Loreva
Loreva

Utwór 3 z 3

Witoldowe boje

I

Dlaczego duchem po rodzinnéj ziemi 
Błądzę ja zawsze, rozkopując groby, 
I szukam życia zgasłego pod niemi1, 
Życia wśród prochów, śmierci, wśród żałoby? 
Dla czego idę ze świata upiorem2 
Na Anafielas, gdzie naddziadów3 cienie, 
Z łukiem na plecach, a w rękach z toporem, 
Z siwemi brody4, siadłszy na kamienie, 
Płaczą i patrzą ku rodzinnéj stronie 
Szklannemi5 oczy6, bez łzy i uśmiechu, 
Sparłszy7 na oręż spracowane dłonie, 
Sparłszy na ręce piersi bez oddechu? 
Dla czego duch mój nie pójdzie z żywemi8 
Życiem dzisiejszém9 serca rozweselać, 
I bujać z niemi, i rozśmiać10 się z niemi, 
I ich roskosze11 i radość podzielać? 
Dla czego w górę zwracam tęskne oczy, 
i szukam duchów, co w nieba wzleciały, 
W kraj nieśmiertelny, smutny a uroczy? 
Dla czego z niemi i w nim żyję cały? 
Dla czego w pieśni umarłych, co ludzi 
Piersi nie grzeje, serca nie porywa, 
Wiecznie się głos mój wysila i trudzi, 
I ledwie ustał, znowu się odzywa? 
Czemu sam jeden na Anafiel lecę, 
Na próżno ciągnąc zimny lud do siebie; 
Wskazując przeszłość, stary ogień niecę, 
Sam tylko, Litwo, mając łzy dla ciebie? 
Czemu?? — nie powiém, i wy nie powiécie12, 
Bo nikt z was nie wié13 słowa téj zagadki: 
Z piastunki ręku14 czemu drobne dziécię, 
Płacząc, się ciągnie do grobu swéj matki? 
Matką mi — przeszłość, a piastunką — życie. 

II

O morze! sine morze! kto nad cię piękniejszy? 
Z wszystkich Stwórcy objawień kto większy od ciebie? 
Nic twych wdzięków nie zgasi, wielkości nie zmniejszy; 
Piękneś w obliczu ziemi i piękne przy niebie, 
I wielkie, i ogromne, jakby Bóg cię stworzył, 
Aby wieczność wystawił15, ludzi upokorzył. 
Czy słońce się przegląda w twéj zielonéj fali, 
I, topiąc swe promienie w przezroczyste głębie, 
Stem16 barw ciebie ubiera, płomieniem zapali, 
Lub maluje, jak opal, jak szyje gołębie, 
Czy noc czarna zapadnie, Menes17 wejdzie blady, 
I strugą światła śrébrną18 wysypie swe ślady, 
Ty zawsze wielkie, piękne, ty zawsze cudowne! 
Oko ludzkie, co na twych przestrzeniach spoczywa, 
Drogie myśli z twych głębin, obrazy czarowne, 
Droższe pereł, korali, nurzając, dobywa; 
A ucho twego głosu słuchając zdumiałe19, 
Zda się słyszy, jak w niebie nócą20 Bożą chwałę. 
Ciche, tyś wielkie, straszne w swoim majestacie, 
W lazurem, zielonością wyszywanéj szacie; 
Zburzone, ty falami bijąc brzeg zszarpany, 
Rycząc, z wnętrzności białe wyrzucając piany, 
Trwogą napełniasz serce, duszę niepokojem, 
Jakbyś ziemię pochłonąć chciało w łonie swojém. 
Morze! czemuż ten, co cię pokochał namiętnie, 
Jak piérwszą miłość w duszy, pamięć twoję21 chowa, 
I wspomina o tobie z uniesieniem, smętnie? 
We snach ku twoim brzegóm22 zwraca mu się głowa 
I serce na szmer fali podnosi się twojéj, 
A w oczach wciąż twa wielkość i piękność mu stoi? 

III

Chmurne niebo nad głowami, 
Żółte piaski naokoło, 
W dali szumi bałwanami23 
Sine morze burzą wzdęte, 
Wyżéj Świętéj Góry czoło, 
Sosnowym wiankiem opięte, 
Chmury lecą po niebiosach. 
Po ziemi piasku tumany, 
Wiatr w sosen zielonych kosach24 
Wyje burzą rozpasany, 
I zaszumi gdzieś na chmurze, 
To na morzu, to na górze. 
Znowu cicho, znowu fale 
Konają na piasków łonie, 
Chmury toczą się wspaniale, 
Sosny zgięte wznoszą skronie, 
Cisza wkoło, którą zrywa 
Ptaków gromada krzykliwa.  
Lecz już znowu ryczy morze, 
Piaski z brzegów wiatr rozprasza, 
Chmury rozrywa i porze25, 
Sosen gałęzie podnasza26, 
Lecz nie słychać w burzy ryku 
Sosen szumu, ptaków krzyku. 
Wieczór chmurami odziany, 
Już zachodnie gasną zorze 
Blaski krwawemi27; bałwany, 
I dalekie błyszczy morze, 
A na górze zza gęstwiny 
Dym się w niebo podniósł siny. 
Na górze, w sosnowym wianku, 
Bieleją mury świątyni; 
W niéj goreje bez ustanku 
Ogień Litewskiéj Bogini; 
Dwanaście dziewic swojemi 
Tli go rękoma białemi. 
I nieraz żeglarz zbłąkany, 
Gdy burza z łodzią szaleje, 
Wierzch góry w sosny odziany, 
Ogień, co na górze tleje, 
I Bóstwo wzywa w rospaczy28, 
Aż znak wybawczy zobaczy. 
Pusto; na niebios przestworzu 
I ptak jeden nie przeleci; 
Łódź nie czernieje na morzu; 
Na ziemi w piasków zamieci 
Duchy szalonemi skoki29 
Na Bałtyk lecą széroki. 
I znowu wiatr się uśmiérza, 
Chmury rzadnieją30 nad głową, 
I wolniéj fala uderza 
W żółtą mieliznę piaskową, 
Ptaki nad morze wzleciały 
A sosny szumieć przestały. 
Czyjaż tam suknia bieleje 
Na wydmach piasku w oddali? 
Wiatr jasnym fartuszkiem wieje. 
Czy to bóstwo wyszło z fali? 
Czy to Bałtyku królowa31, 
Po kochanku płacze wdowa? 
Czy to morza córa biała 
Zbiera rozpierzchłą drużynę, 
Którą burza rozsypała, 
Bijąc o brzeg fale sine? 
Czy zbiera rybki, co drgają, 
Na piasku wody czekają?  
Czy to Praurma32 góry swojéj 
Idzie kapłanki odwiedzić? 
Służby, co w świątyni stoi, 
Tajemne kroki dośledzić? 
Praurma, co na Litwy niebie 
Nie zna możniejszéj nad siebie? 
Nie bóstwo to, nie duch morza, 
Żmudzka to idzie dziewczyna, 
Widymuntówna to hoża, 
Bojara córka jedyna, 
Wejdalotka z Świętéj Góry 
Śpieszy pod ołtarza mury. 
Na głowie wianek ruciany, 
Na szyi sznur bursztynowy, 
Rąbek33 biały spływa z głowy, 
Fartuch w dzwonki obszywany, 
A koszulka z lnu żmudzkiego, 
Jak piana morska białego. 
Niespokojna — noc zachodzi, 
Gasną zorze, duchy wstają, 
Z morza na spróchniałéj łodzi 
Już topielce przybijają, 
I po brzegach wyć poczęli, 
Pastwę34 ciągną do topieli. 
Duchy nocy już głosami 
Ptaków krzyczą, i czarnemi 
Skrzydły35 wioną nad głowami, 
Smutne pieśni nócąc36 ziemi. 
Ona śpieszy — noc zapada, 
A przed nocą wrócić rada. 
Już pod górą, a po błoni37 
Słychać tentent38 i parskanie: 
Jakiś jeździec za nią goni; 
Miecz mu brzęczy, a w kołczanie 
Pióra strzał zaszeleściały39, 
A koń parą bucha cały. 
Ona bieży, on ją goni; 
Po piasczystéj40 lecą błoni; 
Ale biały koń wyściga 
Coraz dziewczę, coraz bliżéj, 
I jak strzała tylko miga, 
Ku niéj prędzéj, ku niéj chyżéj. 
Aż ją dognał; ona stała, 
Serce biło, twarz pałała; 
On jéj w oczy zadziwiony 
Patrzał długo, patrzał śmiało. 
— Dziewczę! z któréj idziesz strony? 
Co cię w burzę tu zagnało? — 
— Córką jestem Widmuntową, 
Wejdalotką z Świętéj Góry; 
Bracióm41 strawę niosłam dniową42, 
Gdy mnie burza, gdy mnie chmury 
Na morskim brzegu zastali43, 
I dzień cały zatrzymali. 
Teraz wracam do ołtarzy. 
Nie czyń złego, puść mnie, panie! 
Bóg podróżnych niech ci zdarzy 
Szczęsną drogę, powitanie 
W progu zamku, gdy spoźniony44 
Do dzieci wrócisz i żony. — 
— O! do zamku mi daleko! 
Widmuntówno! nie dziś stanę; 
Za siódmą on stoi rzeką, 
A gdy wrócę, nie kochaną 
Żonę, ale psy, sokoły, 
Powitam w nim, niewesoły. — 
I poleciał. Ona stała; 
Raz ku górze, dwa ku niemu 
Tęskno, smutno spoglądała; 
I powoli ku swojemu 
Szła ustroniu, a dumała 
Z okiem w ziemi, w myślach cała.  
Jasne niebo, znikły chmury, 
Żółte piaski złotem świecą, 
Na wierzchołek Świętéj Góry 
Stada dzikich ptaków lecą, 
I krążąc nad nią wokoło, 
Pieśń zaśpiewały wesołą. 
Już nie szumi gaj sosnowy, 
Morze do snu się kołysze, 
Fala, brzeg całując płowy, 
Ledwie szmerem przerwie ciszę. 
Światło wkoło, radość wkoło, 
W niebie, na ziemi wesoło. 
Tam rybacy z siecią płyną 
I pieśniami brzeg żegnają, 
Wiosłem wodę porąc45 siną, 
Pieśnióm46 wtóry wybijają. 
Światło wkoło, radość wkoło, 
Na ziemi, morzu wesoło. 
Ale słońce już zapada 
Do kąpieli po upale, 
Na noclegi ptaków stada 
Lecą w jezior ciche fale, 
A Święta Praurymy Góra 
Cieniem słoni47 się ponura. 
Tylko na jéj sosen skronie 
Jeszcze słońce rzuca blaski; 
Stoją w złocistéj koronie, 
Ponad morze, ponad piaski 
Harde, smutne wznosząc głowy, 
Stróże świątyni Królowéj. 
Czyjaż tam suknia bieleje 
Na żółtych wydmach w oddali? 
Wiatr jéj rąbkiem jasnym wieje. 
Czy to bóstwo wyszło z fali? 
Czy to Bałtyku Królowa, 
Po kochanku płacze wdowa?? 
Czy to morza córa biała 
Zbiera rozpierzchłą drużynę, 
Co fala powyrzucała, 
Bijąc o brzeg fale sine, 
I zbiera rybki, co drgają, 
Na piaskach wody czekają? 
Czy to Praurma góry swojéj 
Idzie kapłanki odwiedzić? 
Służby, co w świątyni stoi, 
Tajemne kroki dośledzić? 
Praurma, co na Litwy niebie 
Nie zna możniejszéj nad siebie? 
Nie bóstwo to, nie duch morza, 
Nie Praurma w ludzkiéj postaci; 
Biruta, Żmudzinka hoża, 
Wraca od rybaków braci, 
Z rucianym wiankiem na skroni, 
Z próżnym koszem w białéj dłoni. 
Znowu tęskni, znów ją goni 
Jeździec na siwym żmudzinie48; 
Niedźwiedzi ma szłyk49 na skroni, 
Burka50 czarna z ramion płynie, 
Łuk rogowy, miecz u boku, 
W ustach uśmiech, duma w oku. 
Widmuntówna go ujrzała 
I szła daléj — serce biło; 
Zrumieniona, w strachu cała, 
W sercu, w uszach jéj tętniło; 
Nie widziała, gdy ją witał, 
Nie słyszała, gdy zapytał: 
— Dokąd? Widmuntówno hoża! 
Dokąd poźnym51 znów wieczorem? 
Już zachodnia gaśnie zorza, 
Krucy kraczą ponad borem — 
Duchy lecą, widma lecą, 
Kaukie52 złém już okiem świecą! — 
— Kapłanką jestem Zniczową, 
Wejdalotką z Świętéj Góry; 
Bracióm53 strawę niosłam dniową54, 
Pod świątyni wracam mury. 
Od złych duchów, złego człeka, 
Praurmy broni mnie opieka. — 
— Widmuntówno! pojedź ze mną. 
Dość kapłanek ma Prauryma. 
W moim zamku pusto, ciemno, 
I zaświecić komu nié ma55; 
Zamek smutny, opuszczony — 
Dzieci nie mam, nie mam żony. 
Pojedź ze mną. Skarb mój mnogi, 
Sług mam wielu, kraj széroki, 
Skarby kładnę56 ci pod nogi, 
Sługóm każę strzedz57 twe kroki58, 
Złote wieńce, miękkie szaty, 
Kraj mam wielki, dwór bogaty. 
Widmuntówno! pojedź ze mną; 
Siwy nas uniesie dwoje. 
Pod zasłoną nocy ciemną 
W Litwę polecimy moję59. 
Nim się druga noc rozściele, 
Na Trokach będzie wesele. — 
— O, nie, panie! jam Zniczowa60, 
Wejdalotka z Świętéj Góry; 
A kto przysiąg nie dochowa, 
Perkun karze ogniem z chmury; 
Kto przysiąg świętych61 naruszy, 
Perkun karze ogniem w duszy. 
Porzuć Widmuntowe dziecię. 
Sto na Żmudzi dziewcząt, panie, 
Pójdzie z tobą, gdy zechcecie, 
Dzielić na Trokach mieszkanie. 
Jam piérwszy wianek z méj głowy 
Rzuciła w ogień Zniczowy. — 
— Sto kapłanek ma Prauryma, 
Jest tam komu Znicz rozdymać62; 
U mnie w Trokach jednéj nié ma 
Domowy ogień utrzymać. 
Ucieczka będzie tajemną, 
Siadaj na koń i jedź ze mną. — 
— O, przed Bogów okiem, panie, 
Żaden krok się nie utai. 
Przez morski odmęt, otchłanie, 
Z głębi lasów, z ludów zgrai, 
Bóg wywlecze przeniewiercę 
I piorunem trafi w serce. 
Tu mi miejsce, tu przysięga, 
Tu mój ojciec, bracia mili, 
Tu rodzinnéj rzeki wstęga, 
Tu mi żmudzki ptak mój kwili, 
Wszystko moje, kraj mój miły, 
Wejdalotkę uwięziły. — 
— Litwa, Żmudź — siostry rodzone, 
Język bratni, kraj to krewny, 
I dłonie ich połączone, 
Los ich nie rozerwał gniewny. 
Twa rodzina — mą rodziną. 
Siadaj, jedź ze mną, dziewczyno! 
Piękny zamek na jeziorze, 
W zamku wesołe komnaty, 
Tłumy sług na moim dworze. 
Sznury pereł, drogie szaty, 
Xiążęcą63 czapkę na skronie, 
Złotą kądziel dam ci w dłonie. 
Będziesz wieść xiążęce życie. 
Wśród sług wesołego dwora, 
Śpiewem budzona o świcie, 
Śpiewem uśpiona z wieczora, 
Na posłanie twe puchowe 
Kładąc od trosk wolną głowę. — 
— O, nie, panie! o, nie, panie! 
Ja chcę tylko żyć ze swemi. 
Za roskosze64 wszystkie stanie 
Roskosz widzenia swéj ziemi. 
Tu mój ojciec siwy żyje, 
Tu mój brat z morzem się bije. 
Tu dzieciństwa zeszły lata, 
Nad morzem muszle zbierała, 
Na tym brzegu jam czekała 
W poźną65 noc rybaka brata, 
Tum66 zrywała piérwsze kwiaty, 
Tam w dolinie dym méj chaty. — 
Ona bieży, on ją goni; 
Próżno dziewczę się wyrywa, 
Po piasczystéj67 lecą błoni. 
Z wiatrem końska igra grzywa, 
Burka z wiatrem się poddyma. 
Kiejstut dogonił ją, trzyma, 
I porywa, na koń sadza. 
— Próżne łzy, Biruto, twoje! 
On nie takie staczał boje, 
Nie taki łup uprowadza. 
Nigdy łzy go nie skruszyły, 
Nigdy jęk nie wydarł siły. 
Leci Kiejstut, a na ręku 
Płacze swojéj braci, ziemi, 
Płacze, w głośnym lejąc jęku 
Żal za rodziną, za swemi, 
Płacze sercem i oczyma, 
Płacze dziewczę — płacz nie wstrzyma — 
I tak woła: — Bogi moje! 
Zwiejcie burzę, gromy ślijcie, 
I kapłankę weźcie swoję68, 
I niewolnicę odbijcie! — 
A Bogowie nie słuchali, 
Jeździec coraz jechał daléj. 
Ona woła: — Ojcze stary! 
Wyślij lud twój, sługi, woje, 
Na porywcę69 wzywam kary, 
W obcych rękach dziecię twoje. — 
I nie słuchał ojciec stary, 
Jeździec sadził przez obszary. 
Ona woła: — Bracia moi! 
Wy na morzu, wy daleko, 
Nie ujrzycie siostry swojéj. 
Siostrę waszą w połon70 wleką. — 
I bracia jéj nie słuchali, 
Jeździec coraz leciał daléj. 
— Nocy czarna! straszna nocy! 
Nie gaś słońca, niechaj płonie. 
Saułe71! wzywam twéj pomocy, 
Świeć mym bracióm na pogonie; 
Gdy mnie szukać się rozbiegą72, 
Wiedź ich prosto śladem jego. — 
Lecz i słońce nie słuchało, 
Nie słuchała noc jéj czarna, 
Piaskiem drogę zasypało. 
Siwy biegł, jak leci sarna, 
Kiedy łowiec73 za nią w lesie 
Psy i strzały zbójcze74 niesie. 
Ona płacze; łzy jéj biegą, 
A za łzami, za lasami, 
Ni domku ojca starego, 
Morza z złotemi brzegami 
Nie widać, ni Świętéj Góry, 
I Praurymy znikły mury. 
Wszystko znikło przed jéj okiem, 
Wszystko minął jeździec w biegu; 
Już na polu gdzieś szérokiém, 
Na nieznanéj rzeki brzegu. 
Ona to, co postradała, 
Jeszcze w mokrych oczach miała. 

IV

O! dzień to wielki, dzień był uroczysty. 
Gdy kurzem osunięty, cały krwią oblany, 
Kiejstut na zamek zawitał ojczysty, 
A sługa w bramie, z zgiętemi kolany75, 
Z łbem nachylonym, powitał go słowy: 
— Kniaziu! do zamku gość nam przybył nowy. 
Serce Kiejstuta zatrzęsło się w łonie. 
On przeczuł, jaki gość na zamku świeży; 
Więcéj nie pyta, z potu otarł skronie, 
Konia porzucił i w świetlicę bieży. 
Biruta siedzi na łożu rumiana, 
A białą piersią karmi swe pacholę, 
Wstała na nogi przeciw swego pana 
Z radośną krasą na wesołém czole. 
— Patrzaj, Kiejstucie! syn ci się narodził! 
Ty syna chciałeś, masz mieczu76 dziedzica, 
Co, jak ty, będzie w krwi krzyżackiéj brodził, 
Co, jak ty, będzie bicz i nawałnica 
Na wrogów Litwy! Weźmij go na ręce 
I pobłogosław w imie77 Bogów Litwy. — 
A Kiejstut syna podniósł, i dziecięce 
Rysy rozpatrzył78. Czy rękę do bitwy, 
Oczy wojaka ma, siły żołnierza? 
Patrzy i patrzy, czoło mu jaśnieje. 
Dziecię nie płacze na widok rycerza, 
Rączki podaje, do niego się śmieje, 
Już nie ku matce, ku ojcu swojemu. 
Na wpół weselem, wpół się smutkiem kraje 
Biruty serce — synu79 jéj małemu 
Lepiéj żołnierski uścisk zasmakował 
Niżli matczyny; syn już od jéj łona 
Wyrwał się, bojów zapachu skosztował; 
Znów będzie samą, znów osamotniona! 
Zdjął szłyk80 i usiadł Kiejstut, i kołysze 
W niedźwiedziéj burce na kolanach syna, 
A matka patrzy, niespokojna dysze81, 
Oczyma wodzi, serce jéj się ścina, 
Jak Trockie, w mrozy zimowe, Jezioro. 
Łzów82 nie uronisz, Widmuntowa córo, 
Ale cię boleść, jak mróz kwiaty, zwarzy, 
Dziki swój pazur zostawi w twéj twarzy. 
Już do twéj piersi nie zrywać się jemu; 
Ojciec kołysze rękoma twardemi, 
A Witoldowi tak lubo83 małemu; 
Lepiéj niż kiedy piersiami białemi 
Tyś go karmiła, i piersią kobiécą 
Do snu na próżno chciała skleić oczy. 
Patrz, on się śmieje; na powieki lecą 
Mary wesołe, sen jakiś uroczy. 
Kiejstut Birutę pocałował w czoło. 
— Dzięki ci! Rodź mi takie, jak ten, syny84. 
Trzeba ich Litwie, by stanęli wkoło 
Murem żelaznym bezbronnéj krainy, 
Któréj gór, morza, gdy Bogi nie dały, 
W piersiach swych synów ma morza i wały; 
Trzeba nam ręki i głowy do boju, 
Bo długo jeszcze nie będzie na Litwie, 
I nigdy może nie będzie pokoju — 
I żyć nam w boju, i umierać w bitwie. — 
Mówił, a słowa leciały do ucha. 
Ona słyszała, a jakby nie słucha; 
Cóś85 może biedna o swym synu marzy, 
Bo widać myśli na schmurzonéj twarzy. 
I nic nie rzekła, nie odpowiedziała, 
Syna przyjęła, cisnęła do łona, 
Piersi mu białéj do ustek podała; 
Dziecię nie wzięło — żółcią zaprawiona. 
Ilekroć Kiejstut powracał z wyprawy, 
Bieżał86 do syna — piérwszy to syn jego. 
Piérwszy raz serce, co w bój wrzało krwawy, 
I do dziecięcia zabiło małego, 
I biegło, jako łanie ku swym biegą87. 
A kiedy przybył, nie ściskał dziecięcia, 
Ani je tulił, ni pieścił ustami, 
Lecz na żołnierza chował pacholęcia, 
Grając mu w rogi i dzwoniąc szablami; 
Nie chował syna jako ptaka w klatce, 
Co go hodują, aby pięknie śpiewał; 
Nie dał kobiétom, własnéj nie dał matce, 
A pierś mu męzką88 prawicą rozgrzewał; 
Nosił jak orlę do łowów uczone, 
Jako sokoła, co, gdy skrzydła wzrosną, 
Spójrzy89 na ptastwa90 stada wylęknione 
I puści na nie z źrenicą radośną91, 
I pójdzie w górę bujać po obłokach; 
Chował go, jako chowają ogary, 
Którym krew lizać, mięso szarpać dają, 
Aby, gdy przyjdą do lat, w zgrai staréj 
Poszły, za starą nie zostały zgrają; 
Chował do boju Witolda młodego, 
Na niewygodach, na łowach, na koniu; 
A w odpoczynku nie pieśnią kobiécą, 
Ni śpiewem dziewic ucho mu głaskano, 
Ale Jaćwieży92 pieśni mu śpiewano, 
Co ogniem idą, ogień w sercu niecą, 
I całe życie potém w duszy świecą; 
Pieśni o dziadów zapasach szalonych, 
Pieśni o ojców bojach utrapionych! 
Niemi93 młodego karmią bez ustanku, 
Niemi do serca ojciec mu kołata. 
O! bo najdaléj, co w życia poranku 
Do serca pójdzie, w serce się zaszyje, 
Tego nie zetrze wiek, życie nie zmyje, 
Tego poźniejsze94 nie zagaszą lata. 
Ledwie zagrzebiesz, na wierzch znów wychodzi, 
Człeka odżywia i znowu odmłodzi. 
Napróżna95 praca! Gdy w serce upadnie, 
Myśl czy uczucie pozostanie na dnie 
I długie lata, jak koncha96 perłowa 
W przepaściach morza duszy się przechowa. 

V

Płyną lata jak fale, wiatr losu je wzdyma, 
Płyną falą do brzegu, o brzeg się rozbiją, 
I rozprysnął się bałwan, a po nim nic nié ma! 
Trochę piany, którą się suche piaski myją, 
Trochę muszli, i rybek, i bursztynu bryła, 
Co się wstydząc przed słońcem, do ziemi zaryła. 
Czasem fala o brzegi kiedy się rozbije, 
Piany nie pozostawi, nie rzuci bursztynu, 
Rozpryśnie się o skały, zimny kamień zmyje 
I topielca wyniesie, na postrach dla gminu97. 
Nikt fali nie policzy, fali nie wywróży, 
Pogody nie przepowié, nie przepowié burzy. 
Płyną lata falami na trockiém zamczysku, 
I Biruta nie płacze po żmudzkiéj rodzinie, 
Wieczór98 tylko w zachodu jaskrawym odbłysku, 
Gdy, jak morze, jeziora świecą fale sinie99, 
Kiedy wody zaszumią, ptak jaki zakwili, 
Ona myślą ucieka do ubiegłych chwili100, 
I wspomina na ojca101, wspomina na brata, 
Na świątynię Praurymy, na ojczyste kraje, 
Na pamiątki z innego, z młodzieńczego świata, 
Których do szczęścia sercu Biruty nie staje102, 
Ale nie pójdzie ona za rodziną swoją, 
Bo przy łożu Biruty dwie kolebki stoją. 
W jednéj kolebce córka śpi z złotemi włosy103, 
Xiężycowe104 ma jasne oblicze, spójrzenie105, 
I pogląda, jak xiężyc, gdy wejdzie w niebiosy, 
Siejąc po białym świecie srébrzyste promienie; 
Jako gwiazda przyświeca nad dolą matczyną; 
Przy niéj mroki przyszłości jaśnieją i giną. 
W drugiéj kolebce matki i ojca nadzieje, 
Młody Witold usypia. To słońce u wschodu 
Jeszcze wielkiémi blaski106 po świecie nie sieje, 
Lecz słońce i olbrzyma rozpoznasz za młodu. 
Inaczéj gwiazdy świecą, srébrny xiężyc107 świeci, 
Inszym108 wzrokiem patrzają109 drobne ludu dzieci. 
On w kolebce sokolém110 patrzy już wejrzeniem, 
I dziecinnych zabawek, jak siostra, nie żąda, 
Do zbroi się wyciąga bezsilném111 ramieniem, 
Na miecz ojcowski okiem gorącém pogląda112, 
A gdy biją w lietaury113, gdy w rogi zadzwonią, 
Serce mu skacze małe, drobną klaszcze dłonią. 
A gdy Kiejstut na wojnę szłyk niedźwiedzi wdzieje, 
Kiedy burkę narzuci i wiżos114 obuje, 
Mały Witold do ojca wesoło się śmieje, 
Za szyję obejmuje, sukni uwiązuje, 
Jak gdyby już chciał dzieckiem115 dzielić niespokojny 
Zwycięztwa116 nad Krzyżaki i z Lachami wojny. 
— Nie czas jeszcze, Witoldzie! — ojciec mu powiada — 
— Nie czas — mówi mu matka — śpij jeszcze spokojny, 
Przyjdą i tobie lata, a Litwa ci rada 
Da lud zbrojny do ręki i miecze do wojny. 
Śpij w kolebce. Za wcześnie obudzą sąsiady117, 
Wrzawa boju, pożogi i Rusi napady. 
Śpij, Witoldzie! Po ojcu miecz wziąwszy skrwawiony, 
Nie dasz mu w pochwach drzémać i rdzą się okrywać. 
Trzech strasznych wrogów stoi z każdéj Litwy strony, 
Nie będziesz mógł spać wówczas, nie będziesz spoczywać, 
Usiąść nie będzie kiedy na ojczystych progach, 
Z sokoły, psami hulać po Litwy rozłogach. 
Śpij, Witoldzie, śpij, dziecię, snem na całe życie! 
Spadnie ci potém Litwa na piersi brzemieniem, 
Wrzawa wojen obudzi o młodzieńczym świcie, 
I do grobu wojenném wieść cię będzie pieniem. 
Sen twój na życie całe; po nim nie spać tobie, 
Aż z przodkami twojemi, w Swintorohy grobie. — 
A dziecię, zda się, słucha, i słowa nie słyszy, 
Wciąż za tarczę błyszczącą, to za łuk porywa, 
I za ojcem, gdy jedzie, niespokojnie dyszy118; 
A matka go w objęciach ściska nieszczęśliwa, 
Pieśnią wojny usypia najmilszego syna, 
W zbroję twardą go kładzie, gdy kwilić zaczyna. 
Rośnie olbrzym w żelazie, karmiony od młodu 
Mlékiem żmudzkiéj dziewicy119, żmudzką pieśnią boju, 
I po żyłach już płynie krew starego rodu 
Dziadów, którzy nie znali spoczynku, pokoju, 
Co dziecinną już ręką gdy wzięli miecz biały, 
Szli z nim w boju niezbytym przez długi wiek cały. 

VI

Nad kolebką Witoldową 
Dwa duchy ciężą skrzydłami: 
Czarny duch wisi nad głową, 
Świeci krwawemi120 ślipiami, 
A w paszczy język śpieniony121: 
To słowika głosem śpiéwa, 
To zahuczy rozjuszony, 
Jak wąż, sowa się odzywa; 
U nog122 dziecka biały klęczy, 
Ręce załamał i jęczy, 
A po twarzy dwie łzy płyną, 
To wytrysną, to znów zginą. 
Dziecię śpi i przez sen słucha 
Czarnego, białego ducha. 
Oba w drobne szepcą uszy, 
Obu pieśni grają w duszy. 
Czarny okrył mu skrzydłami 
Śpiącą, sny młodemi123, głowę, 
I serca objął połowę, 
I tak mu śpiewa, tak mami: 
— Ty będziesz wielki, wielki jak przodkowie, 
Wielki jak Bogi124, co siedzą w Romnowie125, 
Litwy ty panem, ty panem na Rusi, 
Przed tobą wszystko paść, czołem bić musi. 
Gdzie mieczem skiniesz, ludy ci pokłonią, 
Zgarniesz je w jedno olbrzymią twą dłonią. 
Na próżno Lach ci krzyż złoty ukaże, 
Ty wiész, że Litwy Bogi, Bogi twoje. 
Niech zdrajcy padną na wylękłe twarze, 
Ty z krzyżem tylko zwodzić126 będziesz boje. 
W ręku twych127 wojna, wojna na twém czole, 
Wojna twą sławą, twéj wielkości pole, 
Krew ci ofiarą, co serce ochładza, 
Łza — napój słodki, który sen sprowadza! 
Ty będziesz wielki, jak wielcy przodkowie, 
Dziadowie twoi z kamienia i stali, 
Co suchém okiem w morza krwi patrzali128, 
Nogą na wrogach podeptanych stali, 
Rusi na piersiach, Krzyżakóm129 na głowie, 
Lachóm wnętrzności jedli i szarpali. 
W tobie krew krzyża nieprzyjaciół płynie,  
Ojców, co w wierze wytrwali do końca. 
Tyś Litwy panem, i Litwa nie zginie — 
Tyś wiary ojców i swobód obrońca. 
Skroń twoję130 sława uwieńczy koroną 
Z kości twych wrogów i ciał ich splecioną!! — 
Dziecię śpi i przez sen słucha, 
Do czarnego śmiejąc131 ducha, 
I serce mu drobne bije, 
I myśl ciemna w głowie wije, 
I rękami szuka broni, 
I już wrogów we śnie goni, 
Ciśnie Litwę w silnéj dłoni 
I przyciska ją do łona. 
Rozszarpana, pokrwawiona, 
Z zdartą piersią, w łzach i jęku 
W Witolda spoczęła ręku. 
A duch biały cicho śpiewa. 
Nie słychać go w dziecka duszy; 
Śpiew anielski nie porywa, 
Śpiew pokoju nie poruszy; 
Bo wciąż w uszach brzmi bojowo 
Czarnych duchów wielkie słowo.  
— Ty będziesz wielki, nie twych przodków sławą, 
Nową sławą, nową chwałą, 
Nie pogan wielkością krwawą, 
Chrześcijan spokojną i trwałą. 
Ty będziesz wielki — serce twe usłucha 
Głosu chrześcijańskiej wiary, 
Złego wyrzeczesz się ducha, 
Czarnych bogów Litwy staréj. 
Ty będziesz wielki — pod twojém ramieniem 
Pokój i wiara rozświecą; 
Będziesz dla Litwy wytchnieniem; 
Ludy pod skrzydła twe zlecą. 
Ty będziesz wielki, bo przebaczysz wrogóm132, 
Bo lud przyciśniesz do łona, 
Krwawym nie skłonisz się bogóm133, 
Litwy, tyś Rusi — obrona. 
Pogasisz ognie, co tleją, pogańskie, 
Krzyża ty będziesz podporą; 
Błogosławieństwa ci Pańskie, 
Na wysokiém niebie gorą. — 
Dziecię śpi, przez sen nie słucha, 
Do czarnego tuli134 ducha. 
Biały u nóg jego klęczy, 
Załamał dłonie i jęczy, 
A wciąż pieśń pokoju śpiéwa, 
Do serca się nią dobywa. 
Kołyszą tak bohatera 
Pogan bogi, Anioł Boży, 
Ich pieśń serce mu otwiera, 
Pieśń anielska nie otworzy. 
I płakał łzami duch w bieli 
A czarne duchy się śmieli135.  

VII

Ryngoldzie136 wielki! dobrze Litwie było 
Pod twemi skrzydły w jedno wzrastać ciało. 
W Mindowsa137 ręku jeszcze się łączyło, 
Co po nim tylko rozpadać się miało. 
Syn mścić śmierć ojca zrzucił suknie mnisze138, 
Lecz jemu w boju klasztorne zacisze 
Śmiało się jeszcze. Ni serca, ni dłoni 
Nie miał mnich zemstą za ojca zagrzany. 
Ni sił ojczyznę z złéj podzwignąć139 toni, 
Sąsiady140 zwalczyć, upokorzyć pany. 
Na próżno na koń siadł z szłykiem na głowie. 
Śmieli się z mnicha rycerza kniaziowie, 
I jednéj nocy w Włodzimierza grodzie 
Miecz zdradny141 w piersi bezbronne posłali; 
Krew upłynęła ostatnia w cnym rodzie, 
Oni się ciesząc, na bezpańską gnali 
Litwę sierotę, co po swoich panach 
Na mchem zarosłych płakała kurhanach. 
I Krzyżak leciał część swojego łupu 
Garnąć, Lach leciał na wołyńskie włości, 
Rusin Krewiczan chciał wziąść142 bez okupu, 
A kniazie Litwy w wzajemnéj się złości 
Nad trupem matki o puściznę143 bili, 
Krwią swoją ziemię użyżniając144 wrogów, 
I jeden z drugim tłukli i walczyli, 
Święcąc na przemian wiarę swą i Bogów. 
I długie walki, długie były boje, 
Aż Gedymina145 prawicą objęta 
Litwa na rany zapomniała swoje146, 
Ale o zemście we wnukach pamięta. 
Walczył Gedymin, walczy Olgierd147 z bratem, 
W karki sąsiadów tnie ciężkim bułatem148, 
A każde cięcie krwi strumień wyciska; 
Leje się! Lecz cóż na krwi Litwa zyska?? 

