nie tracą! 
Codziennie raport waść mi złoży, 
jak się rów wyznaczony tworzy. 

MEFISTOFELES

półgębkiem
O ile sądzić mogę z prób, 
nie o rów idzie, lecz o grób. 

FAUST

Bagna wielkie, rozlane u gór leśnej ściany, 
zatruwają wyziewem kraj morzu wyrwany; 
błotnista, zgniła ziemia z trudem osuszona —  
oto zdobycz ostatnia! Oto dzieł korona! 
Otworzą się przestrzenie dla milionów ludzi, 
niepewność ich tym bardziej do czynów pobudzi; 
— zielone, żyzne łany; osiedla i trzody 
obejmą w posiadanie okraj ziemi młodej; 
pod gór ochroną, u stóp zielonego zbocza 
wyrośnie młoda ludzkość dziarska i robocza. 
Pośród — tam raj prawdziwy! Od gór po wybrzeża, 
O które groźne morze na próżno uderza; 
jeśli na brzeg do szturmu ruszą huczne tonie, 
wszyscy zrzeszą się zgodnie ku wspólnej obronie. 
Do takich czynów wola ma się zrywa! 
Oto ostatni, wielki kres mądrości: 
jeno ten godzien życia i wolności, 
kto je codziennie zdobywa! 
Tu wiek swój młody, męski i sędziwy 
przeżyją w walce i harcie mozolnym. 
Pragnę zobaczyć trud rzeszy ruchliwej! 
Na wolnej ziemi mieszkać z ludem wolnym! 
Wtedy mógłbym rzec: trwaj chwilo, 
o chwilo, jesteś piękną! 
Czyny dni moich czas przesilą, 
u wrót wieczności klękną. 
W przeczuciu szczęścia, w radosnym zachwycie, 
stanęłem oto już na życia szczycie! 
Zachwiał się, pada na ręce Lemurów, składają go na ziemi.

MEFISTOFELES

Niesyty szczęścia, rozkoszy niesyty, 
w ciągłej zmienności wplątany kolisko, 
ostatni moment pusty, pospolity, 
pragnął zatrzymać w rękach — biedaczysko! 
Było, wadził się ze mną, coraz oporniejszy, 
już leży u stóp moich! — czas nadeń silniejszy. 
Zegar przystanął — 

CHÓR

— ciszą północną przewiało. 
Wskazówka spada — 

MEFISTOFELES

— spada! Już się dokonało. 

CHÓR

Minęło.  

MEFISTOFELES

Co „minęło”? — Myśl głupia, prostacza; 
wszak mijanie a nicość — to samo oznacza! 
Na cóż tworzenie wieczne, na cóż uganianie, 
jeśli stworzone pada w nicości otchłanie?! 
„Przeminęło!” — doprawdy powiedzieć trza śmiało: 
co minęło — właściwie nigdy nie istniało, 
jeno tą złudą bytu kręciło się w kole! 
Już ja wieczystą pustkę w zamian tego wolę. 

ZŁOŻENIE DO GROBU

Mefistofeles, Lemury, Roty niebieskie, Chór aniołów.

LEMUR

solo
Coś ten dom niedbale zbudowany, 
leniwa snadź łopata.  

LEMURY

chórem
Tobie, gościu, w szatce konopianej 
wystarczy taka chata.  

LEMUR

solo
Coś to tę komnatkę — marne sługi! 
przyładzić23 nie umieli. 

LEMURY

chórem
Robiłeś, braciszku, ciągłe długi —  
masz wielu wierzycieli.  

