XXXII. Artyści grający na własnych członkach. Zjedzony dach. Powrót

Już Arystoteles, największy podobno naturalista wszystkich czasów, zauważył, że owady są nie lada muzykantami, a pod względem rozmaitości instrumentów przewyższają o całe niebo wszelkie ludzkie orkiestry.

Nie wiem czy wielki mąż domyślał się zjawienia w parę tysięcy lat po swej śmierci muzyki Wagnera1, to pewne jednak, że gdyby ją przewidzieć zdołał, jeszcze by przesadą nie zgrzeszył, gdyż muzyka sześcionogich grajków przewyższa nawet »muzykę przyszłości«!

Potwory te posiadają niespodziewaną mnogość instrumentów. I tak jak Paganini2, o którym podanie niesie, że zachwycał grą na jednej skrzypcowej strunie, zachwycają one swój świat grą na... własnej nodze, skrzydle, głowie, karku itp.

Pod niektórymi względami instrumenty te bez wątpienia niżej stoją od skrzypiec, ale ze względu na praktyczność, przenośność, taniość i tym podobne zalety przewyższają o całe niebo instrument Paganiniego, Sarasatego, Barcewicza3 et consortium4.

Do najgłośniejszych skrzypków ze świata chrząszczy należy rodzina długorogich kózek (Cerambycidae).

Wydała ona — oprócz wielu zagranicznych — takich krajowych artystów jak: gracza (Tragosoma), zgrzypika (Lamia), zgrzytnicę (Agapanthia), rzemlika (Saperda) (słuszniej powinien by się nazywać rzempolikiem i może tak pierwotnie był nazwany) i kozioroga (Cerambyx). Muzykanci owi odznaczają się tym, że grają na własnym karku. Kark ich tak jest urządzony, że pierwszy staw piersi (prothorax) trze się delikatnie o rowkowaną powierzchnię drugiego piersiowego stawu, zwanego śródpiersią (mesothorax).

Zachwycające tony, jakie wydają ci artyści, muszą mieć niezwykłą donośność, jeśli nawet tępy słuch naturalistów z odległości kilku kroków doskonale je pochwytuje. Podejrzewam, że nie muszą to być najsławniejsi artyści, bo donośność dźwięku nie zawsze chodzi w parze z jego artystyczną wartością (weź za przykład trąbę i cytrę, papugę i słowika).

Z krótkiej mej wędrówki wyniosłem tę pewność, że wszystkie kózki są muzykalne, bo słyszałem głośne i wcale melodyjne brzmienie takich gatunków, jakie dla ucha naturalistów wydają się nieme.

Powód, dla którego ludzie nie słyszą ich muzyki, bardzo jest prosty. Jest nim nadzwyczajna delikatność rowków na listewce, o które się pocierają smyczki przedpiersia.

Chrząszczom przygrywają na różny sposób zarówno motyle, jak pszczoły, muchy, pluskwiaki (cykady) i ważki. Do najgłośniejszych jednak muzykantów, urządzających olbrzymie własne koncerty na wszystkich polach i łąkach, należą koniki polne (Tettigoniidae)5, szarańcza (Acrididae) i świerszcze (Gryllidae). Każdy ich gatunek tak dalece inaczej śpiewa, a raczej przygrywa na samorodnych skrzypcach, że gdyby entomologowie zważali na ich głosy równie bacznie, jak ornitologowie na głosy ptaków, mogliby je z największą łatwością odróżniać, nawet nie widząc.

Pospolity pasikonik zielony (Tettigonia viridissima), lubiący wysokie bodziaki6 lub drzewa, siepie całymi dniami, aż do późnej nocy, cyk-cyk-cyk-cyk-cyk...

Nadobny dołczan (Stenobothrus elegans) ćwierka tttsss-tttsss-tttsss. Łatczyn (Decticus verrucivorus) odzywa się słabym głosem trsssss-trsssss-trsssss. Śpiew jednego z pasikoników (Tettigonia caudata) bardzo donośny, szczególnie po południu, w dnie pochmurne, podobny jest do brzmienia trzech głosek razem zlanych, ttttrrrrssss albo trstrstrstrstrstrs.