VIII

Biruta siedzi u złotéj kądzieli, 
I z wolna, myśląc, wyciąga nić długą; 
Ilekroć wzrokiem spotka się ze sługą, 
Pyta o pana, czy go nie widzieli? 
— Powiedzcie, Kiejstut nie wraca z wyprawy? 
Nie słychać trąbki? nie widać kurzawy? — 
A słudzy milczą, cisza wpośród grodu, 
Cisza na jasném i gładkiém jeziorze, 
Nie pyli droga. Drogą od zachodu 
Wracać powinien Kiejstut o téj porze, 
A jego nié ma! Dnie samotne płyną, 
I tęskniéj z każdą przebytą godziną. 
Nié ma Kiejstuta! Czy znowu Krzyżacy 
Wzięli w niewolę zaciętego wroga? 
— Powiedz mi, wietrze, powiedzcie mi, ptacy149, 
Czemu gród pusty, czemu milczy droga? 
Powiedz, kukułko, zwiastunko dobrego, 
Czemu mi pana nie widać mojego?? 
Czemu łodź150 jego jeziora nie porze151? 
Nie słychać rogu, którym żonę wita? 
Tyle już razy zagasały zorze, 
A wzrok Biruty próżno się oń152 pyta; 
I ranki wschodzą, i noce zapadną, 
Dokoła z wieścią nie spotkać się żadną. 
Czego tak długo bawi się na Żmudzi? 
Wszak pobiegł tylko na krzyżackie włości 
Na siwym koniu, z małą garścią ludzi, 
Z żagwią i mieczem do Krzyżaków w gości; 
Wszak nasze wojny, jak burzy nachody, 
Nazajutrz po nich jednym śladem153 szkody. 
I czas powrócić, dość komturów gonić. 
Dwadzieścia ranków, jak już nié ma wieści. 
Biruta ciche łzy poczęła ronić, 
A sercem przestrach owładnął niewieści. 
Czy Kiejstut o swéj zapomniał rodzinie, 
I gdzieś z obcemi czas mu miléj płynie? 
Ona wygląda sama; przy jéj boku 
Nié ma Danuty — Danuta daleko! 
Xiążę154 Mazowsza uwiózł ją od roku; 
Pod obcym dachem, pod cudzą opieką; 
Młode się dziewczę w Laszy kraj dostało, 
A matce po niéj łzy puścizną całą. 
Nié ma Witolda — Witold nie wytrzyma 
U kolan matki; on w podworce bieży155, 
Koni, orężów156 szukając oczyma, 
Wieści o wojnie u starych rycerzy; 
Pyta i słucha sercem stare dzieje, 
I ręka drga mu, a głowa szaleje. 
I teraz matkę odbieżał157 stroskaną, 
Ponad jezioro leci z starym Grydą; 
Młodzieńczą głowę sparł mu na kolano, 
A myśli jego już na boje idą, 
Już ostrzy miecz swój i konia dosiada, 
Z ogniem i śmiercią lecąc w kraj sąsiada. 
A matka duma i patrzy po drodze — 
Droga ciemnieje, zachód gaśnie cały. 
Oczy jéj we łzach, serce jéj we trwodze, 
Duchy do uszu złowrogie szeptały, 
Sen ciężki w nocy pierś cisnął stroskaną; 
Nie ustał, choć ją rozbudziło rano. 
Słucha — w oddali cóś158 zatętnia159 głucho, 
Któś160 drogą pędzi. Kądziel z rąk wypadła, 
Wstała, nastawia niespokojne ucho, 
Ręce złamała161, na twarzy pobladła, 
I chciałaby się rzucić na jezioro, 
Płynąć, by wieści dostać o nim skoro. 
Już widny162 tuman. Może gnają stada? 
Może z pol163 ludzie wracają na sioła164? 
Nie — bo jéj serce o wieści powiada, 
Nie — bo jéj serce wielkim głosem woła: 
— Kiejstut powraca z dalekiéj wyprawy! 
Lecz czy zwycięztwem165, czy swą raną krwawy? — 
I róg się ozwał na przeciwnym brzegu. 
Ona pobiegła, kędy łodzie stały, 
Na przewozników166, niespokojna, w biegu 
Woła, wysyła, dwór wzruszyła167 cały: 
— Pan wasz przybywa! lećcie! pan przybywa! 
Róg się Kiejstuta nad brzegiem odzywa. — 
I promy pędzą, łodzie się uniosły, 
Laskami robią168 i długiemi wiosły, 
Żeglują szybko po cichém jeziorze; 
Jéj niespokojność, jak łódź fale, porze169; 
Czeka i czeka — nie widać ich w mroku. 
Całun na ziemi, noc na bystrém oku. 
Już bliżéj szelest i szum prutéj fali, 
Już płyną, ale w milczeniu, bez krzyku; 
Nigdy z zwycięztwem170 tak nie powracali. 
Kiejstut bez burki, bez swojego szłyku, 
Nie widać konia, siwego żmudzina, 
Milczący xiążę171, niewielka drużyna. 
I Witold skoczył, przeciw ojcu śpieszy, 
I patrzy z matką. Już Kiejstut wysiada — 
On klaszcze w dłonie, przybyciu się cieszy, 
Wiesza u sukni, na ojca napada, 
Matkę wyprzedził i odpiął miecz biały, 
Krwi na nim wroga szuka zardzewiałéj. 
A Kiejstut milczy, zimno syna wita, 
Birutę, co mu do nóg się skłoniła, 
Na zamek krótkim wyrazem odsyła, 
Cóś do swych ludzi szepce, i nie pyta 
O psy swe lube, o sokoły skore — 
Znać na wyprawę wyjechał w złą porę. 
W świetlicy172 zbroję pożyczaną zrzucił, 
Kazał myć nogi; milczy, ciężko wzdycha, 
Syna uściski, pytania odpycha, 
Czoło pochmurzył, w sercu się zasmucił, 
Jakby nie witał swych domowych Bogów, 
Jak gdyby cudzych dotknął stopą progów. 
Niosą mu wodę, róg alusu173 złoty, 
Sama Biruta podaje wieczerzę, 
Z czoła pył sciera174, a z serca tęsknoty 
Próżno chce zetrzeć — nikt jéj nie odbierze. 
Kiejstut milczący, srom175 na jego twarzy, 
A w duszy zemsta gotuje się, żarzy. 
Chwycił róg drugi, miodem się pokrzepia, 
I westchnął ciężko. Syn się sukni czepia, 
Pyta go: — Ojcze! powiedz, gdzieś był? drogi! 
Czyli176 ci język odebrali wrogi? 
Dlaczego żony nie witasz i syna? 
Siedzisz tak smętny? Gdzie smutku przyczyna? — 
— Smutku? — rzekł Kiejstut — nie smutek mam w duszy, 
Zemstą ja płonę, bom upokorzony. 
Wspomnienie hańby słowa w ustach kruszy. 
Nie śmiém do dziecka ozwać się, do żony, 
Bo raz już drugi więzy krzyżackiemi177 
Związanym jęczał178. Chcę się mścić nad niemi179! 
I będzie zemsta! — porywczo zawoła. — 
Wysłałem ludzi, gromadzą się woje, 
Nogóm nie spocznę180, nie obetrę czoła, 
Póki Krzyżakóm nie oddam za swoje. 
Pozna mnie Henryk, żem się nie postarzał. 
Nie zawsze będę u nóg mu się tarzał. — 
Oni słuchają, on im opowiada: 
— Wiécie, jak Winrych Kniprode181 niedawno 
Wysłał w Ruś naszą psów niemieckich stada; 
Lecz zanim wyszli, już nam była jawną 
Wyprawa owa, i z Olgierdem razem 
Szliśmy ich spotkać — żelazo żelazem. 
Patryk był z nami, z nami lud dobrany. 
Biegliśmy przeciw, piérwsi uderzyli, 
Lecz, wstyd i hańba! zewsząd opasany 
Lud nasz na próżno, i myśmy walczyli. 
Darmo ja jeden, wiodąc mych Żmudzinów, 
Wścieklem się dwakroć rzucał na psich synów182. 
Murem ze stali opasawszy ciała, 
Gromada Niemców niewzruszona stała; 
Strzały bezsilnie odbite od zbroi 
U nóg padały; pałki, jak trzcinowe, 
W rękach pękały. Już pierzchali moi. 
Próżnom zachęcał, wiódł w potyczkę nową. 
Zewsząd Krzyżaków moc nas opasała. 
Olgierd z Patrykiem ze stratą wywiedli 
Wojsko z zasadzki. Moja część została 
Walczyć i ginąć. Przelękli, wybledli 
Ludzie się zpod183 méj wymykali dłoni, 
W lasy skrywając od Niemców pogoni. 
Wtém na mnie Henryk z Eckersburga184 zmierza 
Ja k’niemu185; konie łbami się oparły; 
On drzewcem długiém w siodło mi uderza; 
Chciałem ciąć, padam na poły umarły, 
I słyszę wrzawę, radośne186 oklaski, 
Jęki Litwinów i Krzyżaków wrzaski. 
Chciałem się dźwignąć — jak mrówię187 opadli, 
Wnet więzy ręce i nogi krępują, 
Na swego konia związanego kładli, 
Wkoło się cisną, z placu ustępują; 
I widzę jeszcze, jak Patryk na ziemi, 
Spadłszy, z zbójcami bije się wściekłemi. 
Ale go Litwa z niewoli odbiła. 
Mnie wiodą szybko; odetchnąć nie dali, 
Dzień i noc aż do Malborga188 jechali; 
Aż się przede mną brama otworzyła, 
Któréj myślałem, że nie przejdę żywy — 
By do was wrócić! Wróciłem szczęśliwy. — 
Złamany padłem boleścią i trudem, 
Kędyś w ciemnicy głębokiéj zamknięty, 
Płacząc nad sobą, płacząc nad mym ludem, 
Żarty189 boleścią i zemstą przejęty. 
Noc była — prędko znużenie owładło190 
I snem żelaznym na powiekach siadło. 
Budzę się — ranek przez okno już wpada; 
O, smutny ranek, co wita przez kraty! 
I światłość jego jak tęskna i blada! 
Obejrzę ściany podziemnéj komnaty: 
Widać Krzyżacy zgotowali wcześnie, 
Albo ciemnicę przybrali mi we śnie. 
Dokoła wisiał kobierzec bogaty, 
Dzbany srébrzyste na podłodze stały, 
I miękkiem191 znalazł zgotowane szaty, 
I przybór192 wszelki, i porządek cały. 
Chcieli, bym, jak źwierz193, zapomniał mą dolę, 
Jak gdyby można osłodzić niewolę! 
Jam szaty targał, przybory deptałem, 
Porwałem kratę, wyjrzeć na świat chciałem: 
Niebam nie ujrzał, tylko ziemię czarną 
I jakieś Niemców postacie poczwarne, 
Co, szemrząc cicho, snuły się po murach 
W sukniach wlokących i czarnych kapturach. 
Wtém u drzwi ciemna zadrżała opona194, 
Któś wszedł. Jam twarz swą odwrócił do ściany — 
Niech wróg nie patrzy, jak niewolnik kona, 
Niechaj z boleści nie szydzi pijany, 
Nie ujrzy twarzy, głosu nie posłyszy, 
Tchnienia ostatku, co mi w piersiach dyszy. 
Aż głos litewski posłyszałem znany. 
Marzeniem — myślał — sen to nocny jeszcze, 
Odbiły w uszy obłudny głos ściany; 
A może wróżba? może słowa wieszcze? 
Kto wié? Wtem znowu głuchą przerwał ciszę; 
Mowę litewską, język bratni słyszę. 
I twarz odwracam, patrzę — we drzwiach blada 
Postać znajoma, lecz suknie niemieckie; 
Szepce cóś do mnie i czołem przypada. 
Pokłon to szczéry? podejście zdradzieckie? 
Wierzyć głosowi? czy milczeć do końca? 
Szpiegli195 to Niemców czy Litwin obrońca? 
I patrzę w oczy. Na Bogi! poznałem — 
Stary to sługa. Dawno, dawno temu, 
W bitwie wziętego Alfa opłakałem. 
Zkądże196 Alf tutaj? do mnie przyszedł? czemu? 
Czy z Ziemi Wschodniéj duch się jego zjawił, 
Ażeby pana z niewoli wybawił? 
— Mów, Alfie! — wołam — ty stary mój sługo! 
Gdzieś krył się, kędy197 przebywał tak długo? 
Czy żyjesz życiem naszém? Czy cię Bogi 
Ze Wschodniéj Ziemi na stos mój przysłały? 
Śmierci to wyrok, czy swobody drogiéj? — 
On zmilkł, a palce na drzwi mi wskazały. 
Zniknął; lecz wieczór znowu Alf przychodzi, 
I mówi: — Panie! jam w Niemców niewoli. 
Rok już dziesiąty ciężkiéj płynie doli, 
A dzisiaj mi ją dopiéro los słodzi. 
Chrześcijanin jestem, lecz w duszy mi Bogi 
I wiara dawna, i kraj jeszcze drogi. 
Dziesięć lat ciężkich przebyłem, o panie, 
Służąc wrogowi, myjąc obcym nogi, 
A za posługę — tylko urąganie, 
Kajdany ciężkie miałem i wzrok srogi. 
Teraz mi wierzą! — o! nie znają ludzi! 
Z snu lat dziesięciu jedna chwila budzi! 
Sługą jam twoim — miéj nadzieję, panie! 
Oto żelazo — pod kobiercy temi198 
Łatwo otworzyć mur w pobocznéj ścianie. 
Koń na cię czeka z sukniami mniszemi. 
Wiém, jak się cieszą, że Kiejstut w niewoli, 
I wiém, jak twoja wolność ich zaboli. — 
— Ty ze mną, Alfie! — Ja tu — rzekł — zostanę. 
Starym199, a zemsty jeszcze mi nie dosyć. 
Wpośród nich pomszczę niezgojoną ranę. — 
— Oni zabiją. — Wiém, jak się wyprosić, 
I o śmierć nie dbam. Idź, wyłamuj ścianę; 
Ja u drzwi twoich na straży zostanę. — 
Trzy dni i nocy, po jednym kamieniu, 
Żelazem, ręką szarpałem w milczeniu; 
Otwór kobierzec zasłaniał nad łożem; 
Nareszcie gwiazdy ujrzałem na niebie; 
— Alfie! — krzyknąłem — już uciekać możem. — 
On szepnął: — Jutro, koń czeka na ciebie. — 
Czekałem jutra. On mi przyniósł szaty, 
Komtura oręż, biały płaszcz na zbroję, 
I hełm złocony, i pancerz bogaty, 
Sam wdział, ucieczkę przygotował moję, 
I łzą żegnając, rzekł: — Pamiętaj, panie, 
Na sługę200 swego, który tu zostanie. 
Koń u wrót czeka, jedź wolno ze grodu; 
Chociaż dzień świeci, nikt nie pozna ciebie; 
Potém bież szybko do słońca zachodu. 
Dobieżysz201 lasu za słońca na niebie. 
Daléj niech Bogi litewskie cię bronią 
I przed niemiecką ukryją pogonią! — 
Jak rzekł, tak było. Wśród ludu, w południe, 
Na czarnym z wolna jechałem bachmacie. 
W ulicach było i gwarno, i ludnie; 
A gmin202, poznając starszego po szacie, 
Bił mi pokłony, gdym wyjeżdżał z grodu. 
W lesie stanąłem w godzinie zachodu. 
Jam konia puścił; nienawistne szaty 
Zdarłem i w błocie nogami zdeptałem; 
Trzy dni, o głodzie, bez snu, ciężkie czaty, 
Słuchając głosu pogoni, sprawiałem203; 
Czwartego, drąc204 się puszczą i gąszczami, 
W Mazowszem205 dążył bez drogi, nocami. 
Gwiazdy mnie wiodły, mchy na drzewach wzrosłe; 
Jagodą śpiekłe206 gasiłem pragnienie; 
W dzień się na drzewa drapałem wyniosłe, 
I gdy dokoła głębokie milczenie, 
Jak ptak na wiotkiéj gałęzi zwieszony, 
Chwiląm snu siły krzepił207 wycieńczony. 
Nareście208 Bogi do Danuty209 cało 
Dójść210 mi pomogły. Zaledwo poznali, 
Tak zdarta suknia, tak zranione ciało, 
Tak głód, niepokój, twarz mi poorali211! 
W łachmanach, z kijem, z podartemi nogi212, 
Wpadłem bezsilny na znajome progi. 
Trzy dni na łożu, w łaźni się krzepiłem, 
Snem się i miodem z kolei poiłem, 
Aż znowu siła wróciła, i ciało 
Wspomnieniem zemsty i żądzą zadrgało. 
Wróciłem, ale nie spoczywać gnuśnie. 
Kiejstut spokojnie bez zemsty nie uśnie. — 
Rzekł, i do swoich bieży, ludzi woła, 
Nie kładł się w łoże, nie usiadł do stoła213, 
Witolda ręce odepchnął, nie słucha 
Biruty cicho szepcącéj do ucha, 
Aby na jutro swą zemstę odłożył. 
Stary kunigas214 odmłodniał i ożył. 

IX

Rannemi brzaski niebo świeci wschodnie, 
Cicho na ziemi, wesoło, pogodnie, 
Ptacy215 śpiewają, drzewa szumią w lesie, 
Jezioro srébrną pianę na brzeg niesie. 
Któż by pomyślał o zemście, o wojnie, 
Kiedy tak lubo, cicho, tak spokojnie? 
O! próżno świat się w wdzięczną stroi ciszę, 
Ptacy śpiewają i perlą się rosy, 
W złocistą szatę stroją się niebiosy! 
Czyż to zranioną duszę ukołysze? 
Czyliż to zemstę wrzącą uspokoi, 
Która krwi pragnie, krwią się tylko poi? — 
Kiejstut na konia siada biedz216 za wrogiem; 
Żony nie żegnał, nie uściskał dziecka, 
Ani z domowym pożegnał się progiem. 
Jemu na myśli tylko krew niemiecka, 
I bój z Niemcami, wojna i pożary. 
Na wszystkich razem chce zemsty i kary! 
A Witold ojca w progu hamuje: 
— Ojcze mój! ojcze! weź z sobą na wojnę! 
W domu ja tęsknię, w domu ja próżnuję, 
Tak gnuśne wiodąc życie, tak spokojne! 
Pokocham wczasy217, gdy weźmiesz na boje, 
Jeśli nie dźwigną miecza ręce moje. 
Weź mnie na wojnę! Ja już mieczem władam, 
Zbroję uniosę i konia dosiadam, 
Łuku naciągnę218, strzałów219 się nie zlęknę, 
Raniony w boju na ranę nie jęknę. 
O! weź mnie, ojcze! ja ciebie obronię, 
Piersiami memi ja ciebie osłonię. — 
A Kiejstut głową potrząsnął zsiwiałą. 
— Czekaj! Niedługo będziesz wzrastał w siły. 
Chwilę poczekaj jeszcze, chwilę małą. 
I mnie tak niegdyś wojny się już śniły, 
Gdym mieczem jeszcze nie władł220, i bezsilny 
Mamił się, w zapał mój wierząc omylny. 
Czas tobie jeszcze! Może ojca głowy 
Mścić będziesz, synu! Czekaj, bądź gotowy. 
Jeśli nie wrócę, padnę na wyprawie, 
Tobie krwi mojéj pamięć pozostawię. 
Rośnij. Sił trzeba, aby Litwy bronić, 
Piersi, jak twoje, aby ją osłonić. — 
Kiejstut już płynie. On stoi u brzega221, 
Załamał ręce, twarz mu żądzą pała, 
Żądzą młodzieńczą. Odmowa podżega. 
Matka, co stała opodal, słuchała, 
W drżące objęcia swego syna wzięła, 
I milcząc, płacząc, do piersi cisnęła. 
On pobiegł ukryć wstyd i żałość swoją; 
Niewolnik, wyspę obieżał dokoła, 
Siadł na łódź, z łukiem nie mogąc i zbroją 
Walczyć, chce z wodą, i na sługi woła, 
I płynie w lasy ze źwierzem222 bojować, 
Aby krwi dostać i boju skosztować. 

X

Na Johannisbergskim223 grodzie 
Cicho, spokojnie; wieść żadna 
Braci i mnichów nie mięsza224. 
Idą z jutrzni225, z paciórkami226, 
I ziewają, pomrukują, 
To na niebo poglądają, 
To do siebie cóś przemówią; 
Jedni w łowy227 się wybrali, 
Drudzy w pogan sioła idą 
Za daniną, za zbiegami; 
Kilka228 starców tylko w chórze 
Nóci229 pieśń rozbitą230 piersią. 
Nagle wrzaski, krzyk, popłochy, 
Wrota z trzaskiem zamykają, 
Wszyscy pędzą231 się na mury, 
Nawet starce232 z chóru biegą233, 
Młódź za oręż chwyta skora, 
Konie siodła, ludzi zbiera. 
Na dolinie tuman pyłu; 
Po chorągwi znać czérwonéj, 
Po maleńkich koniach Żmudzi, 
Kiejstut swoich wiedzie ludzi; 
Nie na sioła to bezbronne, 
Lecz na zamki, lecz na grody. 
— W imie234 Jana! héj! kto żyje, 
Kto udźwignie oręż, łuki, 
Niech na mury śpieszy z nami! 
Wróg nasz liczny; już nam wyje 
W uszy pieśnią swą pogańską. 
Prędzéj! do wrót i na mury! 
Dość się modlić, odpoczywać, 
Trzeba bronić! Ognia, wrzątku 
I kamieni mu na głowy! 
Powitamy, odepchniemy! 
Niech zuchwały się nie waży 
Na nas drugi raz porywać. — 
Tak wołają, i co żyje 
Na wał leci i na blanki, 
Przez strzelnicę łuki mierzą, 
Z murów kamieniami sypią, 
A pogański zastęp mnogi 
Zewsząd już otoczył górę, 
Wszystkie wrota opanował, 
Wszędzie zaszturmował razem; 
Pod bramami ogień niecą, 
Po drabinach na wał drapią235; 
Śpiewając, konają jedni, 
Śpiewając, cisną się drudzy. 
— To szarańcza! — komtur woła — 
Bracia! w imie236 Boże! żywo! 
Gaście ognie, brońcie bramy! — 
Ale próżno, bo Litwini 
Już płonące sieką wrota, 
Już się cisną, w zamek gnają, 
W cztéry rogi podpalają, 
Wiążą, gniotą i ścinają, 
A gdy zgliszcze pozostało, 
Mur się zwalił, zamek spalił, 
Z pieśnią zwycięztw237 odciągają. 
Tam u morza, u wód białych, 
Większy zamek, większe łupy — 
Pociągnęły zbrojne kupy, 
Strzały świszczą, ognie błysły, 
Gdański gród w płomieniach stoi. 
Nie spodzieli się Krzyżacy; 
Ledwie zbroje na się wzięli, 
Ledwie oręża dobyli, 
Już więzami skrępowani, 
Leżą na stosy zwaleni. 
Kiejstut jeszcze nierad zemście, 
Kiejstut daléj jeszcze bieży. 
W niewolnika Niemców tłumie 
Szukał na próżno Henryka238, 
By się na nim mścić niewoli. 
Nikt nie wiedział o Henryku. 
— A więc w domu go znajdziemy, 
W Eckersbergu239 on ucztuje. 
Pójdziem w gości, go powitać 
I zaświecić mu do uczty! — 
Znowu bieży i nie staje, 
Aż pod zamku dopadł wrota. 
Henryk wyszedł sam na mury, 
I zbladł, poznawszy Kiejstuta. 
Próżna walka z garstką małą. 
Szedł się modlić, zamknął bramy, 
A na murach nie zostało, 
Tylko kilka z Niemców braci. 
Komtur zbroję wdział stalową, 
Płaszcz wojenny, hełm świecący; 
Wié, że w ofierze pogańskiéj 
Męczennikiem dzisiaj spłonie; 
I modli się, i spowiada, 
I pobożnie złożył dłonie; 
Słucha, rychło wroga ręka 
Chwyci go i precz wywlecze? 
Henryk upadł u stóp krzyża; 
Wrzawa co chwila się zbliża; 
On się modli; wié, że śmierci 
Już mu wybija godzina; 
Słyszy w uszach głos Kiejstuta, 
Słyszy już swych braci jęki; 
Dosyć czekać! sam wychodzi. 
Kiejstut przeciw niemu goni, 
Hełm strąca, za włos porywa. 
— A! trzymam ciebie, psi synu! 
I zemsta moja gotowa, 
Gotowa Bogóm240 ofiara! — 
Henryk słowem ni skinieniem 
O łaskę wroga nie prosił, 
Wzrok tylko w niebo podnosił 
I wszystko zbywał milczeniem. 
A już się stos z bierwion suchych 
W podworcu wielki zapalił; 
Sam Kiejstut swoję241 ofiarę 
Wepchnął na jego wierzchołek; 
Stanął i patrzy z pociechą, 
Jak w mękach Niemiec wróg kona; 
A tłuszcza w ręce poklasła242, 
I wielkiem — Łado243! — zawrzasła. — 
Teraz w pień załogę całą! 
Lecą, i cięli bezbronnych 
Knechtów i braci zakonnych. 
Krwią się podwórce oblało, 
A krew — pożoga244, popiołem 
Gorącym sypiąc, pokrywa. 
I trzeszczą dachy i wieże, 
Padają mury i wrota. 
Litwa245 łup unosi tylko, 
Koni niemieckich dosiada, 
A leżąc wkoło obozem, 
Na pożar lubo pogląda. 
Ale niedługo ich radość. 
W Gdańsku Kollina246 zabrano. 
Krzyżacy za jeńcem gonią 
Z Restemburg247 i Bartensteinu248, 
Lecą w pogoń komturowie. 
Już szpiegi o nich znać dają 
Kiejstutowi. I łup cięży, 
I walką znużył się długą; 
Ale miałżeby uciekać, 
Gdy jeszcze krwi się niemieckiéj 
Choć kropelkę napić może, 
I dłużéj w szable podzwonić? 
Noc czarna z trwogą nadchodzi, 
A z nocą czarni Krzyżacy. 
Lud we śnie szuka spoczynku; 
Wrzaskiem zbudzony do bitwy, 
Oręża znaleźć nie może. 
Więźnie łyka potargali 
I broń litewską porwali. 
Sam Kiejstut konia dosiada 
I chce ucieczką już bronić; 
Werner Windecken nań wpada. 
Nié ma tarczy, by zasłonić, 
I z konia do niego zsiada. 
Pieszo się spotkali oba. 
Nierówna walka — tuż bratu 
Na pomoc śpieszą Krzyżacy. 
Komtur nieszowski249 go rani, 
Windecken mieczem już płata, 
A Bartenstejnski250 na ziemię 
W krwi płynącego obalił. 
I słychać głosy zwycięztwa, 
I pierzcha Litwa do lasów. 
Kiejstut znów wzięty w niewolę 
Jęczy związany na ziemi, 
Targa się z więzy swojemi. 

XI

Dość jednéj rany na ciało, 
Dość jednéj na duszę rany, 
By człek i szczęścia przeszłego 
Zapomniał, i dni pogody. 
Cóż, gdy boleść niezgojona 
Nową raną się podwoi, 
Nowy ból wpije do łona? 
Wówczas rozpaczą targany 
Człowiek śmierci tylko woła, 
I końca wzywa męczarni; 
A każda chwila, co płynie, 
Równa się wiekóm251, tak długa! 
Kiejstut zamknięty w ciemnicy, 
Wlepił krwawe oczy w ziemię, 
Nie jęczy, ani wyrzeka, 
Milczący śmierci swéj czeka, 
Ani w wybawienie wierzy; 
Nie spójrzał252 po swém więzieniu, 
Nie rzucił okiem na straże; 
Siedzi i kona w milczeniu, 
Siedzi, umysłem na Litwę 
Gnając, gdzie dziecię zostało, 
Co śmierć jego pomścić może, 
Co za krew krwią Niemców spłaci. 
Noc idzie, głosu ludzkiego 
Nie słychać; tylko gdzieś straże 
Stąpają wkoło; chrzęst zbroi, 
Mieczów253 brzęk do ucha wleci; 
To znów milczenie grobowe! 
Mury wilgotne, milczące, 
Nad więźnia zgięły się głowę, 
Jak wyrok nad nim wiszące, 
Wyrok, co straszy, nim spadnie; 
Długo ponad nim kołysze, 
Aż żelazną, zimną dłonią 
I kark, i serce ugniecie. 
Noc idzie — rygle powoli 
Rozsuwa ręka strażnika. 
Ciemno. Któś stąpa w ciemnicy 
I cicho pyta Kiejstuta. 
On milczy. Głos mu nieznany, 
Głos Niemca. Chwilę on uszy 
Nastawił, myśląc, że Alfa  
Litewską mowę usłyszy; 
Ale któś wita grobową 
Wrogów niepojętą mową, 
Któś wita szyderstwem może. 
Lepiej, że Kiejstut nie słyszał. 
Milczenie. — Kniaziu Kiejstucie! — 
Któś znowu szepce mu z cicha — 
Czyliż już głos ci znajomy 
Uszu ni serca nie dotknie? 
Takeś strapiony na duszy, 
Takeś stłuczony na ciele, 
Że głos przyjaźni nie wzruszy 
Uszu ni serca twojego? 
Odpowiedz, kniaziu Kiejstucie! 
Głos wszakże pyta cię znany. 
Ten, co ci niesie pociechę, 
Gościem na zamku był twoim. — 
I Kiejstut rwie się z pościeli, 
Augustyn komtur! Poznaje. 
— Czy szydzić ze mnie przychodzisz? 
Czy śmierć mi rychłą zwiastować? — 
— Nie szydzić przychodzę, panie, 
Ani śmierć tobie zwiastować; 
Z pociechą idę do ciebie. 
Twéj córki jam chrzestny ociec254, 
I tobie, panie, pokrewny255, 
Niosę na duszę ochłodę, 
Niosę ci, kniaziu, swobodę. 
Wstawaj i prędzéj idź ze mną. — 
On słowóm jeszcze nie wierzy. 
— Ty, Niemiec, miałżebyś wroga 
Na karki własne wypuścić? — 
— Chrześcijanin, mego Boga 
Spełniam rozkaz — komtur rzecze. 
Nieprzyjaciołom darować 
On kazał, nie mścić się winy, 
Dobrém za złe im odpłacać. 
Wiém, że nie wszyscy Zakonu 
To uczucie w sercu mają. 
Ja — ojca córki mej chrzestnej 
Z srogiéj chcę wywieść niewoli. 
Może ty za to, o Kniaziu, 
Gdy wojnę znowu w kraj naszy256 
Nieść będziesz, jako bicz Boży, 
Wspomniawszy na Augustyna, 
Przebaczysz komu z méj braci; 
Może — ach! modlę się o to — 
Ty kiedyś błędy porzucisz, 
Świętéj się wierze nawrócisz. 
Już jedno z dzieci twych przecie 
W Chrystusa imie257 ochrzciłem. 
Idź i pomnij, że w Zakonie 
Nie wszystkie zemstą tchną serca. 
Oto płaszcz i kaptur mniszy; 
Wdziéj na się258, uchodź; u bramy 
Powiedz, żeś z wieścią posłany 
Od naszych do Marii grodu. 
Oto jest pismo. Uciekaj! 
Koń na cię czeka u fórty259. — 
A Kiejstut słucha, nie wierzy, 
Na szyję padnie komtura. 
— Miecza daj260! miecza na drogę! 
Bez miecza jechać nie mogę, 
Jak ptak bez skrzydeł ulecieć. 
Miecza na drogę, komturze! — 
Komtur od pasa odczepił 
Miecz długi, ręką dał drżącą, 
I przez drzwi biegł już otwarte. 
Kiejstut szybko mijał wartę, 
Wnet bramy przeszedł i mury, 
Siadł na koń, leciał ku Litwie, 
I znowu wolny, powietrzem 
Piersią széroką oddychał; 
A krótka jego niewola 
Jak sen się ciężki wydała; 
I śpieszył na trocki zamek, 
By nowe wojsko zwoływać. 

XII

Troki i Wilno sąsiadują z sobą, 
Blizkie261, jak serca Olgierda, Kiejstuta. 
Tyle lat oni i bojów przeżyli, 
A nigdy chmura na braterstwa niebie 
Burzą i gromem im nie zagroziła. 
Dzieci chowają, w puściźnie262 im drogą 
Przyjaźń na serca wszczepiając młodzieńcze, 
Bo Litwie zgody potrzeba i siły, 
I rąk, coby263 ją ściśnięte broniły. 
Olgierd i Kiejstut, jak dwa palce dłoni, 
Związani z sobą; nic ich nie rozdzieli. 
Kiejstut przed starszym siwą głowę kłoni, 
Lecz Olgierd serce dla brata otwiera. 
I mówi Kiejstut Witoldowi swemu: 
— Pomnij, rodzeństwo264 Olgierdowe, synu, 
Bracia to twoi; zgoda między wami 
Losy to Litwy i przyszłość jéj cała. 
Olgierdowicze i wy póki w zgodzie, 
Dopóki przyjaźń w bratnim wytrwa rodzie, 
Dopóty Litwa wrogóm265 się ostoi. — 
I mówi Olgierd Jagielle starszemu: 
— Pomnij, Kiejstuta dzieci, bracia twoi. 
Jak ja Kiejstuta, ty ich kochaj, synu! 
Razem, wy silni. Pomnijcie, jak Litwie 
Niezgoda krwawe rozdarła wnętrzności. 
Pomnij, za dziadów ilekroć się bracia 
Zadarli z sobą, wróg zawsze korzystał: 
Jednego ciągnął i bił nim, jak mieczem, 
Jednego puszczał na drugich ogarem266, 
A kiedy wszystkich wycieńczył, na wszystkich 
Szedł i zwycięzał267! Na waszych ramionach 
I losy kraju, i wasz los jest przyszły. — 
Tak młode łącząc bratnim węzłem dłonie, 
Kiejstut z Olgierdem spokojnie patrzali 
Na staróść268, która marszczyła im skronie, 
Na przyszłość, która wschodziła w oddali. 
Był u Olgierda starszy, u Kiejstuta, 
Jagiełło, Witold, rówieśnicy z sobą; 
Oba u ojców jak źrenice w oku, 
Dwie latorośle u dwóch dębów boku; 
Na nich nadzieje przyszłości ojcowskie; 
I jako z siedmiu synów Giedymina 
Olgierd a Kiejstut świecili nad Litwą, 
Tak po nich Witold z Jagiełłą ojcowskie 
Zająć dzielnice, słońcami wejść mieli, 
I stać na straży od napaści wroga, 
I stać na straży od wnętrznéj269 niezgody. 
Oba270 dorośli — nie jednacy oba. 
Na trockim zamku Witold się hodował, 
A wojną młoda pałała źrenica; 
Miecza w kolebce dziecięciem probował; 
Wprzódy nim chodził, już rwał się do koni; 
A gdy bojowy róg na wojnę dzwoni, 
To klaszcze w dłonie, śmieje się dziecina. 
Ilekroć ojciec na siwego siadał, 
Wieszał się burki, do boku się czepiał, 
I płakał, że go na wojnę nie brali. 
On między chłopiąt, rowieśników271 gronem, 
Dębem był młodym, co wyrość272 rokuje 
Puszczy ozdobą, Perkuna świątynią. 
Oko mu czarne ogniem duszy wrzało, 
Piersi wzdymały na boju wspomnienie, 
A dłoń szukała nie zabawek dziecka, 
Miecza ciężkiego, szłyka273 wojennego. 
Łza z jego oka nie trysła wezbrana, 
Serce się miękkiém nie wstrzęsło274 uczuciem; 
Chyba gdy wojnę wspomniał, któréj pragnął, 
Na którą próżno za ojcem się zrywał, 
Serce mu twarde na chwilę zabiło. 
I w duszy jego nie było miłości 
Ku ludzióm275; nie miał, kogo by ukochał. 
On rozkazywał, nieposłusznych gromił, 
A pacholęta na jego skinienie 
Drżały, przed panem lasów jak drży źwierzę276. 
Cudzéj on rady nie wezwał, nie prosił; 
Wzgardą za radę i za miłość płacił. 
Czuł siłę w sobie, gryzł ojcowskiéj woli 
Wędzidła, kopiąc niecierpliwy ziemię. 
Inny Jagiełło. On sercem za młodu 
Więcéj żył, boju nie pragnął gorąco; 
Lubił samotność i słowika śpiewy, 
I kwiaty, dzikich puszcz Litwy mieszkańce277. 
Nieraz u Wilii278, u Niemna wieczory, 
Siedząc nad brzegiem, w zadumie przepędzał; 
Patrzał na wody, jak kędyś leciały, 
Patrzał na chmury, jak się białe gnały279, 
Jak się z wiatrami kołysały drzewa, 
Słuchając pieśni lubego słowika. 
I jemu nieraz na dźwięk rogów boju 
W sercu krew starych ojców się rzuciła; 
On chwytał oręż, lecz pragnął pokoju, 
I szukał sercu swemu towarzysza. 
Samotny, tęsknił nie za wojny wrzawą, 
Za przyjacielem, za nieopisaném 
Czémś, do czego się rwą niewieście dusze; 
I wieczną próżnię czuł w sobie, i wiecznie 
Tęsknił on za czémś, czegoś oczekiwał; 
Z rowieśnikami nie panem i wodzem, 
Był przyjacielem; jednego obierał, 
Jednemu serce i duszę otwierał; 
I potrzebował, by ręka silniejsza 
Wiodła go z sobą, myśli mu natchnęła 
I panowanie nad sercem objęła: 
Jagielle trzeba przyjaciół — za młodu 
Z pacholąt swoich on dobiera sobie, 
Prostych wieśniaków przyciąga i wabi; 
Ni rozkazuje im, ani ich pędza, 
Ale, jak ptaki nęcą, sypiąc ziarno, 
Tak on ich wabi, słodkie sypiąc słowa. 
On i Wojdyłło razem w Wilnie wzrośli, 
Wojdyłło, biedne, opuszczone dziecię; 
Do ciężkich posług na Olgierda dworze 
Z młodu280 mu serce i plecy nagięto; 
Wojdyłło jednak xiążęcego281 syna 
Łaski zawcześnie282 zaskarbił i umysł 
Poddał już sobie; niewolnik, sierota, 
Jagielle bratem stał się, przyjacielem. 
Olgierd to widział? Nie widział, bo dziecię 
Rosło swobodne, a nikt nie naginał 
Xiążęcych synów do wielkiéj przyszłości. 
Jak dzikie kwiaty xiążęcy synowie 
Rośli, bujając po ponarskich górach, 
Z Wilią na czółnie pływając z rybaki283, 
Z osocznikami284 w las pędząc na łowy. 
A wszędzie młode pacholę Wojdyłło 
Jagielle panu towarzyszył swemu. 
Jeśli się wahał, okiem wzywał rady; 
Wojdyłło radę z uśmiechem poddawał, 
Wojdyłło rękę w złym wyciągnął razie, 
Wojdyłło plecy pod pletnią285 nastawiał. 
I rosła przyjaźń, jak dwie rosną brzozy. 
Co u pnia z jednéj wywiną się kory; 
A choć się jedna ku ziemi pochyli, 
Druga wysoko gałęźmi wystrzeli, 
Zawsze są z sobą i wspólny los dzielą. 
Wojdyłło w zamku najlichsze posługi 
Spełniał, nie szemrząc; Jagiełło mu nie raz 
Jaśniejszą przyszłość cicho obiecywał; 
Jagiełło mówił: — Ja w tobie mam brata, 
Ty we mnie brata na przyszłość mieć będziesz. 
Tak żyli w Wilnie. A Witold? On nie miał 
Przyjaciół. Orzeł sam buja w powietrzu, 
A kiedy orła drugiego zobaczy, 
Nie bratać z nim się, ale walczyć leci. 

XIII

Nie z jednym Litwa wojuje Zakonem; 
Ruś ją ścisnęła dokoła, 
Z orężem w górę wzniesionym 
O zabrane kraje woła. 
A Olgierd wielki trzyma ją w postrachu, 
Nad Rusią Litewską czuwa. 
Odbija cięcia zamachu 
I wgłąb’286 się coraz posuwa. 
I jedną ręką nieprzyjaciół siecze, 
Drugą wyciąga w przymierze287; 
Gdzie krew w bojowisku ciecze, 
On ślub z pobitemi288 bierze. 
Kiejstut litewskich od Zakonu włości, 
Olgierd ich od Rusi broni, 
A gdy wielkiéj siły w gości, 
Wielkiéj potrzeba pogoni, 
Naówczas289 oba połączają290 dłonie, 
I razem idą na boje, 
W wzajemnéj stojąc obronie, 
Miecze, serca łącząc swoje. 
Oni, przy ojca poprzysiągłszy stosie 
Bratnią przyjaźń, bratnią zgodę, 
W poźniejszych291 wojnach i losie 
Przysięgi strzymali292 młode. 
I Kiejstut, kiedy Jawnuta293 wygonił, 
Czapki nie włożył na skronie, 
Starszemu bratu pokłonił294, 
Jemu rząd Litwy dał w dłonie. 
Odtąd obadwa sąsiady295 wojują, 
Obadwa lenników gniotą, 
O łup z sobą nie targują296, 
O brańców, ziemie i złoto. 
Teraz Olgierda Kiejstut w pomoc wzywa, 
Zakon do wojny go łudzi, 
Wojsko ze wszech stron przypływa, 
Z Tatar297, Rusi, Litwy, Żmudzi. 
— Czas, mówi Kiejstut, młode ptaki wprawić, 
Bo gdy stare siły stracą, 
Komu nieprzyjaciół dławić? 
Niech oni za nas zapłacą. 
Witold do wojny duszą się wyrywa, 
Ledwie go wstrzymać w komnacie, 
I Jagiełło jéj wyzywa. 
Synów z sobą bierzmy, bracie! — 
I wzięli synów; do Sambij298 wkraczają 
Na dwoje wojska rozbite, 
Otelsburg oblegli zgrają, 
Palą, i boju niesyte, 
Pędzą na Rudaw. Pod rudawskim grodem 
Czarne pustką stoi sioło. 
Przed wrogiem przestrach szedł przodem, 
Wymiótł — pustynia wokoło. 
Tylko na zamku bracia się zamknęli, 
Bo gród warowny na górze, 
Knechtów i lud swój ściągnęli. 
Błyskają zbroje na murze. 
Kiejstut z Olgierdem obozem tu legli, 
By wojsku wypocząć chwilę, 
By zamku lepiéj ustrzegli, 
I w spoczynku, swojéj sile 
Dali znak w Prussy299 széroko pustoszyć. 
Codziennie ufce300 latały, 
By lud wylękniony płoszyć, 
Ogniami zażedz301 kraj cały. 
Winrych Kniprode mistrz nie spał; on wiedział, 
Że w jego włościach wróg zjadły302 
Na zgliszczach spokojny siedział, 
Gryzł kraj, jak owoc upadły. 
Ciągnął Kniprode na obóz Litwinów. 
Oni pod Rudawskim grodem, 
Starcy zaprawiają synów 
Codziennym w walki pochodem. 
Witold wybiega na Żmudzinów czole303, 
Pali, niszczy, i niesyty, 
Jak koń, gdy wyleci w pole, 
Ziemię rozbija kopyty304. 
Jagiełło smutnie za siebie ogląda305, 
Za Wilnem i za spokojem; 
Serce nie bije za bojem, 
Przyjaciela swego żąda. 
A Winrych ciągnie przez kraj spustoszony; 
Litwin go czeka, i co dnia 
Nowym łupem obciążony, 
Co dzień litewska pochodnia 
Podpala nowe i pustoszy sioła. 
Prussy306 do mistrza swojego 
Z żałobą i płaczem biegą, 
Kraj cały o pomoc woła. 
Stanęły wojska pod rudawskim grodem, 
Dwa rozsypane mrówiska307: 
Kiejstut, Olgierd idą przodem, 
I chorągiew mistrza błyska. 
Oczyma zetkną się, siły swe liczą; 
Krzyżak krew przelaną mierzy, 
Litwin się cieszy zdobyczą; 
Wnet ufiec w ufiec uderzy. 

XIV

Stanęły, patrzą dwa wojska na siebie, 
Oczyma wodze lud zebrany liczą. 
Kiejstut i Olgierd po sobie spójrzeli308, 
Potém na synów niespokojnym wzrokiem. 
— Bitwa to krwawa, bój nie lada będzie! 
Młodym ptaszętóm309 za trudne to pole. 
Odprawmy dzieci, niech jadą do domu. — 
— Odprawić! — Witold do ojca zawoła — 
Uciec przed bitwą z sercem pełném sromu! 
Lepsza śmierć, ojcze, niż hańba tak sroga! — 
Jagiełło milczał, Olgierd milczał stary, 
I Kiejstut umilkł. Wtém Winrych do boju 
Dał znak, i ciężkie zastępy stalowe 
Na lewe skrzydło Olgierda uderzą. 
Kiejstut już podbiegł na siwym swym koniu, 
Z Olgierdem dzieci, dając znak, zostawił. 
A Olgierd? Nigdy nie stał tak do walki. 
Sam nieraz w szyki rzucał się, jak w fale, 
A kędy stąpił, rozprysły się przed nim; 
Teraz na syna z trwogą się ogląda; 
I każda strzała, co z kuszy wyleci, 
Głowę i serce odrywa do dzieci; 
I każdy rycerz, co się na nich rzuci, 
W tył go na syna odwraca obronę; 
Nie umié walczyć; w pocie siwe czoło, 
Serce w krwi pływa; piérwszy raz on w boju 
Uląkł się wroga i dał znak odwrótu310. 
Na próżno Witold zostać się napiera, 
Wyrywa swoim, chce do ojca gonić; 
Olgierd otoczyć każe i ucieka. 
A Witold ojca wielkim głosem woła: 
— Został! sam został! ja bym miał go rzucić? — 
Nic nie rzekł Olgierd, lecz nie dał się wrócić. 
Litwa w ucieczce, lecz drogo kupili 
Krzyżacy swoje zwycięztwo311 kłamane — 
Pozostał Kiejstut i po stali siecze, 
A młoty Litwy hełmy z głów zsadzają, 
Pole się braci trupami uścieła, 
Tłuszcza się Niemców, jako las, zwaliła, 
A dwóchset312 braci z krzyżami czarnemi 
W krwią pobroczonych białych płaszczach tarza; 
Już mężny Kuno Hatlenstein na ręku 
Krzyżackiéj braci wielką oddał duszę; 
Schindekopf goni za wojskiem Kiejstuta, 
Lecz w sercu strzała uwięzła litewska, 
I do Labtawa nie dobiegł za niemi, 
I skonał mężny pod rany ciężkiemi. 
Jeszcze po dziś dzień krzyż od wieków wbity. 
Pomnik zwycięztwa313 krwią opłaconego, 
Stoi i smutnie pogląda ku Litwie, 
Stoi i smutnie powiada o bitwie. 

XV

U kniazia Światosława, na smoleńskim grodzie>, 
Rośnie xiężniczka314 piękna jak słońce o wschodzie, 
Hoża jak ranne słońce, gdy się z mgły wybija. 
Rumiane lice Anny i oczy jéj jasne 
Jako słońce poranku; a kosy315 jéj długie 
Jak promienie słoneczne, gdy świat opasują 
I w uścisku złocistym do serca go tulą. 
Xiężna316 ją, jako dziecko jedyne, w pieszczotach, 
Na kolanach piosenką i skazką317 kołysze, 
Karmi ją białym chlebem, słodkiemi potrawy, 
Ubiera ją we kwiaty i kraśne318 korale, 
Włosy jéj to rozplata, to czesze i plecie, 
To rozpuszcza puklami po białych ramionach. 
Żadne jéj tak nie było ukochaném dziecię, 
Żadne tak wypieszczone, nie wzrosło tak hożo. 
A strzegli ją od skwaru, strzegli ją od chłodu, 
Na nią, jak na źrenicę swoich ocz319 patrzali. 
Ale niedługo matce cieszyć się dziewczęciem, 
Ale niedługo ojcu pocieszać się synem: 
Córce wynijść320 potrzeba z domu za młodzieńcem, 
Synu321 swojego chleba dobijać się czynem, 
Dobijać się walkami sławy i imienia. 
I gdy Anna dorosła, córka Światosława, 
Smutno się stało, i mówiła w sercu: 
— Czemu ona nie dzieckiem! Na próżno dziecięce 
Dawała jéj zabawy, w dzieciństwie utrzymać 
Chciała córkę, na próżno! Mgłą jéj oko zaszło, 
Pierś się wznosić zaczęła tęskno, nie za matką, 
Ale za czémś nieznaném. Toczyła wejrzeniem. 
I matka to widziała. Wówczas pieśni dawne, 
Wówczas skazki poranne mówiła jéj stare, 
I znów czesała włosy, znów, jak dziecię małe, 
Sadzała u swych kolan, by rozbawić smutne. 
Wszystko na próżno! Oko ciągle gdzieś szukało, 
Czego jeszcze nie znało, co poznać pragnęło, 
Co, nim przyszło, już duszę i serce zajęło. 
— Matko! — pytała Anna, córka Światosława — 
Zawsze nam tak tu siedzieć? zawsze żyć w téj ciszy? 
Zawsze pieśni tych słuchać, skazki rozpowiadać? 
Zawsze na twych kolanach głowę tęskną składać? — 
— Zawsze, córko! A czegóż więcéj ci potrzeba? — 
— Więcéj? Nic więcéj, matko! Inszego322 mi tylko, 
Kogoś inszego — czegoś — pragnie smutna dusza. 
Kiedy u wrót zatrąbią, to serce mi bije, 
I czekam, gdy nadejdzie. Gdy z wojny przyjadą, 
To patrzę323 wracających, szukam między niemi 
Tego, com nie widziała jeszcze na téj ziemi, 
A co go czekam, czekam! — Kogo, córko, czekasz? — 
— Alboż wiém? matko moja! Ja się pytam ciebie, 
Czego czekam i kogo? i tęskno mi czemu? 
A gdy głowę na twoich położę kolanach, 
To nie usnę, jak dawniéj; marzę niespokojna; 
A i w głowie i w sercu ciągła jakaś wojna. — 
Tęskno matka potrząsa głową posrébrzoną, 
I tuli biedną córkę na drżące swe łono. 
Raz tam na Rusi Kiejstut zapędził się z wojną, 
I do xięcia324 w Smoleńsku, co Litwie był druhem, 
Przyszedł spocząć, od potu otrzeć skroń swą znojną325, 
Przyszedł u gościnnego zagrzać się ogniska; 
I zobaczył on Annę, córkę Światosława, 
I pomyślał, że syn mu dorastał już w domu. 
A na przyszłą znów wiosnę na Smoleńsk powrócił, 
Ale nie sam, Witolda przyprowadził z sobą. 
Milczał, i ze swatami nie posłał do ojca; 
Tylko kiedy na skórach spocząć się układli326, 
Siadł starzec i gasnące rozniecił zarzewie. 
— Słuchaj — rzecze — Witoldzie! wziąść327 ci żonę pora. 
Jam cóś stary, i bracia na mnie tam czekają! 
Co noc ojciec nad łożem ręką mnie wskazuje. 
Tyś mój najstarszy, w tobie i rodu nadzieja, 
I nadzieje litewskie. Czas tobie wziąść żonę, 
Czas ci mieć dzieci, żeby, gdy brzemie328 zacięży, 
Na nich złożyć miecz wojny i o kraje pieczę. 
Na zamku Światosława tyś nie widział córki? 
Hoża Anna! Jam myślał — to dla ciebie żona. — 
— Nic, ojcze, nie widziałem — Witold odpowiedział. — 
Twoja wola, i wedle twéj woli się stanie. 
Mnie jeszcze o kobiécie żadnéj się nie śniło! — 
I posnęli. A w xiężnéj, Światosława żony, 
Świetlicy, także cicha toczy się rozmowa. 
Anna siedzi przy matce; włos jéj rozpuszczony, 
W złotych włosach się biała twarzyczka jéj chowa, 
A głos z ustek różanych tak płynie pieszczony: 
— Matko moja! widziałaś gości, którzy wczora329 
Na zamek nasz przybyli. Starszy, wzrostem mały, 
Burką grzbiet ma okryty, głowę skórą wilczą, 
Na siwym, żmudzkim koniu do ojca zajechał; 
Obok niego był młódszy330. O! piękny i młody! 
Takiego kniazia wzrostu, lica i urody, 
Jeszcze u nas nie było! Kto to? matko miła! — 
Matka tęskno westchnęła i cicho mówiła: 
— Z ojcem Kiejstutem, syn to Witold młody, 
Xiążęta żmudzkie i trockie331, z daleka. 
Nieprzyjaciele to Rusi odwieczni; 
A choć ich teraz w Smoleńsku przyjmują, 
Choć oni z nami, kto wié na jak długo? — 
— Ale ten młody? — Anna znowu matki pyta — 
Czyż nieprzyjaciel? On jeszcze tak młody! 
Czyż już był w wojnach, czy już krwi kosztował? — 
A matka na to: — Litwin się za młodu 
Wprawia do boju, by, gdy sił dorośnie, 
Rękę do szabli i duszę zgotował; 
Lecz ród to dziki, ród pogański, Anno, 
I Chrystusowéj niecierpiący wiary. — 
Córka na to zamilkła, i włosy złotemi332 
Siwe oczy zapuszcza znowu i zasłania, 
I niby zadrzémała; a matka ogania 
Muchy nad nią natrętne, komory333 brzęczące, 
Na gorącą jéj głowę kładnąc334 ręce drżące; 
Drzemiącą czy uśpioną cicho błogosławi. 
Nazajutrz Kiejstut przybrał nową szatę, strojną 
Od bogatego futra, złota i szkarłatu, 
Do xięcia335 Światosława na świetlicę śpieszy, 
Cóś mu do ucha kładnie336 i rękę wyciąga, 
Jak gdyby jakiéj zgody od niego domagał337, 
Czy jakiejś z nim zapragnął skończenia umowy. 
Długo Światosław myślał, opierał się, wzdragał, 
Wreście338 smutno uchylił339, choć niechętnie, głowy, 
I temi do Kiejstuta odezwał się słowy: 
— Niech wola wasza będzie. Córka moja, 
Młode to ptaszę, zpod340 skrzydeł macierzy341 
Niechaj na nowe gniazdo do was bieży. 
Ale was proszę, szanujcie jéj młodość! 
Ale zaklinam, miejcie wzgląd! Pieszczone 
Dziecię wezmiecie342. Kiedy w obce strony 
Zajdzie, wy dla niéj miejcie serce matki, 
I serce ojca, i słowa pociechy. 
O, smutno, smutno ulecieć zpod strzechy 
Temu, kto zpod niéj nigdy nie wychodził, 
Kto pod nią schował, kto pod nią urodził343, 
I całą młodość prześpiewał u kolan 
Matki kochanéj, ojca łaskawego! — 
Mówił Światosław, sługę za żoną wysyła. 
A xiężna, jakby z dawna, co ją czeka, znała, 
We łzach cała już przyszła, i słuchając, drżała, 
I chciała cóś powiedzieć, a słów jéj zabrakło; 
Twarz rękami zakryła, uciekła do córki; 
Milcząc, na jéj ramiona zimne ręce kładzie, 
Milcząc, patrzy jéj w oczy, i płacząc, upada. 
A Anna na nią patrzy; chce płakać, nie może; 
Jakiś dziwny niepokój ogarnął ją cały; 
Oczy tylko ciekawe namiętnie pałały. 
Potém za tydzień i we dwa tygodnie 
Gody w Smoleńsku i huczne wesele. 
Anna i matka, długo w swych objęciach 
Leżąc, płakały. Zaszły żmudzkie wozy, 
Szkarłatném suknem kryte, wioząc wiano344; 
Stanęły konie pod złotą oponą345. 
Witold odjechał z młodą do Trok żoną. 

XVI

Za młodu, za młodu, u życia początku, 
Do szczęścia niewiele potrzeba nam wątku. 
Człek wszystko, co dotknie346, jak król ów bajeczny347, 
Przerabia na złoto, i wszystko mu złotem; 
Wśród głodu on syty, wśród boju bezpieczny, 
Spokojny wśród burzy pod niebios namiotem, 
I życie mu błyszczy, i wschód się rumieni 
Od marzeń nadziei słonecznych promieni. 
Minęło wesele, przebrzmiały już śpiewy, 
A Witold u kolan swéj żony spoczywa; 
I ojciec gdzieś pędzi Krzyżaków krwi chciwy, 
Witold się za ojcem na wojnę nie zrywa, 
I siedzi a siedzi, i siedzą we dwoje, 
Dłoń w dłoni, pierś z piersią, włos z włosem zmięszany348; 
Ona mu swą młodość, a on jéj swe boje 
Po cichu spowiada. I wzrok łzą zalany 
Wyjaśnił się Annie. W początku to co dnia 
O matce mówiła, do matki zsyłała349, 
A potém raz w tydzień, drugiego tygodnia, 
A potém choć w miesiąc raz wieści żądała, 
A potém wzdychała, czekając z pokłony350, 
Aż w tamte przypadkiem miał jechać kto strony. 
O ludzka pamięci! tyś płocha wietrznica! 
W początkach się targasz i szarpiesz nam duszą, 
Lada co łzy ciśnie i żal twój podsyca, 
Dwie chwile ból w tobie niestały zagłuszą; 
Pamiątki, co nigdy nie miały mieć końca. 
Topnieją, jak śniegi wiosenne od słońca. 
I Witold z początku tak tęsknił za bojem, 
Za ojcem, za koniem, za trudem i znojem, 
A potém już rzadzéj351 na wojnę iść życzy. 
Nie pragnie zwycięztwa352, nie łaknie zdobyczy, 
I mówi do siebie: — Mnie dobrze tak przy niéj! 
Czyż walka, czy sława szczęścia mi przyczyni? — 
A Kiejstut go wołał z uśmiechem na oku, 
I Witold nie poszedł. Rzekł ojciec: — Do roku 
Pogasną te ognie, i tęskno ci będzie 
Przy żony kolanach, jak sokoł353 na grzędzie, 
Na darmo przesiedzieć najdroższy wiek młody, 
I znowu pośpieszysz na stare twe gody. — 
Ale dnie za dniami, miesiące płynęły, 
A Witold uciekał od walki i znoju; 
Miękkie mu uczucia wskróś354 duszę przejęły. 
I ręka odwykła od szabli i boju. 
Raz Anna już spała, on sam do ogniska 
Dorzucił polano, na ręku sparł czoło, 
Wpół drzémał, wpół dumał, i głowę w dłoń wciska, 
i szuka, sam czego nie wiedząc, wokoło. 
Wtém przed nim u ognia cóś mignie i siada, 
Grzeje się, nad płomień zeschłą dłoń podnosi; 
Któś stary, pochyły355 i siwy; twarz blada; 
Wszedł cicho i usiadł, nie mówi, nie prosi, 
I słowa nie rzekłszy ni Bogóm356, ni komu, 
Rozgościł357 u ognia, jak gdyby był w domu. 
Witold go postrzegłszy, zerwał się z pościeli, 
Postąpił. — Któś taki358? — zawoła nań gniewnie. 
— Z daleka! — Lecz jakeście wchodzić tu śmieli? 
To izba jest moja, ty nie wiész zapewne? 
To izba xiążęca359, gdzie męzka360 się noga, 
Prócz mojéj, nie tknęła do drzwi tych i proga. — 
A starzec wciąż ręce u ognia ogrzewa, 
Popatrzył, i głową zbielałą pokiwa. 
— O, wiém ja, gdzie jestem. Tyś Witold Kiejstuta; 
To żona twa, Anna, ród panów smoleńskich; 
Ta izba, tajemną ciemnością osuta361, 
To izba twéj żony i pieszczot małżeńskich, 
To izba jest, w któréj gnuśniejesz, mój młody, 
I życie swe dajesz za roskosz362, za gody, 
I sławę swą dajesz za szczęście weselne, 
Swą wielkość i imie363 grzebiesz nieśmiertelne. — 
— Ktożeś364 ty? kto jesteś, co śmiész mi sen mięszać365? 
I słowy jakiemiś dziwnemi, ostremi, 
Nad duszą, jak jastrząb’366 nad ptakiem, zawieszać, 
Co pastwę367 z wysoka upatrzył na ziemi? 
Lecz, starcze, na Bogi! niełatwą jam pastwą! 
Na inne, na inne polować ci ptastwo368. — 
— Któż nie zna Witolda? — rzekł starzec spokojnie, 
Znów dłonie skośniałe369 nad ogień podnosząc, 
A wzrokiem i głosem, i grożąc, i prosząc. — 
Był Witold orlęciem, był Witold za młodu, 
I lubił, jak orzeł, swobodę i wojnę, 
I kochał, jak ojciec, swój kraj i swą chwałę; 
Lecz orzeł, ów Witold, nie z orłów już rodu, 
Gnuśnieje, jak wieśniak, u ognia świetlicy. 
Na kądziel spogląda niewiasty xiążęcéj, 
Trzyma się piosneczek, nie puszcza spodnicy370, 
I nad nią, nad spokój, nie żąda nic więcéj. — 
— Lecz ktoś ty, co śmiész mnie do boju wyzywać? — 
— Do boju? — rzekł stary — do boju, nie, młody! 
Nikt ze mną do boju nie śmiałby wstępywać371; 
A tobie nie wojna smakuje, lecz gody. 
Jam... — Powstał i sięgnął do stropu postawą, 
A suknia się biała w pomroce roztoczy — 
Jam duch jest, twój Gulbi372; za Bogów tu sprawą 
Stanąłem przed tobą, bym w żywe ci oczy 
Twą gnuśność wyrzucił. Witoldzie! gnuśniejesz! 
Myśliwy pies, długo nie idąc na łowy, 
Zapomni o kniei i na rok już nowy — 
Ty o nich zapomnisz — 
Patrz w gwiazdę, co z dala świeci nad twą głową. 
Ta gwiazda pod chmurą, gwiazdą Witoldową. 
Chcesz, aby zagasła w kobiécéj komnacie? 
Chcesz stłumić jéj ognie w kobiécym uścisku? 
Nie tobie, Witoldzie, tu w miękkiéj spać szacie, 
I leżeć próżnemu przy ciepłém ognisku, 
Bo nie tym jest sława, nie dla tych są pieśni, 
Co, jak mętna woda, stojąca gdzieś w dole, 
Dają się pokrywać i zielskóm, i pleśni, 
I wolą gnić cicho, niż wyrwać na pole, 
By tamy rozrywać, by użyzniać373 role. 
Nie na to, Witoldzie, tyś się w świat narodził, 
Nie na to cię ojciec dziecięciem kołysał, 
Ażebyś pokorny za kobiétą chodził, 
Z ust tylko jéj słodkie pocałunki zsysał. — 
Mówił, a Witolda twarz ogniem pałała, 
I drżały mu ręce, ognista pierś drżała, 
I miecza już szukał, jak gdyby zbudzony, 
A chwytał niewieście przybory swéj żony, 
Miękkie jéj sukienki, bogate zasłony, 
A w twarzy jéj uśmiech napotkał sklejony, 
Ten uśmiech tak słodki, co jeszcze go wabił, 
Który go wycieńczył, zniewieścił, osłabił; 
Spójrzał, lecz nie wrócił na małżeńskie łoże, 
Wyrwał się w podwórzec i konia wieść każe, 
Ludzi swych zwołuje; nim zabłysły zorze, 
On z ojcem już pędzi po pruskim obszarze. 

XVII

Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa, 
Z Gedyminowego miód rogu popija, 
I do snu mu głowa pochyla się siwa, 
Pod głowy ciężarem ugina się szyja. 
Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa, 
Z Turzéj Góry374 patrzy na Świętą Dolinę. 
Tam się dym ze Znicza ołtarzy dobywa, 
Tam Wilii wody u stóp góry sine; 
Tam i ojców stosy i ojców mogiły, 
Tam i jemu spocząć, gdzie jego dziadowie. 
Jemu walki dosyć — syn porosnął w siły. 
Duchowi czas na wschód, czas do grobu głowie. 
I duma i patrzy na gród Gedymina375, 
Siwą trzęsie głową, siwą trzęsie brodą — 
Na grodzie za krzyżem krzyż rosnąć poczyna, 
Kościoły się wznoszą, w górę wieże wiodą. 
O, nie tak bywało! I na Łysą Górę376 
Popatrzył, i znowu pochylił się, drzémie. 
Tam trzy krzyże stoją, wysokie, ponure, 
Patrzą, jak na swoję377, na litewską ziemię. 
I duma, i marzy. Nie ostać się Bogóm378, 
Nie ostać się staréj litewskiéj już wierze! 
Ni mieczem obronić, ni zakryć nam wrogóm! 
Krzyż stoi nad Litwą, krzyż Litwę zabierze. 
I wzdycha, i patrzy; gdzie oczy obróci, 
Krzyże widać wokoło — Juljanny379 tam krzyże! 
I słychać, wieczorne mnich pieśni swe nóci380, 
I słychać, dzwon chrześcijan woła na pacierze. 
Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa, 
Z Gedyminowego miód rogu popija, 
I do snu mu głowa pochyla się siwa, 
Pod głowy ciężarem ugina się szyja. 
Nagle podniósł głowę i oczy otworzył, 
Róg popchnął złocony, patrzy w drzwi komnaty; 
Ręka trząść przestała, wzrok omdlały ożył; 
I uszy nastawił, słuch posłał na czaty. 
Któś jedzie w podworcu, słychać koni rżenie, 
I drzwi się otwarły, wprowadzają posły. 
Z ruskiéj ziemi kniaziu381 przyszło pozdrowienie, 
Od Dymitra382 z Moskwy wieść wojny przyniosły. 
A starszy poselstwa, Fedko, się odzywa: 
— Pozdrawia was ojciec nasz i dar przysyła, 
Oto miecz od niego, krzemień i krzesiwa. 
Z mieczem, ogniem do was przyjdzie nasza siła. 
Przyjdziemy do Wilna na święcone jaje383, 
Skrzesać ognia w Litwie i miecza sprobować. 
Dawno Dymitr w wasze wybiera się kraje, 
Oznajmił się w gości, znajcie384, jak przyjmować! — 
A Olgierd się porwie i posłóm odpowie: 
— O! dobrze! na Bogi! Kniaź Michał od roku 
Na Moskwę mnie ciągnie. Przymierze odnowię. 
Wszak za Brańsk, za Smoleńsk nie stąpiłem kroku. 
Wy chcecie na mojém urągać śmiecisku, 
Niepomni, żem w Moskwie pod Kremlem ucztował; 
Że Dymitr sromotę już nieraz wziął w zysku, 
Gdy z kniaziem Olgierdem o lepszą385 wojował. 
Więc Moskwę powitam, i kraśne sam jaje 
Dymitru386 przyniosę na święto w Sobotę387. 
Dla kniazia ubogie litewskie są kraje, 
Sam w Kremla zastukać ja przyjdę drzwi złote. — 
I posły388 skłonili głowami, wracają. 
A Olgierd cóś dumał i gońców gnał wkoło, 
Lecz dokąd? lecz po co? i gońce389 nie znają; 
Wieść niosą, nie wiedzą, smutną czy wesołą. 
A zima śniegami już wieje białemi. 
Pod Wilno, na Piaski lud zewsząd gromadzą; 
I Michał się Twerski390 obiecał iść z niemi, 
W Smoleńsku Światosławu391, gdy tylko znak dadzą. 
I Drucki392, i Andrzéj Połocki393 wybieży, 
I Kiejstut, i Lubart394 od lackiéj rubieży395. 
Nikt nie wié, gdzie Olgierd gotuje z ćmą396 ludu, 
A wojsko się zbiera do bojów i trudu. 
I Olgierd nie mówi, a ludzie szeptają397. 
Na próżno! ust starych nikt mu nie otworzy. 
Tak zawsze bywało. Do boju znać dają, 
A wojsko — nie powié, gdzie jutro rozłoży. 
Już wszyscy gotowi; brat Michał398 gdzieś daléj 
Z Twercami się złączy i wojsko pomnoży; 
Już czerni399 tysiące z pałkami zegnali, 
Czerń drogę im wskaże i drogę otworzy. 
A Olgierd z Zamkowéj pogląda sam Góry, 
I wojska rachuje, i śmieje się w duszy, 
I milcząc, skórzany szłyk bierze, ponury, 
Daje znak ludowi — niech naprzód wyruszy. 
Jeden wié sam Spudo, gdzie wojska powiedzie; 
On czerni jest głową; Olgierd mu powierza, 
I Spudo na koniu przed ludem na przedzie, 
Na północ wskazuje, i ręką wymierza. 
Ruszyli; przed niemi już lasy się walą 
I mostem im ścielą pokornie pod nogi. 
Czerń drzewa podcina, a sioła się palą, 
A dymy, zniszczenie wytknęły im drogi. 
I idą w milczeniu, bez chwili wytchnienia; 
Gdzie wejdą, lud jeszcze u ognisk zastają; 
I wieść ich, co z wiatry na skrzydła się mienia400, 
Nie może wyprzedzić, tak szybko się gnają401. 
Aż przyszli pod Wyłok, gdzie wodzem Bazyli; 
Z smoleńskich on xiążąt402, lecz z Dymitrem trzyma; 
I twierdzę drewnianą próżno osaczyli, 
Gdy dobyć jéj szturmem Olgierd czasu nie ma403. 
Gród został niewzięty, wódz tylko dał życie, 
I ciągną a ciągną bez ustanku daléj; 
W Sobotę aż Wielką ujrzeli o świcie 
Kreml biały i Moskwę, i pochód wstrzymali. 
Tu stoją. Nazajutrz, gdy Dymitr ze dworem 
Na jutrznię do cerkwi wychodzi spokojny, 
Spogląda — na Górze Pokłonnéj404 taborem 
Litwini już leżą, jak mrówię405 lud zbrojny. 
A poseł Olgierdow406 przynosi mu jaje. 
— Weź, kniaziu Dymitrze, i spójrzyj407 dokoła. 
Kniaź Olgierd ci miecz twój i krzemień oddaje. 
Kniaź Olgierd co przyrzekł, to strzymać408 podoła. — 
Z Zamieścia, Posadu, już dymy się wznoszą, 
I płoną; pod Kremlu409 już ogień murami. 
Bojary chleb z solą naprzeciw wynoszą. 
— Kniaż Dymitr przyjaźni i drużby chce z wami. — 
A Olgierd im starą wyciągnął prawicę, 
I rzecze: — Dam pokój, niech będzie przymierze, 
Oszczędzę twój Kremel410, oszczędzę stolicę, 
I mieczem mym tylko w twe wrota uderzę. 
Niech będzie znak po mnie, niechaj ślad zostanie, 
Żem przyszedł, ci jaje przyniosłem święcone; 
A nie ślij mi posłów, gdy wojsko twe, panie, 
Na polu nie stoi ku Litwie zwrócone. — 
Na zamku wileńskim Olgierd odpoczywa, 
Z Gedyminowego rogu miód popija, 
I do snu mu głowa pochyla się siwa, 
Pod głowy ciężarem uchyla się szyja. 
Na pruskiéj, na polskiéj, moskiewskiéj wyprawie 
Był Witold, z staremi uczył się wodzami, 
I piérwszy raz w bitew skąpał się kurzawie, 
Piérwszy raz krwi wroga dotknął411 się ustami. 
A piérwsza ta kropla pragnieniem go piekła; 
I odtąd niesyty ni trudu, ni sławy, 
Gdzie róg mu zatętnił, gdzie wojna powlekła, 
On, tęskniąc za bojem, gnał ciągle w bój krwawy. 

XVIII

Na Polskę idą litewskie xiążęta412: 
Lubart i Kiejstut na przedzie, 
Witold z Jagiełłą, młode sokolęta. 
Czemuż ich Olgierd nie wiedzie? 
Czy Michał Twerski, czy Smoleński woła 
Pomocy przeciw Dymitra? 
Czy Moskwa pali sprzymierzeńców sioła? 
Krewiczan413 burzy Ruś chytra? 
Spokojnie w Rusi; Twerski od wyprawy 
Na swéj stolicy spoczywa; 
A jednak Olgierd nie śpieszy w bój krwawy, 
Chociaż go Lubart wyzywa. 
I poszedł Kiejstut, Jagiełło i Jerzy, 
Litwinów zastępy mnogie, 
A Olgierd został, sam siedzi na wieży 
I na pustą patrzy drogę. 
Dobrze ci było, wielki Gedyminie, 
W boju umierać od strzały! 
I nie zestarzeć, i w śmierci godzinie 
Polegnąć na polu chwały! 
A syn twój, Olgierd, nie dźwignie oręża; 
Patrzy, jak młódsi414 się gnają415; 
Dłoń już bezsilną na próżno wytęża, 
Ręce duszy nie słuchają. 
A Litwa znowu w lackie idzie kraje, 
Bo Polska stoi otworem; 
Polsce Kaźmierza Wielkiego nie staje, 
Elżbieta416 pląsa z swym dworem. 
Idą w Lubelskie, Sandomierz pustoszą, 
Nad San, w Podgórze wtoczyli, 
Między San, Wisłę, po Tarnow417 lud płoszą, 
Mnogi łup zewsząd spędzili. 
Dziewięć mil tylko Litwie od Krakowa. 
Legła zwycięzkim418 taborem. 
Próżno wieść niosą, Elżbieta królowa 
Pląsa i śpiéwa z swym dworem. 
Już nazad gonią ku Litwie z łupami. 
Na Litwie smutna wieść krąży: 
Mistrz na Żmudź poszedł ze sprzymierzeńcami, 
Sześć ziem zjadł, na siódmą dąży. 
Chce Kowno ubiedz419. Nadniemeńskie włości 
Leżą pustynią dokoła, 
Po polach świecą krwawe trupów kości, 
I spalone stérczą sioła. 
Krwawą łzą Kiejstut płacze klęski swojéj; 
Witold go prosi: — Daj ludzi! 
Krzyżak bezpieczny zwycięztwem420 się poi, 
Niech go krzyk rzezi obudzi! — 
I zbiera swoich, na Prussy421 napada, 
W Insterburskie ciągnie włości: 
Sam zamek wzięty, płomień go dojada. 
Rozdarte kraju wnętrzności! 
Z łupami z piérwszéj powrócił wyprawy 
Witold, jeńców wiodąc mnogo. 
— Patrzaj, Kiejstucie, czylim syn twój prawy? 
Licz ludzi, czy braknie kogo? — 

XIX

Smutno na Wilnie422! Olgierd zwołał braci 
Ze syny swemi, żeby ich pożegnać, 
I róg alusu423 ostatni wychylić. 
Dłonią ich wyschłą ścisnąć raz ostatni. 
Olgierda oczy sen już wieczny mruży. 
Dosyć mu boju; żyć już nie chce dłużéj; 
Synóm424 dorosłym i bracióm425 zostawi 
Litwę na rękach, a starszemu swemu 
Wilno stolicę i nad braćmi władzę. 
Na Turzéj Górze Olgierd stary siedzi, 
Po Świętéj patrzy grobowéj Dolinie, 
Stos nakłaść kazał i braci wygląda. 
Na Swintorozie bierwiona sosnowe 
I dęby walą ze świętego gaju. 
Stoi stos, na nim łoże Olgierdowe. 
On patrzy na stos, na łoże pogląda, 
Wiliję426 żegna i gród Gedymina, 
Dymy Zniczowe i swych ojców groby. 
Aż żona, kiężna Juljanna427, do niego 
Idzie i mnicha za sobą przywodzi. 
— Mężu mój! Panie! — rzecze — życie całe 
Tyś wiódł pogańsko! umrzyj chrześcijaninem428! 
Syny429 twe wiarę swéj matki przyjęli, 
Po Rusi poszli chrztem świętym omyci. 
Dokoła krzyże Chrystusowe stoją, 
Patrzą ci w serce i okna zamkowe. 
Wszak tyś sam nieraz starą schylił głowę 
Bogu twéj żony. Umrzyj w mojéj wierze! — 
Olgierd się podniósł, siwą trzęsie głową. 
— Dajcie mi skonać, jak marli ojcowie, 
Wśród swoich, w uczcie, z rogiem miodu w dłoni. 
Nie chcę téj wiary, dla której od braci, 
Od dziadów moich oddalić się trzeba, 
I nie chcę bez nich chrześcijańskiego nieba. — 
Mnich mu cóś szepce, on mnicha nie słucha. 
— Żyłem z mym ludem, umrę z moim ludem! 
Wpuścić Kiejstuta, Lubarta, Jerzego, 
I syny moje, i Jagiełłę mego. 
Niechaj do uczty nakrywają stoły, 
Niech alus niosą, niech bojary moje430 
Przyjdą, kniaziowie i dworzanie wierni. 
Ty rękę podaj i wiedź mnie do braci — 
Rzecze do sługi. Otwarli podwoje, 
I stary Olgierd wita rodnię431 swoję432. 
A oni smutni pospuszczali głowy. 
I nic nie słychać, tylko starca piersi 
Ciężkim oddechem głośno się kołyszą. 
On usiadł, wzrokiem po zebranych toczy, 
A już mrok śmierci okrywa mu oczy, 
Już ledwie swoich poznaje po głosie; 
Sam za róg bierze, napełniać go każe. 
— Do was, o bracia, do was, syny moje, 
Ostatnia czara i ostatnie słowa! 
Olgierd za ojcem pójdzie Gedyminem, 
Syn już za ojcem; on tęskni za synem; 
Olgierd się dosyć nażył, nawojował, 
Młódszym433 ustąpi i miecza, i życia; 
Tobie, Jagiełło, wileńskiéj stolicy. 
Prawda? Kiejstucie! ty synu434 mojemu 
Nie będziesz bronił po ojcu puścizny? 
My z tobą stary, długi wiek przeżyli, 
Sercem na sercu. Zostawiam ci dzieci; 
Bądź ty im ojcem, a wy mu synami, 
A jego dziecióm435 braćmi rodzonemi. 
Na waszéj zgodzie los litewskiéj ziemi. 
Patrzcie, z Kiejstutem, z Lubartem my zgodni, 
Iluśmy wrogóm nastawiali głowy! 
Naprzeciw wielu kraj nasz obronili! 
Bogi tam wiedzą, co za los was czeka, 
Lecz Bogi zgodzie bratniéj błogosławią. 
Do was, Kiejstucie! — I rękę wyciągnął, 
Podał róg bratu. — Bądź mi zdrowy, bracie! 
Już nam aż w Wschodniéj zobaczyć się Ziemi 
Z tobą! ale już nie z braćmi wszystkiemi! 
We Wschodniéj Ziemi na Wieczności Górze 
Nie stanie wielu! W chrześcijańskim raju 
Poszli, dziadowskiéj wyrzekając wiary436. 
Z tobą, Lubarcie437, nie widzieć nam więcéj — 
Tyś chrześcijanin — i z tobą, Jawnucie438! 
Żegnajcie, bracia! Nad Olgierda dziećmi 
Bądźcie opieką, zastąpcie im ojca! 
Jeszcze raz, stary Kiejstucie, dłoń ściśnij. 
Już cię nie widzę, niech usta uczuję, 
Niech głos posłyszę. Patelo439 koło mnie 
Leci z skrzydłami czarno okrytemi. 
Żegnajcie, dzieci! duch mój będzie z wami; 
Żegnajcie, słudzy, i wierne psy moje! 
Ty, mój sokole! ty, mój mieczu biały! 
I ty, Juljanno440! ty jeszcze, Kiejstucie! 
Podajcie miecza, niechaj z mieczem w dłoni 
Skonam, gdy Bogi mi nie dozwoliły 
Gedyminową śmiercią umrzeć w boju! 
Niech w rogi dzwonią, w lietaury uderzą, 
Niechaj mi nócą441 pieśń moję442 bojową! — 
Mówił, i z wolna starą kłonił głowę; 
Broda mu siwa na piersi spływała; 
Miecz cisnął443 jeszcze, lecz ręka spadała; 
I ani żony płacz, ani łzy dzieci, 
Ani wojenne drużyny okrzyki, 
Już go na ziemię odwołać nie mogły; 
Ani dźwięk rogów nie odwrócił ducha, 
Co śpieszył dziadów w Wschodniéj witać Ziemi. 
Mówił, a płacz się rozległ po świetlicy. 
Jeden był Kiejstut, co łzy nie miał w oku, 
Bo jego boleść duszę ucisnęła 
I łzóm444 zaparła445 na powieki drogę. 
Tak skonał Olgierd. Stu płaczek się głosy 
Ozwały nagle z jękiem i krzykami. 
Ciało starego myli, ubierali, 
Białą mu szatę, złote wiżos446 kładli, 
Białym go mieczem na śmierć przepasali, 
Rąbkiem mu białym przewiązano szyję, 
W nim złoty pieniądz na wieczności drogę, 
U pasa proca rzemienna wisiała, 
A szłyk na głowie, giętki łuk u boku. 
I siedział starzec, jak gdyby żył jeszcze, 
Tylko nie patrzał zamkniętemi oczy447, 
Tylko nie dyszał448 piersiami wyschłemi, 
Zda się, odpoczął po życiu, po boju. 
Naprzeciw niego bracia, towarzysze, 
Synowie, słudzy stali i kapłani; 
Wszyscy do niego róg alusu pili, 
Wszyscy żegnali Olgierda ze łzami, 
I na dobranoc pieśni mu nócili449; 
A płaczki, wkoło usiadłszy na ziemi, 
Łzy spadające do naczyń zbierały; 
I w czarnéj sukni, we wdowiéj zasłonie, 
Xiężna450 Juljanna451 u nóg męża swego 
Płakała, szaty rozdarłszy na poły. 
Już czas pogrzebu — na Świętéj Dolinie 
Od Znicza iskrę przynieśli kapłani, 
Raudę452 zanócą453, na kniazia czekając, 
Miękkie mu łoże ścielą z wonnych kwiatów. 
Porwali słudzy zimne starca ciało. 
Żegnaj, zamczysko! żegnajcie, komnaty! 
Olgierd w was więcéj nie będzie ucztował, 
Nie złoży łupu, powróciwszy z wojny, 
Nie złoży głowy utrudzonéj bojem, 
Olgierd na wieczne śpieszy już posłanie, 
Przez stos gorący do zimnéj mogiły. 
Przed ciałem jego odpędzają duchy; 
Idą bojary454, mieczami machają; 
Juljanna455 idzie do stóp tylko góry; 
Tu z płaczki swemi456 na ziemię upadła, 
Chciała iść daléj, nie puszczą kapłani. 
Tam krzyk i wrzawa dokoła doliny. 
Słupy rozstawne — do słupów młodź goni, 
Zdobywa pieniądz i zbroje457, i leci, 
Na duchy wrzeszcząc, aby je odegnać, 
Olgierda ciała by skrzydłem nie tknęły. 
Na stosie starzec z mieczem w skrzepłym ręku. 
Z siwą mu brodą wschodni wiatr powiewa. 
Dokoła bracia, synowie, kapłani, 
I słudzy na stos dla xięcia458 wybrani. 
Oni nie płaczą, bo idą za panem 
Na lepsze życie, kędy ich niewolę 
Sto nowych zmysłów, roskoszy459 osłodzi; 
Oni nie płaczą — wszystkim oschły oczy; 
Pieśń tylko wielka przez usta kapłanóm 
W niebo za duchem Olgierda się toczy. 
  1. pod niemi — dziś popr. forma N. lm: pod nimi. [przypis edytorski] ↩
  2. upiorem — tu: jak upiór. [przypis edytorski] ↩
  3. naddziad (daw.) — pradziad, przodek. [przypis edytorski] ↩
  4. z siwemi brody — dziś popr. forma N. lm: z siwymi brodami. [przypis edytorski] ↩
  5. szklanny — dziś popr. forma: szklany. [przypis edytorski] ↩
  6. szklannemi oczy — dziś popr. forma N. lm: szklanymi oczami. [przypis edytorski] ↩
  7. sparłszy (daw.) — oparłszy, położywszy. [przypis edytorski] ↩
  8. żywemi — dziś popr. forma N. lm: żywymi. [przypis edytorski] ↩
  9. dzisiejszém — dziś popr. forma N. lp r.n.: dzisiejszym. [przypis edytorski] ↩
  10. rozśmiać się — dziś: roześmiać się, śmiać się. [przypis edytorski] ↩
  11. roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
  12. powiécie — wyrazy powiécie oraz dziécię zostały zrymowane ze słowem życie, ponieważ é mogło być wymawiane w sposób zbliżony do i bądź y. [przypis edytorski] ↩
  13. nie wié słowa — dziś: nie zna słowa. [przypis edytorski] ↩
  14. z ręku — dziś: z rąk (ręku jest dawną formą liczby podwójnej, o znaczeniu dwóch rąk). [przypis edytorski] ↩
  15. wystawić — tu: unaocznić, pokazać. [przypis edytorski] ↩
  16. stem barw — dziś popr.: stoma barwami. [przypis edytorski] ↩
  17. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis edytorski] ↩
  18. śrébrny — dziś popr. pisownia: srebrny. [przypis edytorski] ↩
  19. zdumiały (daw.) — zdumiony. [przypis edytorski] ↩
  20. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  21. twoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. [przypis edytorski] ↩
  22. brzegóm — dziś popr. forma C. lm: brzegom. [przypis edytorski] ↩
  23. bałwan — tu: fala. [przypis edytorski] ↩
  24. kosa (tu daw.) — warkocz. [przypis edytorski] ↩
  25. porać (daw.) — pruć, rozłamywać (por. uporać się z czymś). [przypis edytorski] ↩
  26. podnaszać (daw.) — podnosić wielokrotnie. [przypis edytorski] ↩
  27. blaski krwawemi — dziś popr. forma N. lm: krwawymi blaskami. [przypis edytorski] ↩
  28. rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
  29. szalonemi skoki — dziś popr. forma N. lm: szalonymi skokami. [przypis edytorski] ↩
  30. rzadnieć — dziś: rzednąć. [przypis edytorski] ↩
  31. Bałtyku królowa po kochanku płacze — w mit. litew. Jurata (Jūratė, od litew. jūra: morze), bogini Bałtyku, zakochała się w rybaku, za co Perkun zniszczył jej bursztynowy pałac i pozbawił ją władzy. [przypis edytorski] ↩
  32. Praurma a. Prauryma (litew. Praurimė) — według XIX-wiecznego historyka T. Narbutta litewska bogini świętego ognia, jej istnienia nie potwierdzają inne źródła historyczne ani tradycja ludowa. [przypis edytorski] ↩
  33. rąbek (daw.) — chustka na głowę. [przypis edytorski] ↩
  34. pastwa (daw.) — ofiara. [przypis edytorski] ↩
  35. czarnemi skrzydły — dziś popr. forma N. lm: czarnymi skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
  36. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  37. błoń a. błonie — rozległa łąka, pusta przestrzeń pokryta trawą. [przypis edytorski] ↩
  38. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski] ↩
  39. zaszeleściały — dziś popr. forma: zaszeleściły. [przypis edytorski] ↩
  40. piasczysty — dziś popr. pisownia: piaszczysty. [przypis edytorski] ↩
  41. bracióm — dziś popr. forma C. lm: braciom. [przypis edytorski] ↩
  42. dniowy — dzienny, tu: codzienny; strawa dniowa to obiad. [przypis edytorski] ↩
  43. zastali, zatrzymali (tu reg.) — dziś popr. forma 3 os. lm cz. przesz. r.nmos.: zastały, zatrzymały (w zdaniu Gdy mnie burza, gdy mnie chmury na morskim brzegu zastali i dzień cały zatrzymali). [przypis edytorski] ↩
  44. spoźniony — dziś popr. pisownia: spóźniony. [przypis edytorski] ↩
  45. porać (daw.) — pruć. [przypis edytorski] ↩
  46. pieśnióm — dziś popr. forma: pieśniom. [przypis edytorski] ↩
  47. słonić (daw.) — zasłaniać. [przypis edytorski] ↩
  48. żmudzin — konik żmudzki, przedstawiciel rasy koni hodowanych na Żmudzi, niewielkich, ale silnych i wytrzymałych. [przypis edytorski] ↩
  49. szłyk (daw.) — futrzana czapka. [przypis edytorski] ↩
  50. burka (daw.) — płaszcz z filcu. [przypis edytorski] ↩
  51. poźny — dziś popr.: późny. [przypis edytorski] ↩
  52. Kaukie (mit. litew.) — straszydła nocne. [przypis edytorski] ↩
  53. bracióm — dziś popr. forma C. lm: braciom. [przypis edytorski] ↩
  54. dniowy — dzienny, tu: codzienny; strawa dniowa to obiad. [przypis edytorski] ↩
  55. nié ma — rym z imieniem Prauryma wskazuje tu na wymowę é pochylonego jak i: ni ma. [przypis edytorski] ↩
  56. kładnę — dziś popr. forma: kładę. [przypis edytorski] ↩
  57. strzedz — dziś popr. pisownia: strzec. [przypis edytorski] ↩
  58. strzedz twe kroki — dziś popr.: strzec twych kroków. [przypis edytorski] ↩
  59. moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski] ↩
  60. jam Zniczowa — należę do Znicza, jestem kapłanką świętego ognia. [przypis edytorski] ↩
  61. kto przysiąg świętych naruszy — dziś popr.: kto święte przysięgi naruszy. [przypis edytorski] ↩
  62. rozdymać — tu: rozniecać, dmuchać (w ogień, aby go rozpalić). [przypis edytorski] ↩
  63. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  64. roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
  65. poźną — dziś popr. pisownia: późną. [przypis edytorski] ↩
  66. tum zrywała — dziś: tu zrywałam. [przypis edytorski] ↩
  67. piasczystéj — dziś popr.: piaszczystej. [przypis edytorski] ↩
  68. swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
  69. porywca — porywacz. [przypis edytorski] ↩
  70. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski] ↩
  71. Saułe a. Saule (z litew. Saulė) — Słońce; w mit. litew. bogini nieba. [przypis edytorski] ↩
  72. rozbiegą się — dziś popr. forma: rozbiegną się. [przypis edytorski] ↩
  73. łowiec — dziś popr.: łowca, tj. myśliwy. [przypis edytorski] ↩
  74. zbójczy — dziś: zabójczy. [przypis edytorski] ↩
  75. z zgiętemi kolany — dziś popr. forma N. lm: ze zgiętymi kolanami. [przypis edytorski] ↩
  76. mieczu — dziś popr. forma: mieczowi a. dla miecza. [przypis edytorski] ↩
  77. imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
  78. dziecięce rysy rozpatrzył — przypatrywał się twarzy dziecka. [przypis edytorski] ↩
  79. synu — dziś popr. forma C. lp: synowi. [przypis edytorski] ↩
  80. szłyk (daw.) — futrzana czapka. [przypis edytorski] ↩
  81. dysze — dziś popr. forma: dyszy, tj. oddycha. [przypis edytorski] ↩
  82. łzów — dziś popr. forma D. lm: łez. [przypis edytorski] ↩
  83. lubo (daw.) — przyjemnie, miło. [przypis edytorski] ↩
  84. takie, jak ten, syny — dziś popr. forma B. lm: takich, jak ten, synów. [przypis edytorski] ↩
  85. cóś — dziś popr.: coś. [przypis edytorski] ↩
  86. bieżał — dziś popr. forma: biegł. [przypis edytorski] ↩
  87. biegą — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski] ↩
  88. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
  89. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  90. ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski] ↩
  91. radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski] ↩
  92. Jaćwież — tu: bałtyckie plemię Jaćwingów, zamieszkujące w średniowieczu tereny między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). Kraszewski, za Długoszem, przedstawia ich kulturę jako wzór męstwa i ducha bojowego. [przypis edytorski] ↩
  93. niemi — dziś popr. forma N. lm: nimi. [przypis edytorski] ↩
  94. poźniejszy — dziś popr. pisownia: późniejszy. [przypis edytorski] ↩
  95. napróżny (daw.) — bezcelowy, daremny. [przypis edytorski] ↩
  96. koncha — muszla. [przypis edytorski] ↩
  97. gmin (daw.) — ludzie z niższej warstwy społecznej; tłum. [przypis edytorski] ↩
  98. wieczór — tu: wieczorem. [przypis edytorski] ↩
  99. sinie — dziś popr. forma: sino (jeśli to przysłówek: świecą sino) a. sine (jeśli to przymiotnik: fale sine); siny może tu oznaczać ciemnoniebieski. [przypis edytorski] ↩
  100. chwili — dziś popr. forma D. lm: chwil. [przypis edytorski] ↩
  101. wspomina na ojca — dziś popr.: wspomina ojca a. myśli o ojcu. [przypis edytorski] ↩
  102. nie staje — tu: brakuje. [przypis edytorski] ↩
  103. z złotemi włosy — dziś popr. forma N. lm: ze złotymi włosami. [przypis edytorski] ↩
  104. xiężycowy — dziś popr. pisownia: księżycowy. [przypis edytorski] ↩
  105. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
  106. wielkiémi blaski — dziś popr. forma N. lm: wielkimi blaskami. [przypis edytorski] ↩
  107. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
  108. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski] ↩
  109. patrzają — dziś popr. forma: patrzą. [przypis edytorski] ↩
  110. sokolém — dziś popr. forma N. lp r.n.: sokolim. [przypis edytorski] ↩
  111. bezsilném — dziś popr. forma N. lp: bezsilnym. [przypis edytorski] ↩
  112. poglądać — dziś: spoglądać. [przypis edytorski] ↩
  113. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski] ↩
  114. wiżos (z litew.) — obuwie. [przypis edytorski] ↩
  115. dzieckiem — tu: jako dziecko, będąc dzieckiem. [przypis edytorski] ↩
  116. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  117. sąsiady — dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. [przypis edytorski] ↩
  118. dyszeć — tu: oddychać. [przypis edytorski] ↩
  119. dziewica — tu: dziewczyna. [przypis edytorski] ↩
  120. krwawemi — dziś popr. forma N. lm r.n.: krwawymi. [przypis edytorski] ↩
  121. śpieniony — dziś popr. pisownia: spieniony. [przypis edytorski] ↩
  122. nog — dziś popr. pisownia: nóg. [przypis edytorski] ↩
  123. sny młodemi — dziś popr. forma N. lm: młodymi snami. [przypis edytorski] ↩
  124. Bogi — dziś popr. forma M. lm: Bogowie. [przypis edytorski] ↩
  125. Romnowe, częściej Romowe, litew. Romovė — miejsce kultu pogańskich Bałtów, gdzie pośrodku stał wielki dąb z wyobrażeniami trzech najważniejszych bogów; siedziba Krewe. Takich miejsc było na terenie Prus i Litwy kilka. [przypis edytorski] ↩
  126. zwodzić boje — tu: staczać walki. [przypis edytorski] ↩
  127. w ręku twych — dziś popr.: w twoich rękach. [przypis edytorski] ↩
  128. patrzali — dziś popr. forma: patrzyli. [przypis edytorski] ↩
  129. Krzyżakóm, Lachóm — dziś popr. forma C. lm: Krzyżakom, Lachom. [przypis edytorski] ↩
  130. twoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. [przypis edytorski] ↩
  131. śmiać — dziś popr.: śmiać się. [przypis edytorski] ↩
  132. wrogóm — dziś popr. forma C. lm: wrogom. [przypis edytorski] ↩
  133. bogóm — dziś popr. forma C. lm: bogom. [przypis edytorski] ↩
  134. tulić — tu: tulić się. [przypis edytorski] ↩
  135. czarne duchy się śmieli — dziś popr. forma 3 os. lm cz. przesz. r.nmos.: czarne duchy się śmiały. [przypis edytorski] ↩
  136. Ryngold — mityczny książę litewski, domniemany ojciec Mendoga. [przypis edytorski] ↩
  137. Mindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200–1263) — wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. [przypis edytorski] ↩
  138. Syn mścić śmierć ojca zrzucił suknie mnisze — syn porzucił życie zakonne, aby pomścić śmierć ojca; mowa o Wojsiełku, synu Mendoga (Mindowsa). [przypis edytorski] ↩
  139. podzwignąć — dziś popr. pisownia: podźwignąć. [przypis edytorski] ↩
  140. sąsiady — dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. [przypis edytorski] ↩
  141. zdradny (daw.) — zdradziecki. [przypis edytorski] ↩
  142. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski] ↩
  143. puścizna — dziś: spuścizna. [przypis edytorski] ↩
  144. użyżniać — dziś popr. pisownia: użyźniać. [przypis edytorski] ↩
  145. Gedymin a. Giedymin, litew. Gediminas (ok. 1275–1341) — wielki książę litewski, ojciec m.in. Olgierda i Kiejstuta, dziadek Witolda i Jagiełły. [przypis edytorski] ↩
  146. na rany zapomniała swoje — o ranach zapomniała swoich. [przypis edytorski] ↩
  147. Olgierd Giedyminowicz (ok. 1300–1377) — wielki książę litewski, syn Giedymina, ojciec m.in. Jagiełły. [przypis edytorski] ↩
  148. bułat — tu: miecz pochodzący z Persji lub Turcji, wykuty ze stali damasceńskiej. [przypis edytorski] ↩
  149. ptacy — dziś popr.: ptaki. [przypis edytorski] ↩
  150. łodź — dziś popr. pisownia: łódź. [przypis edytorski] ↩
  151. porać (daw.) — pruć. [przypis edytorski] ↩
  152. oń (daw.) — o niego. [przypis edytorski] ↩
  153. jednym śladem — jedynym śladem są. [przypis edytorski] ↩
  154. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  155. bieży — dziś popr. forma: biegnie. [przypis edytorski] ↩
  156. orężów — dziś popr. w lp.: oręża. [przypis edytorski] ↩
  157. matkę odbieżał (daw.) — odjechał od matki; zostawił matkę. [przypis edytorski] ↩
  158. cóś — dziś popr.: coś. [przypis edytorski] ↩
  159. zatętniać — dziś popr.: tętnić. [przypis edytorski] ↩
  160. któś — dziś popr.: ktoś. [przypis edytorski] ↩
  161. ręce złamać — dziś: załamać ręce. [przypis edytorski] ↩
  162. widny (tu daw.) — widoczny. [przypis edytorski] ↩
  163. pol — dziś popr. pisownia: pól. [przypis edytorski] ↩
  164. sioło (daw.) — wieś. [przypis edytorski] ↩
  165. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  166. przewoznik — dziś popr. pisownia: przewoźnik. [przypis edytorski] ↩
  167. wzruszyć — tu: poruszyć, postawić na nogi. [przypis edytorski] ↩
  168. robić laskami i długiemi wiosły — wiosłować laskami i długimi wiosłami. [przypis edytorski] ↩
  169. porać (daw.) — pruć. [przypis edytorski] ↩
  170. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  171. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  172. świetlica — tu: w dawnych dworach sala, w której toczyło się życie społeczne mieszkańców. [przypis edytorski] ↩
  173. alus (litew.) — piwo. [przypis edytorski] ↩
  174. scierać — dziś popr. pisownia: ścierać. [przypis edytorski] ↩
  175. srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski] ↩
  176. czyli (tu daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski] ↩
  177. więzy krzyżackiemi — dziś popr. forma N. lm: krzyżackimi więzami. [przypis edytorski] ↩
  178. związanym jęczał — dziś: związany jęczałem. [przypis edytorski] ↩
  179. niemi — dziś popr. forma N. lm: nimi. [przypis edytorski] ↩
  180. nogóm nie spocznę — nie dam nogom odpocząć, nie usiądę. [przypis edytorski] ↩
  181. Winrych Kniprode, właśc. Winrich von Kniprode (ok. 1310–1382) — wielki mistrz krzyżacki w latach 1351–1382. [przypis edytorski] ↩
  182. Wścieklem się dwakroć rzucał na psich synów — wściekle się dwa razy rzucałem na psich synów (wrogów). [przypis edytorski] ↩
  183. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  184. Eckersberg — dziś: Okartowo, wieś nad jeziorem Śniardwy w województwie warmińsko-mazurskim, powiat piski, gmina Orzysz. [przypis edytorski] ↩
  185. k’niemu — ku niemu, do niego. [przypis edytorski] ↩
  186. radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski] ↩
  187. mrówię — dziś popr.: mrowie. [przypis edytorski] ↩
  188. Malborg — dziś: Malbork. [przypis edytorski] ↩
  189. żarty — zżerany. [przypis edytorski] ↩
  190. owładło — dziś popr. forma: owładnęło. [przypis edytorski] ↩
  191. miękkiem znalazł zgotowane szaty — znalazłem przygotowane miękkie ubranie. [przypis edytorski] ↩
  192. przybór — tu: sprzęty, przybory a. ozdoby. [przypis edytorski] ↩
  193. źwierz — dziś popr. pisownia: zwierz. [przypis edytorski] ↩
  194. opona (tu daw.) — zasłona, przykrycie. [przypis edytorski] ↩
  195. szpiegli to — czy to jest szpieg. [przypis edytorski] ↩
  196. zkądże — dziś popr. pisownia: skądże. [przypis edytorski] ↩
  197. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: gdzie. [przypis edytorski] ↩
  198. kobiercy temi — dziś popr. forma N. lm: tymi kobiercami. [przypis edytorski] ↩
  199. starym — tu: jestem stary. [przypis edytorski] ↩
  200. pamiętaj, panie, na sługę — pamiętaj, panie, o słudze. [przypis edytorski] ↩
  201. dobieżysz lasu (daw.) — dobiegniesz do lasu. [przypis edytorski] ↩
  202. gmin (daw.) — ludzie z niższej warstwy społecznej; tłum. [przypis edytorski] ↩
  203. ciężkie czaty (...) sprawiałem — pełniłem trudną wartę. [przypis edytorski] ↩
  204. drąc — przedzierając [przypis edytorski] ↩
  205. w Mazowszem dążył — dążyłem na Mazowsze. [przypis edytorski] ↩
  206. śpiekły — dziś popr. pisownia: spiekły. [przypis edytorski] ↩
  207. chwiląm snu siły krzepił — chwilą snu siły krzepiłem. [przypis edytorski] ↩
  208. nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
  209. Danuta, właśc. Anna Danuta (ok. 1360 – ok. 1424 lub 1448) — księżna mazowiecka, żona księcia mazowieckiego Janusza, córka Kiejstuta. [przypis edytorski] ↩
  210. dójść — dziś popr. pisownia: dojść. [przypis edytorski] ↩
  211. poorali — poorały [przypis edytorski] ↩
  212. podartemi nogi — poranionymi nogami. [przypis edytorski] ↩
  213. stoła — dziś popr. forma D. lp: stołu. [przypis edytorski] ↩
  214. kunigas — średniowieczne określenie księcia litewskiego. [przypis edytorski] ↩
  215. ptacy — dziś popr.: ptaki. [przypis edytorski] ↩
  216. biedz — dziś: biec. [przypis edytorski] ↩
  217. wczasy (tu daw.) — wypoczynek. [przypis edytorski] ↩
  218. łuku naciągnę — dziś popr.: łuk naciągnę. [przypis edytorski] ↩
  219. strzałów — dziś popr. forma D. lm.: strzał. [przypis edytorski] ↩
  220. władł — dziś popr. forma: władał. [przypis edytorski] ↩
  221. brzega — dziś popr. forma D. lp.: brzegu. [przypis edytorski] ↩
  222. źwierz — dziś popr. pisownia: zwierz. [przypis edytorski] ↩
  223. Johannisbergski gród — nieistniejący już zamek Johannisburg wzniesiony w 1344–45 na terenie obecnego miasta Pisz w woj. warmińsko-mazurskim, nad jeziorem Roś. [przypis edytorski] ↩
  224. mięszać — dziś popr.: mieszać. [przypis edytorski] ↩
  225. jutrznia — w katolicyzmie modlitwa odmawiana w klasztorach przed wschodem słońca. [przypis edytorski] ↩
  226. paciórki — dziś popr. pisownia: paciorki (tu: różańce). [przypis edytorski] ↩
  227. w łowy — dziś: na łowy, na polowanie. [przypis edytorski] ↩
  228. kilka — dziś: kilku. [przypis edytorski] ↩
  229. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  230. rozbitą piersią — tu: zniszczonymi, starymi płucami. [przypis edytorski] ↩
  231. pędzić się — dziś popr.: pędzić, tj. biec. [przypis edytorski] ↩
  232. starce — dziś popr. forma M. lm.: starcy. [przypis edytorski] ↩
  233. biegą — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski] ↩
  234. imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
  235. drapać — tu: wdrapywać się. [przypis edytorski] ↩
  236. imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
  237. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  238. Henryk — Heinrich Kranichfeld (zwany Hanke von Eckersberg). [przypis edytorski] ↩
  239. Eckersberg — dziś: Okartowo. [przypis edytorski] ↩
  240. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski] ↩
  241. swoję — dziś popr. forma B.: swoją. [przypis edytorski] ↩
  242. poklasła — dziś popr.: klasnęła. [przypis edytorski] ↩
  243. wielkiem „Łado” zawrzasła — wzniosła wielki okrzyk, krzyknęła głośno „łado!”; Łado a. Łada — domniemane bóstwo słowiańskie, wymieniane przez chrześcijańskich kronikarzy jako bóstwo wojny (męskie) lub płodności (żeńskie); dziś badacze powątpiewają w autentyczność tych przekazów. [przypis edytorski] ↩
  244. pożoga — pożar. [przypis edytorski] ↩
  245. Litwa — tu: Litwini. [przypis edytorski] ↩
  246. Kollin — Johann Collyn a. Jan Collint lub Collin, prokurator (niższy urzędnik krzyżacki) na zamku w Piszu; dwukrotnie uległ Kiejstutowi: w 1361 i 1366. [przypis edytorski] ↩
  247. Restemburg — Rastenburg a. Rastembork, dziś: Kętrzyn. [przypis edytorski] ↩
  248. Bartenstein — dziś: Bartoszyce. [przypis edytorski] ↩
  249. nieszowski — dziś: nieszawski; w Nieszawie od XIII w. znajdował się gród krzyżacki. [przypis edytorski] ↩
  250. Bartenstejnski — dziś popr. pisownia: bartensteinski. [przypis edytorski] ↩
  251. wiekóm — dziś: wiekom. [przypis edytorski] ↩
  252. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  253. Mieczów — dziś popr. forma D. lm.: mieczy. [przypis edytorski] ↩
  254. ociec — dziś popr. pisownia: ojciec. [przypis edytorski] ↩
  255. pokrewny — dziś: krewny; dawniej uważano, że zostając ojcem chrzestnym, wchodzi się do rodziny, podobnie jak przez małżeństwo. [przypis edytorski] ↩
  256. naszy — dziś popr. forma: nasz. [przypis edytorski] ↩
  257. imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
  258. na się — dziś popr.: na siebie. [przypis edytorski] ↩
  259. fórta — dziś popr. pisownia: furta. [przypis edytorski] ↩
  260. miecza daj — dziś popr.: miecz daj. [przypis edytorski] ↩
  261. blizkie — dziś popr. pisownia: bliskie. [przypis edytorski] ↩
  262. puścizna — dziś: spuścizna. [przypis edytorski] ↩
  263. coby — tu: żeby. [przypis edytorski] ↩
  264. rodzeństwo Olgierdowe — tu: dzieci Olgierda. [przypis edytorski] ↩
  265. wrogóm — dziś popr. forma C. lm: wrogom; wrogóm się ostoi — dziś: od wrogów się obroni. [przypis edytorski] ↩
  266. puszczał na drugich ogarem — szczuł jednego na drugich jak psa myśliwskiego. [przypis edytorski] ↩
  267. zwycięzać — prawdopodobnie pomyłka w druku źródła; dziś popr. pisownia: zwyciężać. [przypis edytorski] ↩
  268. staróść — dziś popr. pisownia: starość. [przypis edytorski] ↩
  269. wnętrznéj — dziś: wewnętrznej. [przypis edytorski] ↩
  270. oba — dziś popr. forma M. r.mos.: obaj. [przypis edytorski] ↩
  271. rowieśnik — dziś popr. pisownia: rówieśnik. [przypis edytorski] ↩
  272. wyrość (daw.) — wyrosnąć. [przypis edytorski] ↩
  273. szłyk (daw.) — futrzana czapka. [przypis edytorski] ↩
  274. wstrzęsło — dziś popr. forma: wstrząsnęło. [przypis edytorski] ↩
  275. ludzióm — dziś popr. forma C. lm: ludziom. [przypis edytorski] ↩
  276. źwierzę — dziś popr. pisownia: zwierzę. [przypis edytorski] ↩
  277. mieszkańce — dziś popr. forma B. lm: mieszkańców. [przypis edytorski] ↩
  278. Wilia — rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Niemna. [przypis edytorski] ↩
  279. gnać się — dziś: gnać. [przypis edytorski] ↩
  280. z młodu — od młodości. [przypis edytorski] ↩
  281. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  282. zawcześnie — wcześnie, w krótkim czasie. [przypis edytorski] ↩
  283. z rybaki — dziś popr. forma: z rybakami. [przypis edytorski] ↩
  284. osocznik — obławnik, pomocnik myśliwego. [przypis edytorski] ↩
  285. pletnia — dyscyplina, narzędzie chłosty. [przypis edytorski] ↩
  286. wgłąb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. [przypis edytorski] ↩
  287. w przymierze — tu: na zgodę. [przypis edytorski] ↩
  288. pobitemi — dziś popr. forma N. lm: pobitymi, pokonanymi. [przypis edytorski] ↩
  289. naówczas (daw.) — wtedy, w tym czasie, w takiej sytuacji. [przypis edytorski] ↩
  290. połączać — dziś popr.: łączyć. [przypis edytorski] ↩
  291. poźniejszy — dziś popr. pisownia: późniejszy. [przypis edytorski] ↩
  292. strzymać (daw.) — tu: dotrzymać. [przypis edytorski] ↩
  293. Jawnut, dziś raczej Jawnuta, litew. Jaunutis (ok. 1305–1366) — jeden z ośmiu synów Giedymina, brat Olgierda i Kiejstuta. Miał zostać następcą ojca i przejąć Wilno, ale bracia pokonali go, a władcą Litwy został Olgierd. Jawnuta przyjął prawosławie, licząc na pomoc władców ruskich w odzyskaniu władzy, ale ostatecznie wrócił na Litwę i osiadł w majątku, wyznaczonym mu przez braci. [przypis edytorski] ↩
  294. pokłonić — dziś popr.: pokłonić się. [przypis edytorski] ↩
  295. obadwa sąsiady — dziś popr. forma M. lm: obydwaj sąsiedzi. [przypis edytorski] ↩
  296. targować — dziś: targować się. [przypis edytorski] ↩
  297. z Tatar — od Tatarów, z ziemi tatarskiej. Litwa graniczyła w XV w. z tatarskim Chanatem Krymskim na terenie dzisiejszej Ukrainy. [przypis edytorski] ↩
  298. do Sambij — dziś popr. forma D.: do Sambii. [przypis edytorski] ↩
  299. Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
  300. ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
  301. zażedz — dziś popr. pisownia: zażec; tj. podpalić. [przypis edytorski] ↩
  302. zjadły — dziś: zajadły. [przypis edytorski] ↩
  303. na (...) czole — dziś popr. forma wyrażenia: na czele. [przypis edytorski] ↩
  304. kopyty — dziś popr. forma N. lm: kopytami. [przypis edytorski] ↩
  305. oglądać za siebie — dziś popr.: oglądać się za siebie. [przypis edytorski] ↩
  306. Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
  307. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski] ↩
  308. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  309. ptaszętóm — dziś popr. forma C. lm: ptaszętom. [przypis edytorski] ↩
  310. odwrótu — dziś popr. pisownia: odwrotu. [przypis edytorski] ↩
  311. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  312. dwóchset — dziś popr.: dwustu. [przypis edytorski] ↩
  313. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  314. xiężniczka — dziś popr. pisownia: księżniczka. [przypis edytorski] ↩
  315. kosa (tu daw.) — warkocz. [przypis edytorski] ↩
  316. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
  317. skazka (z ros.) — bajka. [przypis edytorski] ↩
  318. kraśny — dziś popr. pisownia: krasny, tj. czerwony a. barwny. [przypis edytorski] ↩
  319. ocz — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
  320. wynijść (daw.) — wyjść. [przypis edytorski] ↩
  321. synu — dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. [przypis edytorski] ↩
  322. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski] ↩
  323. patrzeć wracających — oglądać wracających, przeglądać. [przypis edytorski] ↩
  324. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  325. znojny — tu: zmęczony, spocony. [przypis edytorski] ↩
  326. układli — dziś popr.: ułożyli, poukładali. [przypis edytorski] ↩
  327. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski] ↩
  328. brzemie — dziś popr. pisownia: brzemię. [przypis edytorski] ↩
  329. wczora (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski] ↩
  330. młódszy — dziś popr. pisownia: młodszy. [przypis edytorski] ↩
  331. xiążęta żmudzkie i trockie — dziś popr.: książęta żmudzcy i troccy. [przypis edytorski] ↩
  332. włosy złotemi — dziś popr. forma N. lm: złotymi włosami. [przypis edytorski] ↩
  333. komor — dziś popr.: komar. [przypis edytorski] ↩
  334. kładnąc — dziś popr. forma: kładąc. [przypis edytorski] ↩
  335. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  336. kładnie — dziś popr. forma: kładzie. [przypis edytorski] ↩
  337. domagać — dziś: domagać się. [przypis edytorski] ↩
  338. wreście — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski] ↩
  339. uchylił głowy — tu: skinął głową na potwierdzenie. [przypis edytorski] ↩
  340. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  341. macierz (tu daw.) — matka. [przypis edytorski] ↩
  342. wezmiecie — dziś popr. pisownia: weźmiecie. [przypis edytorski] ↩
  343. kto pod nią schował, kto pod nią urodził — dziś oba czasowniki zwrotne: schował się, urodził się. [przypis edytorski] ↩
  344. wiano (daw.) — ślubny dar męża dla żony, zabezpieczenie posagu. [przypis edytorski] ↩
  345. opona (tu daw.) — zasłona, przykrycie. [przypis edytorski] ↩
  346. co dotknie — dziś popr.: czego dotknie. [przypis edytorski] ↩
  347. jak król ów bajeczny przerabia na złoto — nawiązanie do mitu gr. o frygijskim królu Midasie, dla którego wymarzona zdolność zamiany w złoto dotkniętych przedmiotów okazała się ostatecznie przekleństwem. [przypis edytorski] ↩
  348. zmięszany — dziś popr.: zmieszany. [przypis edytorski] ↩
  349. zsyłać — tu: wysyłać listy. [przypis edytorski] ↩
  350. czekając z pokłony — czekając z pokłonami, tj. wstrzymując się z przekazaniem pozdrowień (matce). [przypis edytorski] ↩
  351. rzadzéj — dziś popr.: rzadziej. [przypis edytorski] ↩
  352. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  353. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
  354. wskróś — dziś popr.: wskroś. [przypis edytorski] ↩
  355. pochyły — tu: przygarbiony. [przypis edytorski] ↩
  356. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski] ↩
  357. rozgościć — dziś popr.: rozgościć się. [przypis edytorski] ↩
  358. któś taki (daw.) — kim jesteś. [przypis edytorski] ↩
  359. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  360. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
  361. osuty (daw.) — osnuty, spowity. [przypis edytorski] ↩
  362. roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
  363. imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
  364. ktożeś ty (daw.) — kim jesteś. [przypis edytorski] ↩
  365. mięszać — dziś popr.: mieszać. [przypis edytorski] ↩
  366. jastrząb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: jastrząb. [przypis edytorski] ↩
  367. pastwa (daw.) — ofiara. [przypis edytorski] ↩
  368. ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski] ↩
  369. skośniały — skostniały. [przypis edytorski] ↩
  370. spodnica — dziś popr. pisownia: spódnica. [przypis edytorski] ↩
  371. wstępywać — dziś popr.: wstępować. [przypis edytorski] ↩
  372. Gulbi (mit. litew.) — duch opiekuńczy. [przypis edytorski] ↩
  373. użyzniać — dziś popr. pisownia: użyźniać. [przypis edytorski] ↩
  374. Turza Góra — dziś: Góra Zamkowa. [przypis edytorski] ↩
  375. gród Gedymina — Wilno. [przypis edytorski] ↩
  376. Łysą Górę — dziś: Góra Trzech Krzyży a. Góra Trzykrzyska; wcześniej także Krzywa Góra. [przypis edytorski] ↩
  377. swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
  378. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski] ↩
  379. Juljanna, właśc. Julianna twerska (ok. 1325–1392) — córka księcia twerskiego Aleksandra, druga żona Olgierda Giedyminowicza, matka Jagiełły. Była chrześcijanką; wg legendy ufundowała cerkiew ku czci męczenników chrześcijańskich Jana, Eustachego i Antoniego straconych w 1347 r. za przyjęcie prawosławia. [przypis edytorski] ↩
  380. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  381. kniaziu — dziś popr. forma C. lp: kniaziowi. [przypis edytorski] ↩
  382. Dymitr, właśc. Dymitr Doński (1350–1389) — wielki książę moskiewski i włodzimierski, święty kościoła prawosławnego. [przypis edytorski] ↩
  383. jaje — dziś: jajo a. jajko. [przypis edytorski] ↩
  384. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski] ↩
  385. o lepszą (daw.) — o lepsze, o pierwszeństwo. [przypis edytorski] ↩
  386. Dymitru — dziś popr. forma C. lp: Dymitrowi. [przypis edytorski] ↩
  387. święto w Sobotę — Wielka Sobota wielkanocna. [przypis edytorski] ↩
  388. posły — dziś popr. forma M. lm: posłowie. [przypis edytorski] ↩
  389. gońce — dziś popr. forma M. lm: gońcy. [przypis edytorski] ↩
  390. Michał Twerski, Michał Aleksandrowicz (1333–1399) — książę twerski od 1368, wielki książę twerski od 1382; brat Julianny, drugiej żony Olgierda Giedyminowicza; wuj Jagiełły. [przypis edytorski] ↩
  391. Światosławu — tak w źródle, prawdopodobnie pomyłka, powinno być: Światosław (tak sugeruje rytm wiersza). [przypis edytorski] ↩
  392. Drucki, właśc. Dymitr Starszy Olgierdowic (1320–1399) — książę drucki i wielki książę trubecki, jeden z synów Olgierda Giedyminowica. [przypis edytorski] ↩
  393. Andrzéj Połocki, Andrzej Garbaty a. Andrzej Olgierdowic (1319–1399) — książę połocki, starszy przyrodni brat Jagiełły. [przypis edytorski] ↩
  394. Lubart Dymitr Giedyminowicz (ok. 1313 – przed 1386) — syn Giedymina, książę połocki, włodzimierski i halicki. [przypis edytorski] ↩
  395. lacka rubież (daw.) — polska granica. [przypis edytorski] ↩
  396. ćma (tu daw.) — ogromna ilość, tłum. [przypis edytorski] ↩
  397. szeptają — dziś popr. forma: szepczą, rzadziej: szepcą. [przypis edytorski] ↩
  398. brat Michał, właśc. Koriat Michał Giedyminowicz (ok. 1307 – ok. 1365) — jeden z synów Giedymina, książę Nowogródka. [przypis edytorski] ↩
  399. czerń (tu daw.) — tłumy ludzi niskiego stanu, biedota, chłopstwo. [przypis edytorski] ↩
  400. z wiatry na skrzydła się mienia — zamienia się z wiatrami na skrzydła, tj. bardzo szybka. [przypis edytorski] ↩
  401. gnać się — dziś popr.: gnać. [przypis edytorski] ↩
  402. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  403. nie ma — taka pisownia w tym miejscu w wydaniu źródłowym; rym (trzyma) świadczy jednak o wymowie z é pochylonym: nié ma. [przypis edytorski] ↩
  404. Góra Pokłonna — pot. Pokłonka, wzniesienie kiedyś daleko poza granicami miasta, obecnie w centrum Moskwy, na terenie Parku Zwycięstwa. [przypis edytorski] ↩
  405. mrówię — dziś popr.: mrowie. [przypis edytorski] ↩
  406. Olgierdow — dziś: Olgierdowy a. Olgierda. [przypis edytorski] ↩
  407. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  408. strzymać (daw.) — tu: dotrzymać. [przypis edytorski] ↩
  409. Kremlu — dziś popr. forma D.: Kremla. [przypis edytorski] ↩
  410. Kremel — dziś popr.: Kreml. [przypis edytorski] ↩
  411. dotknąć się — dziś: dotknąć. [przypis edytorski] ↩
  412. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  413. Krewiczanie a. Krywicze — plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące w średniowieczu tereny dzisiejszej Białorusi lub zach. Rosji. [przypis edytorski] ↩
  414. młódszy — dziś popr. pisownia: młodszy. [przypis edytorski] ↩
  415. gnać się — dziś popr.: gnać. [przypis edytorski] ↩
  416. Elżbieta, tj. Elżbieta Łokietkówna (1305–1380) — siostra Kazimierza Wielkiego, regentka Polski po jego śmierci. Żona króla Węgier Karola Roberta, matka węgierskiego i polskiego króla Ludwika Węgierskiego, babka królowej polskiej Jadwigi. [przypis edytorski] ↩
  417. Tarnow — dziś popr. pisownia: Tarnów. [przypis edytorski] ↩
  418. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
  419. ubiedz — dziś popr. pisownia: ubiec; tu: zdążyć zająć. [przypis edytorski] ↩
  420. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  421. Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
  422. na Wilnie — tj. na zamku wileńskim. [przypis edytorski] ↩
  423. alus (litew.) — piwo. [przypis edytorski] ↩
  424. synóm — dziś popr. forma C. lm: synom. [przypis edytorski] ↩
  425. bracióm — dziś popr. forma C. lm: braciom. [przypis edytorski] ↩
  426. Wilija — dziś: Wilia. [przypis edytorski] ↩
  427. Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
  428. chrześcijaninem — tu w źródle pisownia: chrześcianinem. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako czterosylabowy: chrześć-ja-ni-nem. [przypis edytorski] ↩
  429. syny twe — dziś popr. forma M. lm: twoi synowie. [przypis edytorski] ↩
  430. bojary moje — dziś popr. forma M. lm: moi bojarzy. [przypis edytorski] ↩
  431. rodnia (daw.) — rodzina. [przypis edytorski] ↩
  432. swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
  433. młódszy — dziś popr. pisownia: młodszy. [przypis edytorski] ↩
  434. synu — dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. [przypis edytorski] ↩
  435. dziecióm — dziś popr. forma C. lm: dzieciom. [przypis edytorski] ↩
  436. dziadowska wiara — wiara dziadów, tj. przodków. [przypis edytorski] ↩
  437. Lubart Dymitr Giedyminowicz (ok. 1313 – przed 1386) — syn Giedymina, książę połocki, włodzimierski i halicki. [przypis edytorski] ↩
  438. Jawnut, dziś raczej Jawnuta, litew. Jaunutis (ok. 1305–1366) — jeden z ośmiu synów Giedymina, brat Olgierda i Kiejstuta. Miał zostać następcą ojca i przejąć Wilno, ale bracia pokonali go, a władcą Litwy został Olgierd. Jawnuta przyjął prawosławie, licząc na pomoc władców ruskich w odzyskaniu władzy, ale ostatecznie wrócił na Litwę i osiadł w majątku, wyznaczonym mu przez braci. W momencie śmierci Olgierda nie żył już od 11 lat. [przypis edytorski] ↩
  439. Patelo, Pateno, Potelo (mit. litew.) — litewskie bóstwo, przewodnik dusz. [przypis edytorski] ↩
  440. Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
  441. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  442. moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski] ↩
  443. cisnął — dziś: ściskał. [przypis edytorski] ↩
  444. łzóm — dziś popr. forma C. lm: łzom. [przypis edytorski] ↩
  445. zaprzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski] ↩
  446. wiżos (z litew.) — obuwie. [przypis edytorski] ↩
  447. zamkniętemi oczy — dziś popr. forma N. lm: zamkniętymi oczami. [przypis edytorski] ↩
  448. dyszeć — tu: oddychać. [przypis edytorski] ↩
  449. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  450. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
  451. Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
  452. rauda (z litew.) — pieśń pogrzebowa. [przypis edytorski] ↩
  453. zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski] ↩
  454. bojary — dziś popr. forma M. lm: bojarzy. [przypis edytorski] ↩
  455. Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
  456. z płaczki swemi — dziś popr. forma N. lm: ze swoimi płaczkami. [przypis edytorski] ↩
  457. Słupy rozstawne, do słupów młodź goni, zdobywa pieniądz i zbroje — opis rytualnych turniejów, związanych z obrzędami pogrzebowymi w daw. Litwie. [przypis edytorski] ↩
  458. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  459. roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Józef Ignacy Kraszewski

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Anafielas. Pieśń III. Witoldowe boje · Okładka na podstawie: Shadowgate@Flickr, CC BY 2.0

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: CC-BY-2.0

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: cover

Anafielas. Pieśń III. Witoldowe boje · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kraszewski-anafielas-piesn-iii/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis