Źródło i licencja tłumaczenia
AKT DRUGI
Kuchnia w domu dzierżawcy Gotfryda. Wielki, sadzą okryty kominek. Na ścianach czyste naczynia metalowe i gliniane, prócz tego kilka sztuk zbroi i miecze. W kącie krucyfiks i obrazy świętych. Długi stół z ławkami. Na prawo od kominka fotel skórzany z podłożem skóry jeleniej. Nad kominkiem i na lewej ścianie skóry jelenie, turze, łuki. Pora zimowa.
SCENA PIERWSZA
Brygita
Z zakasanymi rękawami napełnia podaną jej przez ojca Benedykta sakwę chlebem, serem itd. Ojciec Benedykt nie ma jeszcze lat pięćdziesięcia1; energiczną, ogorzałą twarz okalają siwe włosy; habit na nim wytarty.
Benedykt
spokój. Ja jedno wiem, że ojciec jego
człek był rycerny. Gdy ojciec mój konał,
wieśniak, lecz wielce czczony i zamożny,
rzekł mi przy końcu: «A bądź wierny panu»,
nie tylko temu, który jest na niebie —
to chciał powiedzieć — lecz i kochanemu,
ziemskiemu panu, który mu przez lata
spory pomagał zebrać mająteczek,
pił razem wino i z odkrytą głową
za jego trumną szedł jak pielgrzym jaki.
Brygita
Benedykt
i wy powody macie — tak, powody,
by mu być wdzięcznym. Widzicie, my tutaj
prawie nie żyjem2 na świecie — nikt o nas
tu się nie troszczy, bądźmy więc głuchymi
w naszej wierności.
Brygita
kazać przyjść do was?
Benedykt
Ilekroć ona zawita w me progi,
jasność napełnia mą celę ponurą
i rozszerzają się ściany mej leśnej,
ciasnej kapliczki, Zbawiciel oddycha
i uśmiech zjawia się na uściech3 Maryi,
a ja, przytłoczon4 ciężarem mych grzechów,
znów się podnoszę i, jakby rozszerzon5,
mogę znów patrzeć w dobrotliwe oczy
naszego Stwórcy.
Brygita
Potrząsając głową.
ale ja nie wiem — tak, nie umiem pojąć,
co wy mówicie. Dziecko się zmieniło;
jakiś ją dziwny trzyma duch w uwięzi —
nawet i tutaj, w tych ostatnich czasach,
tylko to nie jest owy6 duch pobożny,
o którym prawisz.
Benedykt
kiedy archanioł z snu grzesznego budzi,
i pan ciemności również nie próżnuje —
on i na waszą naciera dziecinę.
Lecz ona czuwa, ona jest zbudzoną!
Dlatego, proszę — drogi do świątyni,
drogi do łaski i opieki bożej
wy dziecku temu dziś nie zagradzajcie!
Tak to wygląda, jak gdyby aniołów
nieprzeliczone, niewidzialne ręce
ciągły7 ją z sobą do ołtarza; wówczas
gdy tak spoczywa w rajskim zachwyceniu,
w jedno się z Bogiem stapiając w najgłębszych
tajniach swej duszy — wówczas — ja to czuję —
spełnia się tutaj jeden z owych cudów
które nas, ludzi, wiodą do innego,
do prawdziwego życia.
Brygita
niechże się dzieje wola Boga. Amen.
Ach! Gdyby tylko była więcej święta
pomiędzy nami. Lecz tu jest ponura
i zamroczona w duchu, tak że nieraz
myślę ze strachem, czy też Bóg w tym dziecku
nie chciał mnie skarać? Ja nie mogę, ojcze,
na żadną dobyć się skruchę, niczego
nie mogę dziś już żałować, tak kocham
to moje dziecko; wiem to — zatwardziałość
grzechu jest wielką. Niech Bóg mnie ukarze —
mnie niech ukarze, nie dziecko.
Benedykt
Nieco zakłopotany.
Myśmy grzesznicy. Grzesznymi jesteśmy
już z łona matki. Ale Bóg, gdy zechce,
może ku chwale swojej wszystko zmienić,
wszystko obrócić na dobre, chociażby
w największej było poczęte słabości
i grzechu: dziecka tego czysta dusza
i nieskalane usta niechaj będą
przed jego tronem nie oskarżycielem,
lecz pośrednikiem.
Oboje odchodzą.
SCENA DRUGA
Wchodzi Ottegeba, blada, cicha. Kładzie na stos gałązki jedliny, które przyniosła ze sobą. Kilka z nich odrywa, podchodzi do krucyfiksu, całuje go i wieńczy. Wchodzi ponownie Brygita, spostrzegłszy Ottegebę, bada ją wzrokiem, nadsłuchuje szmeru za sceną i mówi.
Brygita
tak hałasują na klepisku? —
Ottegeba
Zamyślona, po cichu, z wewnętrznym wyrażeniem.
trądem dotknięty, żebrze na podwórzu.
Brygita
Ottegeba
Brygita
by go nie spotkał pan Henryk...
Ottegeba
Brygita
Ottegeba
ma się nie spotkać z nim nasz pan?
Brygita
i dla owego... Milcz, nie pytaj więcej.
Ottegeba
cisza
Ojciec Benedykt mówi: gdyby ludzie
nie buntowali się przeciwko Bogu,
nie odpychali jego łaski świętej
i jego świętej miłości, i gdyby
nieposłuszeństwem i mową bluźnierczą
nie wyszydzali jego miłosierdzia
i bezgranicznej dobroci, przenigdy
nie nawiedziłaby ziemi ta klęska.
Brygita
Krząta się koło talerzy i garnków, przy tym badawcze rzuca spojrzenie na Ottegebę.
znikły ze świata. I w tym ma on słuszność.
Ottegeba
całe dziś toczy chrześcijaństwo. Pan Bóg
chciał to pokazać w obrazie i stąd też
ciało każdego dotkniętego trądem
jest tego — mówi — zwierciadłem.
Brygita
Ottegeba
smaga swe plecy i mówi, że znać już
Bóg się w swym gniewie na zawsze odwrócił
od tego świata...
Brygita
Żegna się.
będzie nam Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel.
Ottegeba
Z większym niepokojem.
Sąd Ostateczny i że koniec świata
czyha już na nas. Nie lękasz się, matko?
Brygita
na tym podole8...
Ottegeba
mówi — wapory9, wojny i zarazy
zieją ze studzien przepaści... Anioły
moru10 po wszystkich kroczą miastach... Grzesznik
nie ujdzie żaden miecza ich mściwości.
Brygita
po co już teraz trwożyć się i lękać?...
Ottegeba
nawet i książąt.
Brygita
Ottegeba
mur, żadna baszta nie chroni od trądu.
Brygita
Ottegeba
tenże z cesarza córką tańczył w sali —
onać12 już była jego potajemną
oblubienicą! Wtem lekarz cesarski
cicho na niego zawoła i kazał
iść mu za sobą. Weszli do komnaty
i rzekł mu lekarz — rzekł: «pokaż mi rękę!»
A gdy mu rękę dał ten pan i książę,
naówczas lekarz pokazał mu bliznę
na jego białej ręce i powiedział —
to mu powiedział: «panie, twa najcięższa
przyszła godzina — bądźże teraz mężny —
jesteś nieczysty!»
Brygita
Śnisz?
Ottegeba
ani fujarek...
Brygita
Niechcący rzuca ze stołu, przy którym jest zajęta, długi nóż kuchenny. Ottegeba drży z przerażenia i stłumiony wydaje okrzyk.
Brygita
Ottegeba
Brygita
Ottegeba
Nachyla się, cała się trzęsąc i dzwoniąc zębami, podnosi nóż z ziemi i kładzie go na stole.
Brygita
Ottegeba
Potrząsa głową, jakby nieobecna.
kiedy go ojciec chciał dać na ofiarę,
co z nim Abraham zamierzał uczynić?
Brygita
Przecz13 się w tak strasznych zatapiasz powieściach?
Dziękować Bogu, że dzisiaj już od nas
krwawych nie żąda ofiar jak naówczas.
Ottegeba
nie wydał syna swego, by odkupił
nasze przewiny — czyż nie patrzał na to,
jak nasz Zbawiciel kroczył na Golgotę?
Komu Bóg daje siły, by za bliskich
choćby najcięższe ponosił cierpienia,
ten — jak powiada nasz ojciec Benedykt —
spośród tysiąca wybran14 jest i szczęśliw15.
A zaś potęga ludzkiej krwie16, niewinnej
i dobrowolnie wylanej, jest — mówi —
czystą krynicą ludzkiego zbawienia
i ma już tutaj taką moc cudowną,
że, widzisz, nawet skóra trędowatych,
krwią tą skropiona, staje się w tej chwili
niepokalaną i czystą...
Brygita
Ottegeba
nasi parobcy?
Brygita
Ottegeba
wszystko się działo po sprawiedliwości,
wówczas on dawno już powinien żebrać
z kołatką i o kiju...
Brygita
mówisz?...
Ottegeba
i odepchnięty przez wszystkich...
Brygita
idź przygotować podwieczerz17... Pan chory,
ale na duszy... A gdyby na sobie
miał ten okropny śnieg trądu, to któż go
mógłby ocalić?... Ani ksiądz, ni lekarz,
ani ofiarna krew...
Ottegeba
Płacząc z wzruszenia.
w krainie włoskiej, daleko, w Salernie18,
żyje mnich taki, który krwią uzdrawia.
Brygita
Ottegeba
a brat Benedykt to potwierdził.
Brygita
wszystko być może... Ale dość już tego.
Nie chcę już o tym słyszeć — ani słowa.
A ty spokojnie idź do swej roboty...
Nikt tu nie chory — nie trzeba ofiary.
Cokolwiek mógł ci, łatwowierne dziecko,
ten rozpuszczony nagadać parobek,
pan stąd niebawem wyjedzie uzdrowion19.
Ottegeba
Rozpaczliwym wybucha płaczem.
Brygita
płaczesz? Czy sądzisz, że nasza chatyna,
nasz kaczy stawek i ogród warzywny
to w sam raz miejsce dla takiego pana?
Ottegeba
Łkając.
Myślisz, że mogę zostać żoną chłopa...
Brygita
Wszystko się stanie według woli Boga,
który z latami pychę tę przytłumi...
Lecz ja ci mówię: gdy się kiedyś zjawi
dzielny młodzieniec ze krwią chłopską w żyłach
i o twą rękę poprosi rodzica,
winnaś pokornie podziękować Bogu...
SCENA TRZECIA
Dzierżawca Gotfryd wprowadza Hartmanna von der Aue. Prosty to rycerz, o kilka lat starszy od Henryka, z posiwiałą już brodą. Ubrany w lekki pancerz, miecz, ostrogi, z zawieszonym przez ramię długim płaszczem futrzanym.
Gotfryd
Wesoły tutaj płonie ogieniaszek —
a wam potrzeba ciepła...
do Brygity
Gdzie już pan nasz?
Matko, to, widzisz, jest pan Hartmann z Aue,
pana Henryka sługa i powiernik...
Spora to jazda dotąd z zamku z Aue
o takiej porze... Siadajcie.
Hartmann
Powietrze ostre i wiatr od północy
miałem wprost siebie, tylko że mój gniadosz
dzielnie się trzymał w górach; w mgłach staliśmy
niejednokrotnie, śród tumanów śniegu
nie widać było ani śladu drogi,
myśmy się jednak przedzierali naprzód —
ot, krok za krokiem. Rozkosz to jedyna
tak się na wiernym przedzierać koniku
i zamyślony pchać się naprzód w góry
wśród białych świerków, obsypanych śniegiem,
kiedy żadnego nie usłyszysz głosu
prócz zimnych, ostrych poświstów i skrzypień
zlodowaciałych gałęzi.
do Ottegeby, przyjaźnie
A chociaż
umilkły małe, wesołe ptaszęta,
śnieg pod kopytem dźwięczy trzaskający,
tak że człek słucha i duma, i słucha,
i prawie do cna gubi się w zamysłach
jak Piotr Badawiec, kiedy mu nuciła
rajska ptaszyna, a zasię lat tysiąc
tak ci20 mu przemknął niby jedna chwilka.
Brygita
Hartmann
to wasza córka?...
Brygita
Hartmann
mała małżonka?...
Brygita
gdy większym była dzieckiem, niż jest dzisiaj,
a jego miłość, pan nasz, był chłopięciem,
do krotochwili i żartów jedynym,
nieraz tym mianem raczył ją nazywać.
Gotfryd
tu, przy kominku, gdy mu Ottegeba,
dała stołeczek pod nogi, powiedział —
wszak słyszeliście: — «dzięki, Ottegebo,
moja ty mała małżonko!»... Nieprawda?
Brygita
Hartmann
nie pozwól sobie zabierać tej nazwy —
onać przystoi21. Nie z urągwiska,
nie z żadnej pychy, jak wy znać mniemacie22,
dobra kobieto, zwie ją pan nasz swoją
małą małżonką; lecz ważko i szczerze,
w tych oto listach, wielbiących to dziewczę
i jej troskliwość, i opiekę nad nim.
Ottegeba
Chwyta rękę matki i tak ją ściska z zakłopotania i zdumienia, że Brygita omal nie krzyczy.
Brygita
rękę, że aż mi ścierpła.
Ottegeba
Śmieje się, zasłania sobie oczy łokciem i ucieka.
Gotfryd
że warta skromnej pochwały — ot dawniej
były już w głowie same krotochwile...
Brygita
wiesz, jak ten trunek idzie jej do głowy.
Brygita odchodzi.
SCENA CZWARTA
Hartmann
Gotfryd
Patrzy na Hartmanna, wzdycha i mówi.
a i odpowiedź, panie wzdyć23 trudniejsza,
niźli24 sądzicie... Zresztą nie wiadomo:
nieraz wygląda rześko i ochoczo,
jak w owych czasach, gdy jeszcze był zdrowy,
a potem znowu wydaje się chory,
o, bardziej chory, niżby kto przypuścił.
Niejednokrotnie myślę, że go skryty
ból jakiś szarpie, o którym wy może
macie wiadomość; innym znowu razem,
kiedy przypadkiem wzrok mnie jego spotka,
rozpłomieniony chorobliwym żarem,
tak mi się serce ściska i głos jakiś
mówi mi w wnętrzu, że Pan Bóg pokarał
tego człowieka najstraszliwszą karą.
Hartmann
Gotfryd
Hartmann
nic nie wyjawił zresztą25?...
Gotfryd
Wiedzcie, że pan nasz żyje jak pustelnik —
a i samotny, pod wielką klauzurą:
gdy Ottegeba przyniesie mu obiad,
to czasem powie do niej dwa słóweczka —
i to jest wszystko przez dzień cały... zresztą
szpera po księgach, mało sypia w nocy,
a tylko za dnia; a jeśli go kiedy
spotkam na miedzy albo gdzie śród jego
niemych przechadzek i zdejmę kapelusz,
za pozdrowienie dziękuje mi z dala
i baczy na to, bym się nie przybliżył.
Tak schodzą całe tygodnie — i nikt z nas,
ani Brygita, ani ja, nie mamy
sposobu mówić z nim, prócz Ottegeby.
Lecz i ja nieraz usłyszę od niego
jakoweś szorstkie słowo.
Hartmann
a mówię o tym do was w zaufaniu...
tak ja przynajmniej sądzę z jego listów:
że policzone są już dni, Gotfrydzie,
które pod waszym ma przepędzić dachem.
Gotfryd
myśmy to czuli... toć wczoraj dopiero
tu na tym krześle siedział pan nasz miły
i tak ponuro mówił i tak dziwnie,
a potem znowu naraz tak przyjaźnie,
iże byliśmy bliżsi łez — prawdziwie,
niby w godzinie pożegnania... tak więc
ma się to spełnić, cośmy przeczuwali.
W którym z swych zamków myśli pan zamieszkać?
Hartmann
ale powinien pokazać się ludziom,
do swego zamku w Aue wrócić winien,
bo snać26 uchodzi już za straconego.
Ludzie naokół głużą27, przebąkują,
a krewniak jego, Konrad, nazbyt głośno,
rozprawia o tym, kark do góry pręży,
pod bramą Aue dzwoni ostrogami
i tak się sprawia28, jakby już od dawna
imię Henryka stało obok grobu
Wilhelma Grave w zamkowym krużganku.
Gotfryd
a wierzyć trzeba, że pójdzie... Patrzajcie:
byt nasz to wieczna jednostajność w ciasnym,
ograniczonym kole; precz30 od świata,
w tę gorżką31, leśną wtłoczeni dolinę,
której nam dzięki dobroci Henryka
nikt nie zaprzecza, żyjemy jednako
dzisiaj i jutro, te same słyszymy
dźwięki i głosy, a jeśli w zieleni
zamknięta dusza zawoła na człeka,
echo li32 z ciemnych odpowiada borów.
Dziwnym, co mówisz, a przecież to prawda:
ten chory człowiek i gość, tak ponury
niejednokrotnie, uroczystym blaskiem
napełnia dom mój, pokąd u nas bawi.
A teraz znowu czeka na nas z dala
ziejące widmo powszedniości w szarej,
powłócznej33 szacie. Przy troskach i trudach,
przy wszystkich naszych gorzkich udręczeniach
był to jednakże szczytny czas i górny,
który się teraz kończy.
Hartmann
Mnie to mówić?
Mnie, co mu byłem towarzyszem w polu
i przyjacielem? Com przebył z nim morza,
nie odstępował go przez całe lata?
Wyście go w świetnym nie widzieli blasku —
tego słodkiego, wspaniałego męża,
jaśniejącego cesarza Frydryka
łaską promienną. Kiedy się cisnęły
wyniosłe damy w śmiejących piorunach
jego błękitnych źrenic, niemal zmysły
tracąc z miłości — księżne i grafinie —
naokół jego poręk: rękawice,
borty34 i chustki — tak się rozsierdziły
pomiędzy sobą, że trzy krewne35 dwory
nie mogły znowu pojednać zwaśnionych.
Był jako gwiazda, opromieniająca
boską światłością głowę Fryderyka,
a myśmy wszyscy używali darów,
które płynęły na nas z jej obrzasków36...
Ba — rzec by można: w cesarskim obozie
mówiono nieraz więcej o Henryku,
o Henrykowym słowie, jego pieśni,
o Henrykowym strzelcu i lekarzu,
o jego koniu, charcie i sokole,
niż o cesarza świętym majestacie,
który przenigdy nie zasiadł do stołu,
gdy Henryk z Aue nie był mu u boku.
Gotfryd
Zaniepokojony znowu.
SCENA PIĄTA
Henryk
Wszedł prędko i znienacka, zaniedbany, opuszczony, blady.
Hartmann
Który był przedtem usiadł, zrywa się na nogi, przerażony wyglądem Henryka.
Henryk
Czyni mimowolnie ruch powstrzymujący, przy tym ściąga twarz, jak gdyby głośne zachowanie się Hartmanna sprawiało mu ból fizyczny. Potem mówi z wymuszonym chłodem.
Hartmann
Henryk
Hartmann
Źle ukrywając głębokie wzruszenie.
Henryk
Krótko.
do Gotfryda
Gotfryd
Henryk
Gotfryd wychodzi.
SCENA SZÓSTA
Henryk
Siada na krześle, odwraca twarz przez pół, rzuca przelotne spojrzenie na pasującego się z wzruszeniem Hartmanna i mówi ochrypłym, jak gdyby z długiego milczenia zardzewiałym, spokojnym, wymuszonym głosem.
Jak się masz, Hartmann?... Jakie wieści, druhu?
Hartmann
Henryk
Głębokim, cichym, drżącym głosem, który czasami przechodzi w powściągane przemocą wzburzenie.
Na cóżże mi to? Mniemasz, żem cię po to
przyzywał tutaj, abyś, łamiąc ręce,
zwał mnie łaskawym, najmilejszym panem.
Jeśli masz dla mnie wolną jednę chwilę,
przysuń to krzesło do ognia i siadaj,
bych38 pomówili z sobą jako męże.
Hartmann
Przysuwa krzesło, ale zanim usiadł, przyklęka, chcąc ucałować rękę Henryka.
Henryk
Gwałtownie cofa rękę.
Hartmann
Wstaje, odwraca się przez pół i niepostrzeżenie ociera sobie oczy.
Henryk
Kiedy ode mnie dawno stronią inni!...
Więc się nie boisz? Nie lękasz?
przelotnym mierzy Hartmanna spojrzeniem
I cóżeś
pomyślał sobie, dzielny mój Hartmannie,
gdyś list otrzymał? Czy może sądziłeś,
że jakąś nową wręczę ci piosenkę
i że posłańcem będziesz mej tęsknoty
do którejś z czystych białogłów?... Przenigdy,
mój druhu! Wielem przebolał z miłości
srogo, lecz dzisiaj to wszystko minęło!
Ból ten utonął dzisiaj w innym bolu —
ba! Jakichkolwiek doznałem udręczeń,
wszystko to dzisiaj na dnie tego bolu,
tak że o owej zatoniętej męce
muszę dziś myśleć jak o utraconym,
wielkim bogactwie!... Ale dosyć tego!
Nieźle mi idzie! A cóż tam kochani
mówią krewniacy o tym, że już całe
żyję miesiące w głębi Czarnolasu39,
niby ten jamnik, ukryty w swej jamie?
Cóż oni na to? W jakimże też świetle
widzą to wszystko?
Hartmann
Jeżeli można ran i mnie, i sobie
oszczędzić proszę wyliczania wszystkich
zajść i wydarzeń, które się spełniły —
które się spełnić musiały od chwili,
gdyście tak nagle zerwali ze światem.
Henryk
jako przyjaciel cesarza40, ponoszę
także przekleństwo boże... Czy nie prawda?
Hartmann
Henryk
Kłamstwo z wszystkimi zatrutymi strzały41
nie sięgnie prawdy, dlatego też — wierzaj —
wolno mi kłamstwu urągać... ty jednak
zda mi się, tego nie rozumiesz...
wchodzi Ottegeba
Jeśli
zechce ktoś mówić, że Henryk pan chodził
niby pohaniec Turczyn, że na głowie
lśnił mu jedwabny turban, a zaś czystej
krwi był arabskiej jego mleczny ogier,
kroczący dumnie pod znakiem proroka,
pod rozdźwięczonym, w złociste księżyce
zdobnym buńczukiem — i że chrześcijański
Pan Bóg go za to ubrał w znak z Aleppo42: —
gdyby tak, widzisz, zechciał ktoś powiedzieć,
nie nakłamałby dosyć!...
Hartmann
ten znak z Aleppo?
Henryk
czytaj — dość tego...
do Ottegeby
Bliżej, Ottegebo...
Pospieszże43, dziecko, do mojej komory —
na moim stole znajdziesz pergaminy,
moją pisane ręką, opatrzone
w moje pieczęci... Przynieś je tu do mnie.
Ottegeba
Ottegeba wychodzi.
Henryk
nieokupionym dla mnie niewolnikiem —
wszystkie najlichsze moje poddańczuchy,
wszyscy rzezańcy, wszystkie moje ciury
nie mogły większej pełnić dla mnie służby,
niż ona co dzień dobrowolnie sprawia.
I gdybym co dnia miał sto... O nie! ...tysiąc
przeróżnych życzeń, tak byłyby one
pustą igraszką dla jej gorliwości,
która, niesyta, patrzałaby na mnie
żebraczym wzrokiem psiego przywiązania.
Na czym mi zbywa? Ot, że moja broda
podobna nieco, jak mówią, do wiechcia?
Że nie wonieje ambrą ani piżmem,
jak to bywało na cesarskim dworze?
Tym ci jest lepsza moja woń przed Bogiem,
co snać44 arabskich nie lubi zapachów!...
Żem jest podobien45 raczej do zwierzęcia?...
Owszem! Więc może kiedyś zacznę lenieć46
i, już to nieraz bywało, z zwierzęcia
naraz wyłoni się święty...
Hartmann
i przyjacielu, mój ty najmilejszy,
łaskawy panie! Dajcie się nakłonić
i ogłoście się wolnym ode klątwy.
Jeżeli jakieś ukryte katusze
żrą wasze serce, raczcie, miłościwy
i najmilejszy panie, kres położyć
tajemniczościom, abych47 razem z wami
mógł się uzbroić przeciwko ukrytym
nieprzyjaciołom... Cóż was nawiedziło?
Henryk
Z odpierającym, uspakajającym ruchem, z trudem.
nie byłli49 sługą Elizeuszowym?
Hartmann
Henryk
o to się pytam?
Hartmann
biegły ja w piśmie...
Henryk
do Matki Boskiej Gromnicznej.
cisza
Miej tylko
cierpliwość ze mną, ty waleczny mężu!
Wszakże spowiednik musi mieć cierpliwość.
Wiedz tylko o tym, że szybkimi kroki50
spieszę z pielgrzymką, jak pątnik do Mekki —
ale nie pytaj, do jakiego celu.
Hartmann
do przyjaciela, przemawiacie do mnie,
lecz ja chcę wniknąć w was i nie ustąpić
ani na włosek z mej obranej drogi;
nie myślę spocząć, póki się nie dowiem,
co wam tak skrycie, tak wyżera z duszy.
Co wam się stało? Co was wytrąciło,
panie Henryku, tak nagle z kolei?
W tryumfującym jaśnieliście blasku
wielkiej radości! A dziś...? Ledwie ziemi
dotykaliście stopą, a zaś anioł
trzymał nad wami swój puklerz51 we wszystkim,
coście czynili — w gonitwie i boju. —
Wracacie, sławą okryci, z podróży
na chwałę Boga — pył spieszył przed wami,
częstszy biegł rozgłos!... A wy, zamiast zbierać
żniwo z posiewu tej waszej dzielności,
dopuściliście, aby w polu gniło
zboże złociste!... Żali52 szczodrobliwa
nie kierowała k’wam53 się dłoń cesarza?
Nie biło dla was jego wdzięczne serce?
Żali łaskawość jego nie obraca
przenajpiękniejszej54 dla was wynagrody55 —
książęcych Staufów latorośli56? Mówcie:
przecz57 wy, na Boga, chronicie się w pustkę
przed waszym szczęściem? Przecz pozostawiacie
to, co się nigdy powrócić nie może?
Henryk
Odwraca się i patrzy nań długo i z wielką boleścią. Chce mówić, lecz głos mu zamiera — musi kaszleć i zaczyna na nowo.
wielce łomliwe58 — tak Koran powiada
i tak naprawdę jest — i tegom doznał59!
Nie chcę ja dłużej mieszkać w wydmuchanej
skorupie jaja... A może byś zechciał
chełpić się, bracie, swoim człowieczeństwem?
Może byś pragnął powiedzieć o człeku,
że jest obrazem Boga?... Weź krawieckie
do rąk nożyce i draśnij go w skórę,
a krew pocieknie. Szewskie wbij mu szydło
ot — puls — na włosek — tu lub tam — gdziekolwiek,
a bezustannie, jak woda ciekąca
sączyć się będzie twa duma, twe szczęście,
szlachetny umysł i złuda boskości,
twoja nienawiść, miłość i bogactwo,
i twoja żądza czynu, i nadgroda60 —
tak, jednym słowem, wszystko, co, obłudnej
sługa pomyłki, zwałeś swym dobytkiem!
Czy będzie w tobie cesarz, sułtan, papież —
nic to: w grobowy zawinięty całun,
nagim li ciałem będziesz61, które musi
dziś, jutro skostnieć...
Hartmann
przemawia umysł.
Henryk
Chodum zapomniał63 od pląsów tanecznych —
mowy się niemal zbyłem64, rozśpiewany
tryumfalnymi hymny65 — może życie
ramiona miało wzniesione do góry
w wielkiej ufności i wierze — modlitwą
było i szczęściem, i bogobojnością...
Ale gdym wrócił, czczą przepełnion66 złudą,
że Bóg mi blisko, kiedym seraficzną67
rozbrzmiewał pieśnią z wewnętrznej uciechy,
iżem dokonał68 pobożnego czynu —
tak więc z niewiernym gdym powrócił69 mieczem:
na moim tropie kładły się już brudne
psy mego losu i krwi pożądliwe,
powietrze w okrąg rozdzierały wyciem...
Gdzieś ty, myśliwy, coś mi to uczynił?
Chodź, zdaj mi sprawę!...
Wstaje i przechadza się.
Ottegeba
Przynosi pergaminy i czeka w milczeniu.
Henryk
Bierze pergaminy z rąk Ottegeby.
Hartmann
Anim ja klechą70, ani sługą klechów,
wszak wy to wiecie... Ale moją duszę
dziwnie i strasznie ranią wasze słowa.
Cokolwiek wam się przydarzyło, panie,
czymkolwiek dotknął was przedwieczny Sędzia: —
z pokorą, panie, znieście ten krzyż ciężki.
Henryk
posłuszny słowu kardynała z Ostii72,
wziąłem z nim razem krzyż... I krzyż ten odtąd
został mi wierny. Ongi był wyszyty,
na moim płaszczu, a dzisiaj głęboko
wżarł mi się w krzyże, w krew i szpik — i tylko
śmierć mnie od niego uwolni — cóż więcej,
mój przyjaciela, możesz chcieć? Poniechaj
wszelkich litanij — dla mnie szkoda czasu.
do Ottegeby
Idź, moja mała małżonko! Dziękujęć73,
ale się oddal! Chcesz mi białe
zgotować ręce z wełny74 — spiesz się, spiesz się,
bo może będzie za późno! Co teraz
wyjawić muszę temu rycerzowi,
dla jego tylko jest ucha.
Ottegeba odchodzi
Patrz, druhu,
w tym pergaminie kryje się mniej więcej
to, co od świata jeszcze żądać może
wasz Henryk z Aue... Cicho... Nie przerywaj
i bacz75 uważnie na wszystko, co powiem...
Posłańcem będziesz moim i to pismo
w ręce Bernarda złożysz, mego stryjca.
To moja wola ostatnia... Bądź cicho,
mój przyjacielu. Człek jest zbyt kwapliwy76 —
tak mówi Koran. Co mnie nawiedziło,
czego doznałem — nie badajcie tego!
Myślcie, że wiedny byłem i widzący,
lecz nie badajcie, com widział i jakem77
stał się widzący... Nie dociekaj tego...
Bo nie poniesie tak cię duch twój zbożny
w głębi tej głuszy, byś mógł ją przeniknąć.
To, co dla waszej potrzebne jest wiedzy,
tom wam napisał78 — zresztą pozostawcie
mnie co mojego79... Ja znów dobrowolnie
i bez wahania pójdę swoją drogą,
bo iżbym miał się wzorem innych kalek
targać, jak Łazarz, w ulicznej kałuży,
chełpić się hańbą swoją, swymi wrzody,
chrapliwym jękiem wabić psy, ażeby
lizały rany moje — tego nie ma
w księdze mych losów, a zaś gdyby nawet
było — na Boga — ja bym to wymazał!...
Żegnaj, mój druhu! Zanim rok przeminie,
cierpienie moje zemrze! Ach! I ileż
spadnie już wonnych, balsamicznych deszczów
na grób mej nędzy!... Żegnaj! Żegnaj! Żegnaj!
po krótkiej, straszliwej przerwie, gwałtownie
A teraz, druhu, podnieś płaszcz swój czysty
i — precz! — Uciekaj!... Mówię ci: uciekaj!...
Z trzewików strząśnij prochy i uciekaj!
A jeśli kto cię pochwyci za suknię,
by cię zatrzymać, zostaw mu ją w ręku
i — precz!... Uciekaj!...
Hartmann
Przerażony.
Henryk
tylko uciekaj!... Nie dotykaj mnie się!
Bo tak niebiosa mnie uszczęśliwiły,
że cieczą zionę naokół zatrutą!
Takim bohater, że bohaterowie
precz uciekają przed moją niezbrojną
ręką: dotknięcie tej ręki gotuje
coś straszniejszego niźli śmierć... Ta dziewka,
moim przelotnym dotknięta spojrzeniem,
umiera z wstrętu, gdy mnie zauważy.
Ottegeba
Weszła na scenę blada jak wosk, wargi jej drżą, wzrokiem osłupiałym śledzi szalejącego Henryka.
Henryk
miecz podnieś głownią do góry i ubij,
ubij mnie, mówię, ubij!... Uwolnijcie
mnie i was razem ode mnie... A cóż wy
czynicie wówczas, kiedy w wasz podwórzec
wściekły pies wpadnie?... Czemu się wahacie?
Miejcie odwagę!... Bijcie!... Bez namysłu!...
wpada Gotfryd i Brygita
Wy — wszyscy! Wszyscy chodźcie tu i patrzcie!
Pan Henryk z Aue, co po trzykroć na dzień
mył sobie ciało, co z rękawa każdy
zdmuchiwał proszek, możny diuk i grabia,
zdobywca podwik80 i strojniś, ma dzisiaj
szczęście posiadać wrzody hiobowe,
okrywające go od stóp do głowy.
Stał się, żyjący, odrobiną ścierwa,
porzuconego na wstrętnym śmiecisku81,
gdzie może sobie poszukać skorupy
i zeskrobywać trąd...
Na twarzy Ottegeby objawia się wewnątrz jakieś dziwne, radosne, prawie niebiańskie zachwycenie. Gdy Henryk upadł, z duszy wyrywa się tryumfalny okrzyk wewnętrznego wyswobodzenia; rzuca się do stóp Henryka i ręce jego okrywa pocałunkami.
Ottegeba
Pomnijcie, panie, o baranku bożym82!
Ja wiem... ja pragnę... mogę dźwigać grzechy...
Jam ślubowała... Musisz być okupion.
Zasłona.
- pięćdziesięcia (daw.) — dziś: pięćdziesięciu. [przypis edytorski] ↩
- nie żyjem (daw.) — forma krótsza czasownika użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: nie żyjemy. [przypis edytorski] ↩
- na uściech (daw.) — dziś popr. forma: na ustach. [przypis edytorski] ↩
- przytłoczon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- rozszerzon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- owy — skrócona forma: ów (tj. tamten). [przypis edytorski] ↩
- ciągły — dziś popr.: ciągnęły (tu: forma krótsza, daw. i gw. użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). [przypis edytorski] ↩
- na podole — częstsza forma: na padole (o ziemi, ziemskim życiu w opozycji do bytu w niebie, w zaświatach). [przypis edytorski] ↩
- wapory (daw., przestarz.) — wyziewy, opary. [przypis edytorski] ↩
- mór — nazwa śmiertelnych chorób epidemicznych, przede wszystkim dżumy. [przypis edytorski] ↩
- czarna zaraza — dżuma. [przypis edytorski] ↩
- onać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
- przecz (daw., starop.) — czemu, dlaczego, za co. [przypis edytorski] ↩
- wybran (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: wybrany. [przypis edytorski] ↩
- szczęśliw (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: szczęśliwy. [przypis edytorski] ↩
- krwie (daw. forma D.) — dziś: krwi. [przypis edytorski] ↩
- podwieczerz (daw.) — posiłek wieczorny, kolacja, wieczerza. [przypis edytorski] ↩
- w Salernie — dziś popr. forma nieodmienna nazwy miasta: w Salerno. [przypis edytorski] ↩
- uzdrowion (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uzdrowiony. [przypis edytorski] ↩
- tak ci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski] ↩
- onać przystoi — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
- jak wy znać mniemacie — jak wy widocznie sądzicie. [przypis edytorski] ↩
- wzdyć właśc. wżdyć (daw.) — wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: „zawsze, jednak, przecież”, oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). [przypis edytorski] ↩
- niźli (daw.) — niż. [przypis edytorski] ↩
- zresztą (daw.) — poza tym. [przypis edytorski] ↩
- snać a. snadź (daw., starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
- głużyć — gaworzyć, wydawać nieartykułowane dźwięki. [przypis edytorski] ↩
- tak się sprawia — tak się zachowuje. [przypis edytorski] ↩
- stracim (daw.) — tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: stracimy. [przypis edytorski] ↩
- precz — tu: daleko. [przypis edytorski] ↩
- gorżki (daw. forma) — dziś: gorzki. [przypis edytorski] ↩
- echo li (...) odpowiada — konstrukcja z partykułą „li”; znaczenie: tylko echo odpowiada. [przypis edytorski] ↩
- powłóczny — dziś popr.: powłóczysty; tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- borta (daw.) — taśma ozdobna pasmanteryjna naszywana na odzieży; lamówka. [przypis edytorski] ↩
- krewny — tu: pokrewny, spokrewniony. [przypis edytorski] ↩
- obrzask (daw.) — początek brzasku, blask zorzy porannej, świtanie. [przypis edytorski] ↩
- dank (z niem.) — dzięki, podziękowanie. [przypis edytorski] ↩
- bych — daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: byśmy pomówili we dwóch (we dwoje). [przypis edytorski] ↩
- Czarnolas — tu: spolszczenie niem. nazwy Schwarzwald, pasma górskiego i krainy w płd.-zach. Niemczech. [przypis edytorski] ↩
- będąc pod klątwą, jako przyjaciel cesarza — chodzi o klątwę, jaką obłożył papież Aleksander III cesarza Fryderyka I Barbarossę w 1160 r. [przypis edytorski] ↩
- wszystkimi zatrutymi strzały — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: strzałami. [przypis edytorski] ↩
- znak z Aleppo — tu: trąd; określenie „owrzodzenie (wrzód) z Aleppo” w istocie odnosi się do innej zakaźnej choroby, mylonej niegdyś z trądem, leiszmaniozy, dającej objawy skórne w postaci owrzodzeń, trudno gojących się ran i zbliznowaceń, ale atakującej również narządy wewnętrzne, krew i szpik kostny, przez co stanowiącej zagrożenie dla życia. [przypis edytorski] ↩
- pospieszże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
- snać a. snadź (daw., starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
- podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski] ↩
- lenieć — tu: pozbywać się starej skóry (wylinki). [przypis edytorski] ↩
- abych — daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: abyśmy (we dwóch a. we dwoje). [przypis edytorski] ↩
- Gehazes właśc. Gehazi — postać występująca w Biblii, w Księgach Królewskich jako sługa proroka Elizeusza. Kiedy Elizeusz uleczył z trądu dowódcę aramejskiego Naamana i odmówił przyjęcia za to darów, Gehazi postanowił wykorzystać sytuację, wrócił do Naamana i twierdząc, że Elizeusz zmienił zdanie, sam zawłaszczył ofiarowane dobra, a następnie je ukrył, zaś przed swoim panem kłamliwie zataił swoją wyprawę i działania. Za fałsz, chciwość i oszustwo prorok ukarał Elizeusza, zsyłając na niego i jego potomstwo trąd (2Krl 5,20–27). [przypis edytorski] ↩
- nie byłli — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy nie był, czyż nie był. [przypis edytorski] ↩
- szybkimi kroki — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: krokami. [przypis edytorski] ↩
- puklerz — niewielka, osłaniająca przedramię, okrągła tarcza o średnicy 25–40 cm. [przypis edytorski] ↩
- żali, właśc. zali (daw., starop.) — czy; czyż. [przypis edytorski] ↩
- k’wam (daw.) — ku wam, do was. [przypis edytorski] ↩
- przenajpiękniejsza — forma nieistniejąc, utworzona z dwóch popr.: przepiękna oraz najpiękniejsza. [przypis edytorski] ↩
- wynagroda — dziś popr.: nagroda a. wynagrodzenie. [przypis edytorski] ↩
- Staufów latorośl — przen.: dziecko (tu: córka) z rodu Staufów, a właśc. Hohenstaufów, niem. dynastii, która przyjęła nazwę od zamku Staufen w Szwabii i z której wywodził się m.in. cesarz Fryderyk Barbarossa; z dzieci Barbarossy przeżyli tylko synowie, obie jego córki, Beatrycze i Agnieszka, były zaręczone z następcami tronów, lecz zmarły wcześnie, zanim doszło do małżeństwa. [przypis edytorski] ↩
- przecz (daw., starop.) — czemu, dlaczego, za co. [przypis edytorski] ↩
- łomliwy — łamliwy, kruchy. [przypis edytorski] ↩
- tegom doznał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tego doznałem. [przypis edytorski] ↩
- nadgroda (daw., gw.) — nagroda. [przypis edytorski] ↩
- nagim li ciałem będziesz — konstrukcja z partykułą wzmacniającą li; znaczenie: tylko nagim ciałem. [przypis edytorski] ↩
- ongi (daw., gw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski] ↩
- chodum zapomniał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: chodu zapomniałem (tj. zapomniałem jak zwyczajnie chodzić). [przypis edytorski] ↩
- zbyłem — tu: pozbyłem się, zgubiłem a. zapomniałem. [przypis edytorski] ↩
- tryumfalnymi hymny — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: hymnami. [przypis edytorski] ↩
- przepełnion (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- seraficzny — właściwy serafinom, tj. aniołom. [przypis edytorski] ↩
- iżem dokonał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: iż dokonałem. [przypis edytorski] ↩
- gdym powrócił — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: gdy powróciłem. [przypis edytorski] ↩
- anim ja klechą — inaczej: ani jestem klechą (tj. księdzem). [przypis edytorski] ↩
- ongi (daw., gw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski] ↩
- kardynał z Ostii — biskupi piastujący ten urząd byli szczególnie wyróżnieni w hierarchii i to oni udzielali sakry biskupiej nowemu papieżowi; cesarz Fryderyk Barbarossa dwukrotnie przez swój wpływ na dostojników kościelnych doprowadził do wyświęcenia antypapieża (Wiktora IV i Paschalisa III). [przypis edytorski] ↩
- dziękujęć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
- ręce z wełny — rękawice. [przypis edytorski] ↩
- baczyć (daw.) — zwracać uwagę. [przypis edytorski] ↩
- kwapliwy (daw.) — pospieszny, pochopny, niecierpliwy; por. daw. kwapić się: spieszyć się. [przypis edytorski] ↩
- jakem stał się — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak stałem się. [przypis edytorski] ↩
- tom wam napisał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: to wam napisałem. [przypis edytorski] ↩
- pozostawcie mnie co mojego — pozostawcie mnie to, co do mnie należy. [przypis edytorski] ↩
- podwika (daw., starop.) — dziewczyna, kobieta, panna. [przypis edytorski] ↩
- śmiecisko — dziś popr. forma: śmietnisko a. śmietnik. [przypis edytorski] ↩
- baranek boży — przen. Jezus Chrystus. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Gerhart Hauptmann
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Biedny Henryk · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hauptmann-biedny-henryk/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Jan Kasprowicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.