Stethophyma grossum7 odzywa się przytłumionym i urywanym głosem cy-cy-cy-cy-cy-cy, z długimi przerwami.

Dźwięki owe umieją grajkowie odpowiednio do chwilowego nastroju osłabiać, wzmacniać, zwalniać i przyśpieszać; piano, forte, crescendo, accelerando, dolce, appassionato8 następują po sobie z godnym uznania artyzmem.

Dla kogo się trudzą ci grajkowie leśni? — zapytasz — i co znaczy ta muzyka?

Są to najczęściej serenady9 wyprawiane przez samczyków na cześć niemuzykalnych samiczek. Grajkowie wysadzają10 się na najwymowniejsze tony, a płochliwe i czułe samiczki zbliżają się do tego, którego tony najmilej przemawiają do serduszka.

Sądzę, że nie ma w tym nic zdrożnego. Wszak śpiew i muzyka zarówno wśród ptaków, jak i w rodzie ludzkim jest od wieków najwymowniejszym językiem miłości.

Do niedawna jeszcze nie wiedziano dokładnie, jakie mianowicie organy służą konikom do wydobywania czarownych dźwięków. Dziś rzecz to już dostatecznie rozstrzygnięta. Pocierają tylnymi biodrami, zaopatrzonymi w odpowiednie zazębienia, o brzeg skrzydeł. Powszechnie znany świerszcz (Gryllus) inaczej sobie radzi. Jego biodra są niemuzykalne, ćwierka więc, pocierając prawym skrzydłem o lewe. Na obu mieszczą się bardzo dowcipnie zbudowane akustyczne przyrządy.

W niektórych okolicach Afryki, a zdaje mi się, że i w Chinach, śpiew świerszcza zachwyca nie tylko płeć piękną świerszczów, ale służy za źródło rozkoszy ludzkim mieszkańcom tamtejszym.

Hodują też te owady w klateczkach, podobnie jak my więzimy kanarki. Ćwierkanie tych miłych istot ma i inne cenne własności. Usposabia mianowicie słuchaczów do snu. (Jak to dobrze, że śpiewacy naszych oper posiadają wręcz odmienne własności, bo gdyby inaczej było, wtedy wrażliwszych melomanów odnoszono by do domów, w śnie letargicznym pogrążonych).

W podaniu o usypiających własnościach muzyki owadów musi być dużo prawdy, gdyż wiadomo, ile to trudu kosztuje ekonomów budzenie dziewek i parobków podczas letniej pracy w polu.

I my pod wpływem jednostajnych dźwięków niewidzialnego jakiegoś muzykanta, bardzo przypominającego głos świerszcza, niby ukołysani mruczeniem piastunki, zasnęliśmy tak twardo, że dopiero o dziesiątej rano wybraliśmy się w pole.

Dnia tego znowu się nam nie szczęściło. Lord Puckins o mało nie został zadeptany przez jaszczurkę, która wygrzewając się, niby bajecznej wielkości krokodyl, na słońcu, ocknęła się, gdyśmy przechodzili przed jej paszczą.

Wkrótce potem skaleczyłem się koniuszczkiem parzącego włosa jakiejś gąsienicy. Odłamany w pochodzie, przyczepił się do łodygi, o którą niebacznie się oparłem. Znane są podróżnikom po Indiach Zachodnich parzące włoski zwiłupy parzącej (Mucuna urens), rośliny strączkowatej, pokrewnej z naszą fasolą. Palenie jej daleko jest silniejsze od oparzenia najzłośliwszą pokrzywą, a jednak wątpię, czy dorównuje bólowi, jakiego się doświadcza po ukłuciu kruchym włoskiem wielu gąsienic.

Ból ten odczuwa nawet normalny człowiek tak dotkliwie, że bywają wypadki, w których na rękach, szyi lub oczach osób spacerujących po lesie powstają złośliwe zapalenia, jakich skutki tylko pomoc lekarska może usunąć. Szalony ból zakończył się obrzęknięciem i silnym zaognieniem miejsca ukłutego.

Zaledwie uspokoiły się moje cierpienia o tyle, że mogliśmy ruszyć ku domowi — spotkała nas nowa przykra niespodzianka. Przez czas nieobecności straciliśmy dach nad głową. Zjadła go nam olbrzymia poczwara, którą wracając, zastaliśmy jeszcze opartą o ścianę naszego zamku. Dogryzała liść, stanowiący sklepienie naszego schronienia. Na schyłku tedy dnia, kładąc się na spoczynek, ujrzeliśmy się w możności obserwowania konstelacji niebieskich.

Z dachu naszego pozostały tylko żeberka, snadź zbyt twarde i niesmaczne dla szesnastonogiego sybaryty.

Obrzydłym żarłokiem, który targnął się na całość naszej nieruchomości, była wielka gąsienica jakiejś zmierzchnicy (Sphinx) z ubarwienia podobna bardzo do omacnicy wilczomleczowej (Hyles euphorbiae)11.

Jeśli to była ona, to doprawdy nie mogę wyjść z podziwu, jak mogła kosztować tak mdłej jak nasz dach potrawy. Wszak przysmakiem jej jest wilczomlecz, przed którym cofnąłby się najbardziej nawet rozsmakowany w narodowej papryce Węgier.

Ha! Różne bywają gusta i potrzeby. Kto wie, czy nasza gąsienica nie należała do uczonych badaczek swego rodu i czy czasem nie przeprowadzała na własnej osobie studiów nad leczniczym działaniem ziół...

Strata dachu w połączeniu z cierpieniem fizycznym, jakiego doświadczałem, odebrała mi wreszcie ochotę do szukania dalszych przygód.

— Wiesz, milordzie — rzekłem nazajutrz rano — zdaje mi się, że już czas nam wracać...

— Ja tego nie znajduję... Sposób życia, jaki tu prowadzimy, zachwyca mnie. Nawet w Indiach nie bawiłem się tak wspaniale. Toż dopiero będzie sensacja, gdy pamiętnik mój zostanie odczytany na posiedzeniu klubu!

— Właśnie też dlatego proponuję powrót...

— Mamy jeszcze dosyć czasu — przerwał mi Anglik. — Pierwsze posiedzenie nastąpi we wrześniu.

— A jeśli zginiemy? — odparłem. — Nie trzeba zbytnio ufać w szczęśliwą gwiazdę. Dotąd jakoś ze wszystkich opałów wychodziliśmy cało, ale kto wie, co nas czeka, jeśli się dalej będziemy awanturowali. Coraz bardziej przekonuję się, że to świat nie dla nas stworzony. Na każdym kroku same zasadzki, niebezpieczeństwa i niemiłe zdarzenia. Przyznaj się, lordzie, ileś już razy zleciał z liści lub gałęzi?

— Kto by tam takie drobnostki miał liczyć! — odrzekł Anglik, wydymając wargi z lekceważeniem. — To jest właśnie nieoceniona rozmaitość, jakiej nigdy już nie zaznam, skoro raz wrócę do właściwych rozmiarów!

— Bagatela! A jednak dosyć raz wpaść w przyzwoitą szczelinę lub do wody, aby już więcej nie oglądać świata bożego. Nie, stanowczo mamy już dosyć tułaczki. I co za rezultat naszych trudów? Pod grozą ciągłych niebezpieczeństw nawet obserwacje nie postępują tak, jakby iść powinny. Wiecznie trzeba się mieć na baczności, oglądać na wszystkie strony, ukrywać się i porzucać obserwowany przedmiot. A zresztą wraz z nami mogą zginąć zarówno twój pamiętnik, jak moje obserwacje.

— Pod tym względem masz rację, doktorze; musimy się szanować już nie dla siebie, ale dla wiedzy i chwały klubu. Zmizernieliśmy obaj nadzwyczajnie. Ja czuję, że mi połowa ciała ubyła, z ciebie także zostały skóra i kości... Psie życie, nie ma co mówić!

— A więc wracajmy.

— Zgoda, wracajmy!

— Czy natychmiast?

— Po cóż zwlekać! I tak dachu nie mamy nad głową; przenocujemy, gdzie Bóg da — w drodze.

W pół godziny, zabrawszy najważniejsze okazy, pożegnaliśmy kamienną chatkę naszą.

W najprostszej linii mieliśmy do chorągwi, dostrzegalnej ze wszystkich miejsc bardziej wzniesionych, przynajmniej cztery mile, co wobec znanych przeszkód mogło nam zabrać dwa do trzech dni czasu.

Z spuchniętą dłonią podwoić musiałem ostrożność w obieraniu drogi. Uwzględniając tę okoliczność, lord Puckins ofiarował się nieść mój tornister. Przed zmierzchem uszliśmy blisko milę i w niezłych warunkach przepędziliśmy noc w rumowisku złożonym z olbrzymich głazów. Posililiśmy się przedtem soczystym miękiszem poziomki.

Następny dzień, choć pogodny i ciepły, niewiele zbliżył nas do kresu wędrówki. Musieliśmy mijać las gęsty i dwa strumyki. Mimo wszelkich usiłowań, aby wybrnąć z labiryntu, wypadło nam zanocować na liściach, gdzie ani o ognisku, ani o bezpieczeństwie mowy być nie mogło. Rosa, która wystąpiła tego dnia obficie, o mało nas nie przemoczyła do nitki. Czekaliśmy słońca jak zbawienia i w samej rzeczy niebo nie poskąpiło nam ciepłych promieni w takim stopniu, że gdyśmy weszli na głazy, zasychało w gardle od upału i zmęczenia.

Wystaw sobie nasze położenie bez kropli wina lub koniaku. Woda, zamiast gasić, wzmagała tylko pragnienie. Około południa zaledwie, wlokąc nogami, padliśmy jak bez życia na zielonym jakimś kosmatym kobiercu.

Spiekłe wargi i język domagały się orzeźwienia, a tu nigdzie kropli wody nie było. Odpocząwszy trochę, powlekliśmy się tedy dalej po okrągłych kamieniach, na których rozlały się żółte, kanarkowe, szare i czarne porosty. Obfitość trzmieli, białych motyli i much przelatywała nad naszymi głowami, podążając do kwiatów, gdzie czekała na nich słodycz, a my nieśliśmy zbolałe i ociężałe członki po rozpalonych od słońca głazach.

Nareszcie w godzinę ukazała się wysoka łodyga i żółte kwiaty dziurawca (Hypericum perforatum), wznoszące się zza głazów.

W kilkanaście minut stanęliśmy na szczycie skały, z której rozpościerał się widok na uroczy las ziół. W dali majaczył cień chorągwi i parę sylwetek olbrzymich góralskich kapeluszy, pod którymi niby we mgle zarysowały się głowy i ramiona stróżów naszego bezpieczeństwa.

Obraz ten dodał nam sił i wkrótce zanurzyliśmy się w wilgotnym gąszczu zieloności, tracąc z oczu bezpośredni kres naszej drogi. Tu, przy samej ziemi, natrafiliśmy na wodę stojącą na jakimś wklęsłym liściu i ugasiliśmy pierwsze pragnienie. Dobiegało południe, gdy senność nadzwyczajna zmorzyła nas obydwóch i ułożyliśmy się w cieniu wielkich liści na spoczynek. Obudził mnie lord Puckins, wołając, że czas w drogę.

— Może się napijesz, doktorze? Tylko co ugasiłem dokuczające mi pragnienie. Co prawda nieszczególna jakaś woda, gorzkawa, ale w braku innej i taka dobra. Mam ją we flaszce podróżnej.

— Dziękuję ci, milordzie, ale pić mi się w tej chwili nie chce. Ruszajmy!