MEFISTOFELES

Leży ciało; gdy dusza umknąć się ośmieli, 
pokażę jej cyrograf prędko — krwią pisany. 
Niestety, tyle dzisiaj poznano forteli, 
by diabłu duszę wyrwać! Świat jest strasznie szczwany! 
Na stary sposób ani rusz — nie wolno! 
Na nowy też nie dojdę do dobrych wyników; 
Dawniej sam byłbym pracę wykonał mozolną, 
lecz dzisiaj uciec muszę się do pomocników. 
We wszystkim źle się wiedzie nam bezsprzecznie, 
na nic prawa; obyczaj stary jest wspomnieniem, 
więc też budować na nim nie można bezpiecznie. 
Dawniej wylatywała z ostatnim westchnieniem 
dusza — więc czatowałem — chytrze przyczajony —  
łaps! — i już ją jak myszkę pochwyciłem w szpony. 
Dziś inaczej! Broni się i w ponurym mroku 
ohydnego mieszkania trwa, w kiepskim zewłoku, 
aż rozkładem zwaśnione żywioły się skłócą 
i duszę wreszcie na łeb, na szyję wyrzucą. 
Tak mijają godziny i dni pośród biedy, 
wciąż mnie dręczy pytanie: jak? i gdzie? i kiedy? 
stara śmierć siły stradała rychliwe, 
bo nawet czyli24? jest już dziś bardzo wątpliwe. 
Ileż bo razy trupem wzrok mój się napawał; 
gdzież tam! To złuda! Trup zadrżał i wstawał! 
wykonuje fantastyczne, nietoperze gesty zaklinania
Do mnie! A prędko! Bierzcie za pas nogi: 
do mnie kręcone, do mnie proste rogi! 
Diabły wytrawne, piekła weterani, 
piekielną paszczę przywleczcie z otchłani! 
A ma dość paszczęk piekielny władyka, 
którymi stany i godności łyka; 
lecz, mniemam, trza na przyszłość postępować śmiele, 
na cóż te segregacje, puste ceregiele! 
Po lewej stronie rozdziawia się potworna piekielna paszcza.
Ostre kły sieką; z gardła wrzącej głębi, 
płomień wybucha żagwią rozwścieczoną, 
ukrop wrze krwawy, para w krąg się kłębi, 
bramy piekielne wiecznym ogniem płoną. 
Płomienny przypływ lawą skrzącą wzbiera, 
przeklęci płyną z nadzieją w pożodze, 
lecz straszna szczęka miażdży ich i ściera —  
grzeszni od nowa cofają się w trwodze. 
Po zakamarkach nowości bez lików, 
straszne tortury w tej piekielnej kaźni! 
Dobrze czynicie! siejcie strach w grzeszników, 
co piekło zowią kłamstwem wyobraźni. 
do diabłów tłuściochów z krótkimi, prostymi rogami
Baczność, brzuchacze! pomiocie łakomy! 
nażarty siarką bańdzioch25 wasz się świeci; 
kark wyprężajcie wilczy, nieruchomy, 
czy się tu z nagła ogienek nie wznieci —: 
a to duszyczka właśnie, psyche uskrzydlona! 
wyrwijcie skrzydła, niech robakiem będzie! 
Tedy mą cechą diablą naznaczona, 
pojedzie w piekło w płomienistym pędzie. 
Baczcie na odwłok, draby, z uwagą łakomą; 
czy tam przebywa, akuratnie nie wiadomo. 
Lecz pono w pępku, mówią, rada miewa łoże, 
uwaga! bo wam tędy łacno umknąć może.  
do diabłów chudeuszów z długimi, krętymi nogami
A wy, skrzydlate biesy, olbrzymi narodzie, 
zapełnijcie powietrze, czekajcie w odwodzie! 
Ostrzcie pazury kocie, czuwajcie na czacie, 
gdy tylko zatrzepoce — cap! — i już ją macie. 
Na pewno ją już mierzi mieszkanie ponure, 
a zresztą geniusz zawsze pragnie wzlecieć w górę. 
Gloria niebiańska rozświetla się od strony prawej.

ROTY26 NIEBIESKIE

Spłyńcie aniołowie, 
niebańscy posłowie, 
duchy bożej rodziny —  
ukojenie nieście, 
popioły wskrzeście, 
odpuśćcie winy —  
wszystkim w przelocie 
siejcie łask krocie 
wielkiej nowiny! 

MEFISTOFELES

Nagłego światła obmierzłe wytryski! 
Chór rzępolący ohydnie fałszuje; 
to te chłopięco-dziewczyńskie popiski, 
w których dewotów zgraja się lubuje. 
Wy wiecie o tym, że w przeklętej chwili 
sprzysięgliśmy się na zgubę ludzkości; 
wszelkie paskudztwo, jakieśmy odkryli, 
to właśnie pokarm waszej pobożności. 
Idą świętoszki, litaniami dzwonią! 
Niejedną duszę capli nam sprzed nosa; 
dziś nas zwalczają naszą własną bronią; 
zakapturzonych diabłów pełne są niebiosa. 
Przegrać — wstyd wielki! Na wszelkie sposoby 
baczcie, pilnujcie na czacie grobowej. 

CHÓR ANIOŁÓW

sieją róże
Balsamy wonne, 
róże obronne, 
życiem darzące, 
rozkwitające —  
ziemię umajcie! 
Skrzydłami liści, 
czarem okiści27 
w lot rozkwitajcie! 
Wiosna wychynie z waszej zieleni, 
pokój zmarłemu z waszej czerwieni.  

MEFISTOFELES

do szatanów
Ejże! Strach podły diabli honor plami! 
Stójcie! Niech sypią! — Stać mężnym szeregiem! 
Anioły myślą, że tymi kwiatami 
ognistych diabłów zasypią jak śniegiem; 
w oddechu waszym skurczy się, stopnieje 
zamieć kwiatowa — jeno dąć jak z miecha! 
Już deszcz różany w gorącu bieleje! 
Dość! Dość! Za mocno! — Marna z was pociecha! 
Zawrzyjcie pyski! Za silne te żary! 
Że też w niczym rachować nie umiecie miary! 
Róże się rozżagwiły, w zmożonej czerwieni 
krążą wkoło zawieją trujących płomieni. 
Wytrwać! Dzierżcie się ostro! Kupą czyńcie wstręty! —  
Cóż — siły gasną! — Tchórzą przerażeni! — 
Na próżno! — Płoszy diabłów ten ogień przeklęty. 

CHÓR ANIOŁÓW

Błogosławione kwiecie! 
Płomienie radosne! 
Miłość siejecie, 
rozśmianą wiosnę — 
w serca tęskniące. 
Słowa prawdziwe 
w modrościach jaśniejące! 
Zastępy wieczyście szczęśliwe 
wzlatują w słońce. 

MEFISTOFELES

Wstyd! Wstyd! Przekleństwo, głupia zgrajo! 
Na łbach rogatych diabły stają, 
kozły machają — zestrachane! — 
i rzycią28 mierzą w otchłań piekła! 
Oby was smoła na wiór spiekła! 
Ja przedsię tu zostanę! 
walczy ze spadającymi różami 
Precz błędniki ode mnie! — Choć bystro płoniecie —  
cóż? — chwytam was, jak nawóz w ręku próchniejecie! 
Precz! Przepadnij! Umykaj paskudny ogarku! 
Dotknął mnie — jakby siarkę poczułem na karku. 

CHÓR ANIOŁÓW

Co nie wasze — niechajcie —  
na nic tu jasna władza, 
z odwagą odrzucajcie, 
co sercom waszym przeszkadza. 
Lecz na głos możny, siły walne29 gromadźcie, 
miłość i miłujących w niebo prowadźcie!  

MEFISTOFELES

Płonie mi serce, wątroba i głowa 
ponadszatańskim żywiołem! 
Nad żary piekieł ta przemoc ogniowa 
większa — i teraz dopiero pojąłem 
owe męki kochanków, rąk załamywania, 
gdy nawet wzgarda wymóc nie może rozstania. 
Więc jestem zakochany?! — Czymże pociągacie 
mnie — wy, z którymi żyję w odwiecznym rozbracie! 
Zawsze patrzyłem na was zły, nieprzejednany, 
a oto czuję w piersiach czar mocy nieznanej! 
Rozkoszni, piękni, młodzi — trudno temu przeczyć — 
chciałbym, coś mnie wstrzymuje, nie mogę złorzeczyć! 
Któż dudkiem30 jutro będzie? — już sam z siebie szydzę, 
jeśli ja wystrychnięty zostanę na dudka? —  
Ta gromada chłopczyńska, której nienawidzę, 
taka powabna strasznie, nadobna, milutka! 
Dzieciaki lube! Radość we mnie wzbiera: 
wszakże jesteście także z rodu Lucyfera? 
Takie śliczne! Pozwólcie, że was pocałuję; 
w samą porę przyszłyście; tak się swojsko czuję, 
jakbym was znał od dawna — tak sobie lecicie, 
a ja jak kot się prężę lubieżnie i skrycie; 
coraz wabniejszym zdacie się olśnieniem, 
o, zbliżcie się, uraczcie mnie jednym spojrzeniem! 

ANIOŁOWIE

Już idziemy! — Dlaczego umyka twa postać? 
Zbliżamy się — zaczekaj, jeśli zdolisz zostać.  
Aniołowie zstępują, zajmują całą przestrzeń.

MEFISTOFELES

zepchnięty na proscenium
Potępionymi zwiecie nas duchami, 
a wy jesteście, wy! czarownikami, 
bo uwodzicie i baby, i chłopów. 
Cóż za przygoda! Stoję wśród ukropów, 
płomieniem bucha rozżarzone ciało! 
Więc to jest miłość? — Cóż to się podziało? 
Fruwacie wkoło, ziemią stopa wasza gardzi; 
pragnę, by ruchy wasze były świeckie bardziej; 
z powagą wam do twarzy, pięknie, ani słowa, 
lecz uśmiechnięty buziak, ach! to rozkosz nowa! 
Doprawdy, do cna spłonę w wieczystym zachwycie, 
kiedy na mnie miłośnie, zalotnie spojrzycie, 
tak jak to zakochani: buzia w ciup, a oczy 
rzęsami przysłonięte niecą żar uroczy. 
Twój, dryblasku kochany, powab mnie zwycięża, 
jeno po co ten smutek? po co mina księża? 
Okraś spojrzenie swoje szczyptą lubieżności! 
A wy noście się śmiało! Za mało nagości! 
ta koszula fałdzista zbyt dewocją trąci — 
odwracają się! — Kształty okrągłe, prześliczne! 
Uroki niezrównane! Aż się w głowie mąci! 
Psiejuszki miłe! Strasznie apetyczne! 

CHÓR ANIOŁÓW

Stań się światłością, płomieniu miłujący! 
W prawdzie skąp potępionych uzdrawiającej. 
Niech szczęście zło przemoże31! — Wami bezpieczny 
duch odnajdzie zbawienie w wspólności wiecznej. 

MEFISTOFELES

opamiętał się
Cóż to się ze mną dzieje?! — Jak Hiob32 pokryty 
cały jestem wrzodami — i grozą przybity. 
A jednak tryumfuję! — gdy myśl swą przemierzam, 
sobie i pochodzeniu ufam i zawierzam; 
o, zacna krwi diabelska, przecież jesteś górą! 
Czarodziejstwa miłości wyłażą ci skórą! 
Przeklęty płomień już się wypalił, nie piecze; 
przeklinam w żywy kamień, w czambuł wam złorzeczę! 

CHÓR ANIOŁÓW

Płomienie święte! Kogo wy otoczycie, 
ten szczęsne z wybranymi poczyna życie. 
Razem, razem się wznośmy w chwale, w podziwie! 
W atmosferze przeczystej niechaj duch żywie! 
W locie unoszą nieśmiertelność Fausta.

MEFISTOFELES

spoziera wkoło
Gdzież te młodziki? — Już w górze kołują! 
Chytrzy! Podeszli mnie w chwili ospałej — 
z łupem ku niebu prosto ulatują! 
Szczwani! Tak długo koło grobu łasowali, 
aż mi skarb wielki, jedyny, wspaniały, 
aż mi tę duszę, zastaw mój, porwali! 
Przed kimże się użalę w tej posępnej głuszy, 
choć sobie słuszne prawo roszczę do tej duszy? 
Tak mi zmydlono oczy — na me stare lata! 
Bardzo szkaradnie los mną przeciwny pomiata! 
Lecz zasłużyłem! Ostatni kiep ze mnie! 
Tyle zachodu i wszystko daremnie! 
Oto na dudka szczwany diabeł wystrychnięty, 
przez żądze ordynarne miłostki namiętnej. 
A jeśli dziś płochości szalonej, dziecinnej 
zawdzięczam wielką klęskę w tej całej robocie — 
to przyznać muszę szczerze, że sam jestem winny, 
bo się oplątać dałem przy końcu głupocie. 

ROZPADLINY GÓRSKIE

Mater Gloriosa33, Pater Ecstaticus34, Pater Profundus35, Pater Seraphicus36, Doctor Marianus37, Magna Peccatrix38, Mulier Samaritana39, Maria Aegyptiaca40, Pokutnica zwana na ziemi Małgorzatą, Chór chłopiąt zbawionych. Chór aniołów młodszych, Chór aniołów doskonalszych, Chór pokutnic, Chorus Mysticus41.
Las, skały, pustkowie — na tarasach skalnych święci pustelnicy.

CHÓR I ECHO

Lasy kłonią się w poszumie, 
korzeniami pospinały 
wrosłe w siebie głazy, skały; 
pnie za pniami idą w tłumie, 
fala w falę bije, dzwoni — 
nas głęboka grota chroni. 
Lwy milczące po ustroni 
snują się przez ścieżek skręty, 
straż przyjazna ze czcią broni 
przybytku miłości świętej. 

PATER EXTATICUS

unosi się na powietrzu
Płomieniu rozkoszy wiecznej! 
Więzy płonącej miłości! 
Boleści męki serdecznej! 
Pragnienie ujrzenia boskości! 
Strzały przeszyjcie mnie, 
włócznie przebodźcie mnie, 
maczugi zdruzgoczcie mnie, 
pioruny rozgromcie mnie! 
Niech się znikomość rozpryśnie 
w przelotnej chwilowości, 
a jako gwiazda rozbłyśnie 
ziarno wieczystej miłości. 

PATER PROFUNDUS

w sferze głębokiej
Jak dno przepaści, które w głębi 
u nóg mych głuchym snem się mroczy, 
jak rozpęd rzek, co wre i kłębi, 
nim wodospadem z grani skoczy, 
jak wiąz, co przemógł wichrów waśnie, 
i wierch swój dźwiga do przestworzy —  
taką wszechmocna miłość właśnie, 
co wszystko splata, wszystko tworzy. 
Wkoło mnie świsty i poświsty 
poszumnych borów i parości42, 
przez które w aureoli mglistej 
wodospad szklaną drogę mości 
i żyzność niesie niżnym krajom; 
te błyskawice błyskające, 
które powietrze oczyszczają, 
opary niszczą trujące — 
wróżby miłości to najświętsze, 
wieszczące tworczość wiecznej mocy! 
Niechże rozpalą moje wnętrze, 
gdzie duch zmylony, w mroźnej nocy 
usycha w ciasnym zmysłów worze, 
kona w więziennej poniewierce. 
Ukój me myśli, Wielki Boże! 
Oświeć łaknące serce! 

PATER SERAPHICUS

w sferze środkowej
Jodeł rozwiane warkocze 
zorza jutrzniana czesze! 
Przez niebios modre przeźrocze 
młodzianków zlatują rzesze. 

CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH

Powiedz nam, ojcze nasz dobrotliwy, 
Cośmy za jedni? Gdzie lotów szlaki? 
Byt nasz łagodny, byt nasz szczęśliwy, 
wszystkim po równo jednaki. 

PATER SERAPHICUS

Chłopięta północą zrodzone, 
rozkwitłe w ducha połowie, 
rodzicom przerychło stracone, 
anielscy braciszkowie. 
Wy wiecie, żem pełen miłości, 
przeto się do mnie zbliżacie; 
szczęśliwi, bo zawiłości 
dróg ziemskich, chłopięta, nie znacie. 
Oczy me — wasze pokoje! 
Czucia wam oścież otworzę! 
Wasze jest ciało moje! 
Ujrzyjcie dzieła Boże! 
wciela ich w siebie
Oto są drzewa, oto są skały, 
oto wód lśniących wieczysta praca, 
oto wodospad szumny, wspaniały, 
drogę górzystą na przełaj skraca. 

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

przez usta Ojca Seraficznego
Świat stąd potężny, świat urokliwy, 
lecz za ponury, o! nazbyt srogi! 
Serce zamiera z grozy i trwogi, 
pozwól nam odejść, o, dobrotliwy! 

PATER SERAPHICUS

Płyńcie ku jasnej urodzie, 
wzrastajcie w zwyżonym torze, 
kędy w przeczystej pogodzie, 
obecność Boga was wzmoże43. 
Wzniesieni w sferę słoneczną, 
znajdziecie ducha skrzepienie: 
w szczęśliwość wiodące wieczną 
miłości objawienie. 

CHÓR CHŁOPIĄT ZBAWIONYCH

a krążą już wokół najdalszych szczytów
Podajcie, podajcie ręce, 
na pląs słoneczny, radosny; 
w uczuć najświętszych podzięce 
hymn zaśpiewajmy miłosny. 
Wzmocnionych w wiedzy Bożej, 
niechaj nas ufność otoczy —  
komu hołd serce złoży, 
tego obaczą oczy. 

ANIOŁOWIE

w wyższej unoszą się atmosferze, z duszą Fausta
Wyzuty ze złych obierzy44, szlachetny duch wśród ludzi, 
„zbawion być może, kto się dążeniem wieczystym trudzi”. 
A jeśli miłość ma go w swej pieczy płynąca z góry, 
witać go będą słowem serdecznym anielskie chóry. 

CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH

O, miłujące służki święte! 
Te róże z waszych rąk wyrosłe, 
pomogły siły zmóc przeklęte, 
zakończyć dzieło wzniosłe! 
Skarb wielki, dusza zratowana! 
Sypiemy — źli uchodzą zgrają, 
trafiamy — diabły uciekają — 
skruszona moc szatana! 
Zamiast piekielnej, zwykłej kary, 
miłosną gniemy złych udręką; 
nawet szatański mistrz ów stary 
na wskroś rażony męką! 
Zwycięstwo!! 

CHÓR ANIOŁÓW DOSKONALSZYCH

Z wielkim ducha udręczeniem 
dźwigamy brzemię ziemskości, 
choć się przepali płomieniem, 
nie zyszcze45 bielistości. 
Gdy wielka ducha potęga 
zwaśnione żywioły 
skupi, posprzęga —  
nie rozdzielą tej spójni Boże anioły.  
Zjednanej dwoistości 
święty zespole —  
jedynie moc wiecznej miłości 
rozróżnić ciebie zdole46!  

CHÓR ANIOŁÓW MŁODSZYCH

We mgle srebrzystej 
ku nam pospiesza 
orszak przeczysty: 
duszyczek rzesza. 
Z obłocznych wianków, 
kręgi świetlnemi, 
świętych młodzianków 
już zbytych ziemi —  
orszak radosny 
mknie w woni kwiatów 
z tej nowej wiosny 
wzwyżonych światów! 
Niechaj tej duszy 
pierwsze ocknienie 
z nimi wyruszy 
w wieczne zbawienie! 

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

Z radością ją przyjmujemy! 
Ożyje w łasce zbawienia, 
a my wraz z nią osiągniemy 
anielskie uświęcenia.  
Zluźnijcie ziemskie spowicia, 
które ją omotały! 
Jakże ci piękny, wspaniały 
przeczuciem świętego życia!  

DOCTOR MARIANUS

w sferze najwyższej i najczystszej
Wzrok sięga za ziemi granice, 
duch mój wiecznością natchniony. 
Zbawione pokutnice 
w niebiańskie lecą strony.  
A w świętych niewiast chorale — 
to Ona! — W blasku i w chwale! 
W gwieździstym wieńcu jej głowa, 
to Ona! — Niebios Królowa!  
w zachwycie
Pod baldachimem błękitu, 
zwróć ku mnie świetlane lice —! 
Zwól47, Pani, bym spłonął z zachwytu 
i pojął Twe tajemnice. 
Zwól — niech tęsknotą człowieczą 
serce zamierające — 
błogosławieństwem uleczą 
Twe dłonie miłujące. 
Na Twe rozkazy, Władczyni, 
rycerze, idziemy do boju; 
lecz wielka cisza się czyni 
na jedno Twe słowo pokoju. 
Dziewico, bez zmazy poczęta, 
o, Matko miłująca, 
Królowo niepojęta 
przy Bogu królująca! 
Wkoło się snuje 
jak mgła wieczorna, 
bladych pokutnic 
procesja korna. 
U stóp Jej świętych 
w skrusze klękają, 
szaty całują, 
łaski wołają. 
Na wszystkich czekasz cierpliwie, 
z miłością wiecznie ofiarną, 
przeto grzesznicy skwapliwie48 
z ufnością ku Tobie się garną.  
Cielesną trawiony żądzą, 
któż sam okowy jej skruszy? 
Ludzie w słabości swej błądzą, 
ratunku wołają dla duszy. 
Upadek na każdym kroku, 
jakoż obronim się sami? 
zbyt dużo pokus dla wzroku 
i lada woń omami. 
Otwiera się niebo, zjawia się Mater Gloriosa.

CHÓR POKUTNIC

Królująca w wieczności, 
zdrowaś Maryjo! 
Łaski pełna, miłości 
prośbą nie gardź niczyją. 
W Tobie nasza obrona, 
Maryjo Bogiem sławiona. 

MAGNA PECCATRIX

Przez miłość a przez łzy moje 
na nogi Syna wylane, 
jako balsamiczne zdroje 
— łzy wyszydzone, wyśmiane —; 
przez alabastry przeźrocze, 
z których się wonie sączyły, 
przez miękkie moje warkocze, 
co święte stopy suszyły — 

MULIER SAMARITANA

przez studnię, co ongi trzody 
poiła Abrahamowe, 
przez wiadro, co darem ochłody 
skrzepiło usta Synowe, 
przez źródło wielkie i czyste, 
co w swej urodzie bogatej 
opływa świetlane, wieczyste 
w krąg wszystkie światy —  

MARIA AEGYPTIACA

przez to miejsce święte, zbawcze, 
kędy Pan nasz w grobie leży, 
przez to ramię ostrzegawcze, 
co wstrzymało mnie u dźwierzy49, 
przez czterdziestoletnie trwanie 
w pokucie sobie zadanej, 
przez to szczęsne pożegnanie — 
przez ten list w piasku pisany —  

RAZEM

jako nie skąpisz miłości, 
największe krzepisz grzesznice 
i wiedziesz do wieczności 
skruszone pokutnice — 
tak oto wybacz tej duszy, 
która raz jeden zbłądziła, 
co w życia zgubionej głuszy 
nie wiedziała, że grzeszyła!  

UNA POENITENTIUM50

no ziemi zwana Małgorzatą w przytuleniu kornym
O, Promienista! 
Matko przeczysta! 
Ku memu szczęściu 
wzrok Twój się zwraca! 
Umiłowany, 
już nie stroskany 
do mnie z dni dawnych powraca. 

CHŁOPIĘTA ZBAWIONE

zbliżają się lotem kolistym
Przerasta nas mocą bezmierną 
w nowego życia rozkwicie, 
opiekę naszą wierną 
wynagrodzi sowicie. 
Nas w najrychliwszym przedświcie 
z ziemskiej zwołano miedzy, 
on poznał do głębi życie, 
on nam udzieli wiedzy. 

POKUTNICA

na ziemi zwana Małgorzatą
Już w duchów przystanął zachwycie, 
wszedł w przebyt niepojęty! 
Zaledwie przeczuł nowe życie, 
rozgorzał w glorii rzeszy świętej. 
Spójrz! — Zrzuca więzy swej ziemskości 
i odzież starą zmienia — 
już w eterycznej świetlistości 
jutrznianą młodość wypromienia. 
Zwól, niech go wiedza ma pokrzepia, 
jeszcze go nowy dzień oślepia.  

MATER GLORIOSA

Pójdź! — Niech w wyżynach duch twój krąży! 
Jeśli przeczuje cię — podąży.  

DOCTOR MARIANUS

krzyżem leży; rozmodlony
Zwróćcie oczy ku zbawieniu 
w rozmodlonej skrusze, 
w bogobojnym dziękczynieniu 
rozpłomieńcie dusze.  
Chwalcie korną serca mową, 
myślą i czynami — 
Pannę, Matkę i Królową! 
O, módl się za nami! 

CHORUS MYSTICUS

Przemijające — odblaskiem pełni; 
niedosiężone — tutaj się spełni; 
niewysłowione — tutaj się głosi; 
wieczna kobiecość zbawia i wznosi.  
  1. Filemon, Baucyda (mit. rzym.) — para staruszków, którzy ugościli Jowisza i Merkurego, nie poznając w nich bogów; w nagrodę bogowie ocalili ich dom podczas wielkiej powodzi, spełnili też prośbę staruszków, którzy pragnęli równocześnie umrzeć, i zamienili ich w drzewa; z legendy tej Goethe wziął tylko imiona. [przypis edytorski] ↩
  2. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
  3. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski] ↩
  4. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski] ↩
  5. jaz — niewielka zapora rzeczna. [przypis edytorski] ↩
  6. poręka (daw.) — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski] ↩
  7. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
  8. karawela — rodzaj statku żaglowego. [przypis edytorski] ↩
  9. włość — majątek, posiadłość, własność. [przypis edytorski] ↩
  10. kutwa — skąpiec. [przypis edytorski] ↩
  11. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski] ↩
  12. Achab pożąda winnicy Nabota — wg I Ks. Królewskiej król Achab chciał kupić winnicę Nabota lub zamienić ją na lepszą; gdy jednak Nabot nie zgodził się na propozycję, królowa Jezabel rozkazała go ukamienować. [przypis edytorski] ↩
  13. blanki — zwieńczenie muru obronnego, stanowiące osłonę dla strzelców. [przypis edytorski] ↩
  14. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
  15. wżenąć (daw.) — zagnać. [przypis edytorski] ↩
  16. ćma (daw.) — ciemność. [przypis edytorski] ↩
  17. lemury (mit. rzym.) — duchy zmarłych, przedstawiane na nagrobkach jako wychudzone upiory. [przypis edytorski] ↩
  18. spłacheć — kawałek. [przypis edytorski] ↩
  19. krotochwilny (daw.) — żartobliwy. [przypis edytorski] ↩
  20. Za młodu żyło się, kochało etc. — przeróbka pieśni grabarzy z Hamleta (akt V, sc. 1). [przypis edytorski] ↩
  21. czata — tu: straż. [przypis edytorski] ↩
  22. rozwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski] ↩
  23. przyładzić (daw.) — przygotować. [przypis edytorski] ↩
  24. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
  25. bańdzioch (pot.) — brzuch. [przypis edytorski] ↩
  26. rota — oddział. [przypis edytorski] ↩
  27. okiść — przymarznięty śnieg okrywający gałąź. [przypis edytorski] ↩
  28. rzyć — tyłek. [przypis edytorski] ↩
  29. walny — ważny, decydujący. [przypis edytorski] ↩
  30. dudek (daw., pot.) — głupiec. [przypis edytorski] ↩
  31. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
  32. Hiob (bibl.) — bohater Księgi Hioba, którego Bóg doświadczył nieszczęściami, chcąc wypróbować jego wiarę. [przypis edytorski] ↩
  33. Mater Gloriosa (łac.) — matka pełna chwały, tu określenie Maryi. [przypis edytorski] ↩
  34. pater extaticus (łac. ) — dosłownie: ojciec ekstatyczny (od słowa ekstaza, tj. zachwycenie); tytuł ten i następne oznaczają różne, coraz wyższe stopnie mistycznej pobożności; powtarzają też tytuły Ojców Kościoła. [przypis edytorski] ↩
  35. Pater profundus (łac.) — „ojciec głęboki” (w wierze); tytuł św. Bernarda z Clairveaux. [przypis edytorski] ↩
  36. pater seraphicus (łac.) — ojciec seraficzny, tj. podobny serafinom, aniołom z jednego z wyższych chórów; tytuł św. Franciszka z Asyżu. [przypis edytorski] ↩
  37. Doctor Marianus (łac.) — uczony teolog szczególnie poświęcający się kultowi Marii. [przypis edytorski] ↩
  38. Magna Peccatrix (łac.) — wielka grzesznica, tu: Maria Magdalena. [przypis edytorski] ↩
  39. Mulier Samaritana (łac.) — kobieta z Samarii, postać z Ewangelii, która podała Chrystusowi wodę ze studni. [przypis edytorski] ↩
  40. Maria Aegyptiaca — Maria Egipcjanka, wg legend chrześcijańskich pokutowała 48 lat w pustyni Jordanu. [przypis edytorski] ↩
  41. chorus mysticus (łac.) — chór mistyczny. [przypis edytorski] ↩
  42. parość — parów. [przypis edytorski] ↩
  43. wzmóc — tu: wzmocnić. [przypis edytorski] ↩
  44. obierz (daw.) — pułapka, zwł. zastawiana na zwierzęta podczas polowania. [przypis edytorski] ↩
  45. zyszcze — dziś popr. forma 3.os.lp: zyska. [przypis edytorski] ↩
  46. zdole — dziś popr. forma 3.os.lp: zdoła. [przypis edytorski] ↩
  47. zwolić (daw.) — pozwolić. [przypis edytorski] ↩
  48. skwapliwie (daw.) — chętnie. [przypis edytorski] ↩
  49. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski] ↩
  50. una poenitentium (łac.) — jedna z pokutnic. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Johann Wolfgang von Goethe

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Faust, część druga · Okładka na podstawie: xlibber@Flickr, CC BY 2.0

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: CC-BY-2.0

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: cover

Faust, część druga · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/goethe-faust-czesc-druga/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Emil Zegadłowicz

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis