Loreva
Loreva

Rozdział 3 z 5

AKT DRUGI

Kuchnia w domu dzierżawcy Gotfryda. Wielki, sadzą okryty kominek. Na ścianach czyste naczynia metalowe i gliniane, prócz tego kilka sztuk zbroi i miecze. W kącie krucyfiks i obrazy świętych. Długi stół z ławkami. Na prawo od kominka fotel skórzany z podłożem skóry jeleniej. Nad kominkiem i na lewej ścianie skóry jelenie, turze, łuki. Pora zimowa.

SCENA PIERWSZA

Brygita

Z zakasanymi rękawami napełnia podaną jej przez ojca Benedykta sakwę chlebem, serem itd. Ojciec Benedykt nie ma jeszcze lat pięćdziesięcia1; energiczną, ogorzałą twarz okalają siwe włosy; habit na nim wytarty.

Benedykt

Nie wiem o niczym. I dajcie pytaniom 
spokój. Ja jedno wiem, że ojciec jego 
człek był rycerny. Gdy ojciec mój konał, 
wieśniak, lecz wielce czczony i zamożny, 
rzekł mi przy końcu: «A bądź wierny panu», 
nie tylko temu, który jest na niebie — 
to chciał powiedzieć — lecz i kochanemu, 
ziemskiemu panu, który mu przez lata 
spory pomagał zebrać mająteczek, 
pił razem wino i z odkrytą głową 
za jego trumną szedł jak pielgrzym jaki. 

Brygita

Powiedzcie jedno: czy on jest pod klątwą? 

Benedykt

Nic wam nie powiem, nic a nic, boć przecie 
i wy powody macie — tak, powody, 
by mu być wdzięcznym. Widzicie, my tutaj 
prawie nie żyjem2 na świecie — nikt o nas 
tu się nie troszczy, bądźmy więc głuchymi 
w naszej wierności. 

Brygita

Kiedyż znów mam dziecku 
kazać przyjść do was? 

Benedykt

Kiedy tylko chcecie. 
Ilekroć ona zawita w me progi, 
jasność napełnia mą celę ponurą 
i rozszerzają się ściany mej leśnej, 
ciasnej kapliczki, Zbawiciel oddycha 
i uśmiech zjawia się na uściech3 Maryi, 
a ja, przytłoczon4 ciężarem mych grzechów, 
znów się podnoszę i, jakby rozszerzon5, 
mogę znów patrzeć w dobrotliwe oczy 
naszego Stwórcy. 

Brygita

Potrząsając głową.
Ojcze, rada słucham, 
ale ja nie wiem — tak, nie umiem pojąć, 
co wy mówicie. Dziecko się zmieniło; 
jakiś ją dziwny trzyma duch w uwięzi — 
nawet i tutaj, w tych ostatnich czasach, 
tylko to nie jest owy6 duch pobożny, 
o którym prawisz. 

Benedykt

Być może. Nas biednych, 
kiedy archanioł z snu grzesznego budzi, 
i pan ciemności również nie próżnuje — 
on i na waszą naciera dziecinę. 
Lecz ona czuwa, ona jest zbudzoną! 
Dlatego, proszę — drogi do świątyni, 
drogi do łaski i opieki bożej 
wy dziecku temu dziś nie zagradzajcie! 
Tak to wygląda, jak gdyby aniołów 
nieprzeliczone, niewidzialne ręce 
ciągły7 ją z sobą do ołtarza; wówczas 
gdy tak spoczywa w rajskim zachwyceniu, 
w jedno się z Bogiem stapiając w najgłębszych 
tajniach swej duszy — wówczas — ja to czuję — 
spełnia się tutaj jeden z owych cudów 
które nas, ludzi, wiodą do innego, 
do prawdziwego życia. 

Brygita

Niech się dzieje — 
niechże się dzieje wola Boga. Amen. 
Ach! Gdyby tylko była więcej święta 
pomiędzy nami. Lecz tu jest ponura 
i zamroczona w duchu, tak że nieraz 
myślę ze strachem, czy też Bóg w tym dziecku 
nie chciał mnie skarać? Ja nie mogę, ojcze, 
na żadną dobyć się skruchę, niczego 
nie mogę dziś już żałować, tak kocham 
to moje dziecko; wiem to — zatwardziałość 
grzechu jest wielką. Niech Bóg mnie ukarze — 
mnie niech ukarze, nie dziecko. 

Benedykt

Nieco zakłopotany.
Tak, prawda! 
Myśmy grzesznicy. Grzesznymi jesteśmy 
już z łona matki. Ale Bóg, gdy zechce, 
może ku chwale swojej wszystko zmienić, 
wszystko obrócić na dobre, chociażby 
w największej było poczęte słabości 
i grzechu: dziecka tego czysta dusza 
i nieskalane usta niechaj będą 
przed jego tronem nie oskarżycielem, 
lecz pośrednikiem. 
Oboje odchodzą.

SCENA DRUGA

Wchodzi Ottegeba, blada, cicha. Kładzie na stos gałązki jedliny, które przyniosła ze sobą. Kilka z nich odrywa, podchodzi do krucyfiksu, całuje go i wieńczy. Wchodzi ponownie Brygita, spostrzegłszy Ottegebę, bada ją wzrokiem, nadsłuchuje szmeru za sceną i mówi.

Brygita

Cóż te nasze dziewki 
tak hałasują na klepisku? — 

Ottegeba

Zamyślona, po cichu, z wewnętrznym wyrażeniem.
Biedak, 
trądem dotknięty, żebrze na podwórzu. 

Brygita

Kto znowu żebrze? Mów wyraźniej... Słyszysz? 

Ottegeba

Tak, moja matko, jeden z ludzi bożych. 

Brygita

Jego to słychać kołatkę? — Niech idzie, 
by go nie spotkał pan Henryk... 

Ottegeba

Dlaczego? 

Brygita

Co? Cóż ty myślisz?... 

Ottegeba

Nic... Dlaczego, matko, 
ma się nie spotkać z nim nasz pan? 

Brygita

Dla tego 
i dla owego... Milcz, nie pytaj więcej. 

Ottegeba

Pan Henryk, matko, pisze w swej komorze. 
cisza 
Ojciec Benedykt mówi: gdyby ludzie 
nie buntowali się przeciwko Bogu, 
nie odpychali jego łaski świętej 
i jego świętej miłości, i gdyby 
nieposłuszeństwem i mową bluźnierczą 
nie wyszydzali jego miłosierdzia 
i bezgranicznej dobroci, przenigdy 
nie nawiedziłaby ziemi ta klęska. 

Brygita

Krząta się koło talerzy i garnków, przy tym badawcze rzuca spojrzenie na Ottegebę.
Złe dzisiaj czasy. Wiara oraz wierność 
znikły ze świata. I w tym ma on słuszność. 

Ottegeba

Powiada, matko, iże jad szatana 
całe dziś toczy chrześcijaństwo. Pan Bóg 
chciał to pokazać w obrazie i stąd też 
ciało każdego dotkniętego trądem 
jest tego — mówi — zwierciadłem. 

Brygita

Być może... 

Ottegeba

Nieraz też płacze nasz ojciec Benedykt, 
smaga swe plecy i mówi, że znać już 
Bóg się w swym gniewie na zawsze odwrócił 
od tego świata... 

Brygita

Żegna się.
Niechże pochwalony 
będzie nam Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel. 

Ottegeba

Z większym niepokojem.
Ojciec Benedykt mówi, że już bliskim 
Sąd Ostateczny i że koniec świata 
czyha już na nas. Nie lękasz się, matko? 

Brygita

Lęku i trwogi doznajemy wszyscy 
na tym podole8... 

Ottegeba

Żar i dym, i duszne — 
mówi — wapory9, wojny i zarazy 
zieją ze studzien przepaści... Anioły 
moru10 po wszystkich kroczą miastach... Grzesznik 
nie ujdzie żaden miecza ich mściwości. 

Brygita

Przyjdzie zapłata, przyjdzie w samą porę — 
po co już teraz trwożyć się i lękać?... 

Ottegeba

Czarna zaraza11 — mówi — nie oszczędza 
nawet i książąt. 

Brygita

Nie. 

Ottegeba

Żaden zamkowy 
mur, żadna baszta nie chroni od trądu. 

Brygita

Nie.  

Ottegeba

Był raz jeden hrabia — słyszysz, matko, 
tenże z cesarza córką tańczył w sali — 
onać12 już była jego potajemną 
oblubienicą! Wtem lekarz cesarski 
cicho na niego zawoła i kazał 
iść mu za sobą. Weszli do komnaty 
i rzekł mu lekarz — rzekł: «pokaż mi rękę!» 
A gdy mu rękę dał ten pan i książę, 
naówczas lekarz pokazał mu bliznę 
na jego białej ręce i powiedział — 
to mu powiedział: «panie, twa najcięższa 
przyszła godzina — bądźże teraz mężny — 
jesteś nieczysty!» 

Brygita

Cóż to są za bajki. 
Śnisz? 

Ottegeba

Nie! I fletni nie słyszał już więcej 
ani fujarek... 

Brygita

Nie pleć, nie pleć, dziecko! 
Niechcący rzuca ze stołu, przy którym jest zajęta, długi nóż kuchenny. Ottegeba drży z przerażenia i stłumiony wydaje okrzyk.

Brygita

Co ci się stało? Cóż to? 

Ottegeba

Nic! Nic, matko. 

Brygita

Daj... podnieś nóż ten... 

Ottegeba

Nachyla się, cała się trzęsąc i dzwoniąc zębami, podnosi nóż z ziemi i kładzie go na stole.

Brygita

Czyś może niezdrowa? 

Ottegeba

Potrząsa głową, jakby nieobecna.
Matko, ty wierzysz... by Izaak wiedział, 
kiedy go ojciec chciał dać na ofiarę, 
co z nim Abraham zamierzał uczynić? 

Brygita

Nie, on nie wiedział... Ale na cóż ci to? 
Przecz13 się w tak strasznych zatapiasz powieściach? 
Dziękować Bogu, że dzisiaj już od nas 
krwawych nie żąda ofiar jak naówczas. 

Ottegeba

Chryste!... Czyż Pan Bóg sam na śmierć krzyżową 
nie wydał syna swego, by odkupił  
nasze przewiny — czyż nie patrzał na to, 
jak nasz Zbawiciel kroczył na Golgotę? 
Komu Bóg daje siły, by za bliskich 
choćby najcięższe ponosił cierpienia, 
ten — jak powiada nasz ojciec Benedykt — 
spośród tysiąca wybran14 jest i szczęśliw15. 
A zaś potęga ludzkiej krwie16, niewinnej 
i dobrowolnie wylanej, jest — mówi — 
czystą krynicą ludzkiego zbawienia 
i ma już tutaj taką moc cudowną, 
że, widzisz, nawet skóra trędowatych, 
krwią tą skropiona, staje się w tej chwili 
niepokalaną i czystą... 

Brygita

Być może... 

Ottegeba

A czy wiesz, matko, co opowiadają 
nasi parobcy? 

Brygita

Nie. 

Ottegeba

Gdyby na świecie 
wszystko się działo po sprawiedliwości, 
wówczas on dawno już powinien żebrać 
z kołatką i o kiju... 

Brygita

O kim 
mówisz?... 

Ottegeba

Na polu mieszkać, opuszczony 
i odepchnięty przez wszystkich... 

Brygita

Idź, dziecko, 
idź przygotować podwieczerz17... Pan chory, 
ale na duszy... A gdyby na sobie 
miał ten okropny śnieg trądu, to któż go 
mógłby ocalić?... Ani ksiądz, ni lekarz, 
ani ofiarna krew... 

Ottegeba

Płacząc z wzruszenia.
A jednak, matko, 
w krainie włoskiej, daleko, w Salernie18, 
żyje mnich taki, który krwią uzdrawia. 

Brygita

Któż to powiada? 

Ottegeba

Ottaker. Poprzysiągł, 
a brat Benedykt to potwierdził. 

Brygita

Dobrze, 
wszystko być może... Ale dość już tego. 
Nie chcę już o tym słyszeć — ani słowa. 
A ty spokojnie idź do swej roboty... 
Nikt tu nie chory — nie trzeba ofiary. 
Cokolwiek mógł ci, łatwowierne dziecko, 
ten rozpuszczony nagadać parobek, 
pan stąd niebawem wyjedzie uzdrowion19. 

Ottegeba

Rozpaczliwym wybucha płaczem.
Ach! Matko, matko! Gdy on nas opuści! 

Brygita

Kto? Hrabia Henryk?... Daj Boże... I czego 
płaczesz? Czy sądzisz, że nasza chatyna, 
nasz kaczy stawek i ogród warzywny 
to w sam raz miejsce dla takiego pana? 

Ottegeba

Łkając.
Ja, matko, pójdę... pójdę do klasztoru... 
Myślisz, że mogę zostać żoną chłopa... 

Brygita

Na wszystko, córko, będzie czas i rada. 
Wszystko się stanie według woli Boga, 
który z latami pychę tę przytłumi... 
Lecz ja ci mówię: gdy się kiedyś zjawi 
dzielny młodzieniec ze krwią chłopską w żyłach 
i o twą rękę poprosi rodzica, 
winnaś pokornie podziękować Bogu... 

SCENA TRZECIA

Dzierżawca Gotfryd wprowadza Hartmanna von der Aue. Prosty to rycerz, o kilka lat starszy od Henryka, z posiwiałą już brodą. Ubrany w lekki pancerz, miecz, ostrogi, z zawieszonym przez ramię długim płaszczem futrzanym.

Gotfryd

Wejdźcie, rycerzu! Rozgrzejcie się, panie! 
Wesoły tutaj płonie ogieniaszek — 
a wam potrzeba ciepła... 
do Brygity 
Gdzie już pan nasz? 
Matko, to, widzisz, jest pan Hartmann z Aue, 
pana Henryka sługa i powiernik... 
Spora to jazda dotąd z zamku z Aue 
o takiej porze... Siadajcie. 

Hartmann

Dziękuję. 
Powietrze ostre i wiatr od północy 
miałem wprost siebie, tylko że mój gniadosz 
dzielnie się trzymał w górach; w mgłach staliśmy 
niejednokrotnie, śród tumanów śniegu 
nie widać było ani śladu drogi, 
myśmy się jednak przedzierali naprzód — 
ot, krok za krokiem. Rozkosz to jedyna 
tak się na wiernym przedzierać koniku 
i zamyślony pchać się naprzód w góry 
wśród białych świerków, obsypanych śniegiem, 
kiedy żadnego nie usłyszysz głosu 
prócz zimnych, ostrych poświstów i skrzypień 
zlodowaciałych gałęzi. 
do Ottegeby, przyjaźnie 
A chociaż 
umilkły małe, wesołe ptaszęta, 
śnieg pod kopytem dźwięczy trzaskający, 
tak że człek słucha i duma, i słucha, 
i prawie do cna gubi się w zamysłach 
jak Piotr Badawiec, kiedy mu nuciła 
rajska ptaszyna, a zasię lat tysiąc 
tak ci20 mu przemknął niby jedna chwilka. 

Brygita

Siądźcie, rycerzu! 

Hartmann

To młodziutkie dziewczę 
to wasza córka?... 

Brygita

Jedna i jedyna. 

Hartmann

I (wszak mam słuszność?) pana Henrykowa 
mała małżonka?... 

Brygita

Tak, za dawnych czasów, 
gdy większym była dzieckiem, niż jest dzisiaj, 
a jego miłość, pan nasz, był chłopięciem, 
do krotochwili i żartów jedynym, 
nieraz tym mianem raczył ją nazywać. 

Gotfryd

I dzisiaj robi to samo... Toć wczoraj, 
tu, przy kominku, gdy mu Ottegeba, 
dała stołeczek pod nogi, powiedział — 
wszak słyszeliście: — «dzięki, Ottegebo, 
moja ty mała małżonko!»... Nieprawda? 

Brygita

Prawda.  

Hartmann

Tak, prawda! A ty, moje dziecko, 
nie pozwól sobie zabierać tej nazwy — 
onać przystoi21. Nie z urągwiska, 
nie z żadnej pychy, jak wy znać mniemacie22, 
dobra kobieto, zwie ją pan nasz swoją 
małą małżonką; lecz ważko i szczerze, 
w tych oto listach, wielbiących to dziewczę 
i jej troskliwość, i opiekę nad nim. 

Ottegeba

Chwyta rękę matki i tak ją ściska z zakłopotania i zdumienia, że Brygita omal nie krzyczy.

Brygita

Co ci się stało, dziecko? Tak ściskałaś 
rękę, że aż mi ścierpła. 

Ottegeba

Śmieje się, zasłania sobie oczy łokciem i ucieka.

Gotfryd

Tak, przyznaję, 
że warta skromnej pochwały — ot dawniej 
były już w głowie same krotochwile... 

Brygita

Dolejże wody do wina, Gotfrydzie — 
wiesz, jak ten trunek idzie jej do głowy. 
Brygita odchodzi.

SCENA CZWARTA

Hartmann

A teraz powiedz: jakże mu się wiedzie? 

Gotfryd

Patrzy na Hartmanna, wzdycha i mówi.
Jak mu się wiedzie? Zbyt duże pytanie, 
a i odpowiedź, panie wzdyć23 trudniejsza, 
niźli24 sądzicie... Zresztą nie wiadomo: 
nieraz wygląda rześko i ochoczo, 
jak w owych czasach, gdy jeszcze był zdrowy, 
a potem znowu wydaje się chory, 
o, bardziej chory, niżby kto przypuścił. 
Niejednokrotnie myślę, że go skryty 
ból jakiś szarpie, o którym wy może 
macie wiadomość; innym znowu razem, 
kiedy przypadkiem wzrok mnie jego spotka, 
rozpłomieniony chorobliwym żarem, 
tak mi się serce ściska i głos jakiś 
mówi mi w wnętrzu, że Pan Bóg pokarał 
tego człowieka najstraszliwszą karą. 

Hartmann

Wiecie, że pan mnie tu przyzwał? 

Gotfryd

Nie, panie. 

Hartmann

Więc przyzwał mnie tu — a wam, mój Gotfrydzie, 
nic nie wyjawił zresztą25?... 

Gotfryd

Nic, nic, panie. 
Wiedzcie, że pan nasz żyje jak pustelnik — 
a i samotny, pod wielką klauzurą: 
gdy Ottegeba przyniesie mu obiad, 
to czasem powie do niej dwa słóweczka — 
i to jest wszystko przez dzień cały... zresztą 
szpera po księgach, mało sypia w nocy, 
a tylko za dnia; a jeśli go kiedy 
spotkam na miedzy albo gdzie śród jego 
niemych przechadzek i zdejmę kapelusz, 
za pozdrowienie dziękuje mi z dala 
i baczy na to, bym się nie przybliżył. 
Tak schodzą całe tygodnie — i nikt z nas, 
ani Brygita, ani ja, nie mamy 
sposobu mówić z nim, prócz Ottegeby. 
Lecz i ja nieraz usłyszę od niego 
jakoweś szorstkie słowo. 

Hartmann

Mnie się widzi — 
a mówię o tym do was w zaufaniu... 
tak ja przynajmniej sądzę z jego listów: 
że policzone są już dni, Gotfrydzie, 
które pod waszym ma przepędzić dachem. 

Gotfryd

Spostrzegłem ja to, że tu coś się święci — 
myśmy to czuli... toć wczoraj dopiero 
tu na tym krześle siedział pan nasz miły 
i tak ponuro mówił i tak dziwnie, 
a potem znowu naraz tak przyjaźnie, 
iże byliśmy bliżsi łez — prawdziwie, 
niby w godzinie pożegnania... tak więc 
ma się to spełnić, cośmy przeczuwali. 
W którym z swych zamków myśli pan zamieszkać? 

Hartmann

Dokąd się udać zamierza, ja nie wiem — 
ale powinien pokazać się ludziom, 
do swego zamku w Aue wrócić winien, 
bo snać26 uchodzi już za straconego. 
Ludzie naokół głużą27, przebąkują, 
a krewniak jego, Konrad, nazbyt głośno, 
rozprawia o tym, kark do góry pręży, 
pod bramą Aue dzwoni ostrogami 
i tak się sprawia28, jakby już od dawna 
imię Henryka stało obok grobu 
Wilhelma Grave w zamkowym krużganku. 

Gotfryd

My, panie, wielce stracim29, gdy on pójdzie — 
a wierzyć trzeba, że pójdzie... Patrzajcie: 
byt nasz to wieczna jednostajność w ciasnym, 
ograniczonym kole; precz30 od świata, 
w tę gorżką31, leśną wtłoczeni dolinę, 
której nam dzięki dobroci Henryka 
nikt nie zaprzecza, żyjemy jednako 
dzisiaj i jutro, te same słyszymy 
dźwięki i głosy, a jeśli w zieleni 
zamknięta dusza zawoła na człeka, 
echo li32 z ciemnych odpowiada borów. 
Dziwnym, co mówisz, a przecież to prawda: 
ten chory człowiek i gość, tak ponury 
niejednokrotnie, uroczystym blaskiem 
napełnia dom mój, pokąd u nas bawi. 
A teraz znowu czeka na nas z dala 
ziejące widmo powszedniości w szarej, 
powłócznej33 szacie. Przy troskach i trudach, 
przy wszystkich naszych gorzkich udręczeniach 
był to jednakże szczytny czas i górny, 
który się teraz kończy. 

Hartmann

Mnie to mówić? 
 

Mnie, co mu byłem towarzyszem w polu 
i przyjacielem? Com przebył z nim morza, 
nie odstępował go przez całe lata? 
Wyście go w świetnym nie widzieli blasku — 
tego słodkiego, wspaniałego męża, 
jaśniejącego cesarza Frydryka 
łaską promienną. Kiedy się cisnęły 
wyniosłe damy w śmiejących piorunach 
jego błękitnych źrenic, niemal zmysły 
tracąc z miłości — księżne i grafinie — 
naokół jego poręk: rękawice, 
borty34 i chustki — tak się rozsierdziły 
pomiędzy sobą, że trzy krewne35 dwory 
nie mogły znowu pojednać zwaśnionych. 
Był jako gwiazda, opromieniająca 
boską światłością głowę Fryderyka, 
a myśmy wszyscy używali darów, 
które płynęły na nas z jej obrzasków36... 
Ba — rzec by można: w cesarskim obozie 
mówiono nieraz więcej o Henryku, 
o Henrykowym słowie, jego pieśni, 
o Henrykowym strzelcu i lekarzu, 
o jego koniu, charcie i sokole, 
niż o cesarza świętym majestacie, 
który przenigdy nie zasiadł do stołu, 
gdy Henryk z Aue nie był mu u boku. 

Gotfryd

Zaniepokojony znowu.
Idzie... 

SCENA PIĄTA

Henryk

Wszedł prędko i znienacka, zaniedbany, opuszczony, blady.

Hartmann

Który był przedtem usiadł, zrywa się na nogi, przerażony wyglądem Henryka.
Łaskawy, najmilejszy panie! 

Henryk

Czyni mimowolnie ruch powstrzymujący, przy tym ściąga twarz, jak gdyby głośne zachowanie się Hartmanna sprawiało mu ból fizyczny. Potem mówi z wymuszonym chłodem.
Jesteś? 

Hartmann

Tak, panie! 

Henryk

Nie wiedziałem tego... 

Hartmann

Źle ukrywając głębokie wzruszenie.
Jak wam się wiedzie, najmilejszy panie? 

Henryk

Krótko.
Dank37 ci! 
do Gotfryda
Gotfrydzie! Gdzie jest Ottegeba? 

Gotfryd

Pójdę poszukać. 

Henryk

Owszem, idź poszukać. 
Gotfryd wychodzi.

SCENA SZÓSTA

Henryk

Siada na krześle, odwraca twarz przez pół, rzuca przelotne spojrzenie na pasującego się z wzruszeniem Hartmanna i mówi ochrypłym, jak gdyby z długiego milczenia zardzewiałym, spokojnym, wymuszonym głosem.
Dlaczego stoisz? Siadaj przyjacielu! 
Jak się masz, Hartmann?... Jakie wieści, druhu? 

Hartmann

Mój najmilejszy, mój łaskawy panie... 

Henryk

Głębokim, cichym, drżącym głosem, który czasami przechodzi w powściągane przemocą wzburzenie.
Co? — Najmilejszy i łaskawy panie?... 
Na cóżże mi to? Mniemasz, żem cię po to 
przyzywał tutaj, abyś, łamiąc ręce, 
zwał mnie łaskawym, najmilejszym panem. 
Jeśli masz dla mnie wolną jednę chwilę, 
przysuń to krzesło do ognia i siadaj, 
bych38 pomówili z sobą jako męże. 

Hartmann

Przysuwa krzesło, ale zanim usiadł, przyklęka, chcąc ucałować rękę Henryka.

Henryk

Gwałtownie cofa rękę.
Dajże mi spokój. To błazeństwo, siadaj! 

Hartmann

Wstaje, odwraca się przez pół i niepostrzeżenie ociera sobie oczy.

Henryk

A więc przybyłeś, zacny przyjacielu, 
Kiedy ode mnie dawno stronią inni!... 
Więc się nie boisz? Nie lękasz? 
przelotnym mierzy Hartmanna spojrzeniem 
I cóżeś 
pomyślał sobie, dzielny mój Hartmannie, 
gdyś list otrzymał? Czy może sądziłeś, 
że jakąś nową wręczę ci piosenkę 
i że posłańcem będziesz mej tęsknoty 
do którejś z czystych białogłów?... Przenigdy, 
mój druhu! Wielem przebolał z miłości 
srogo, lecz dzisiaj to wszystko minęło! 
Ból ten utonął dzisiaj w innym bolu — 
ba! Jakichkolwiek doznałem udręczeń, 
wszystko to dzisiaj na dnie tego bolu, 
tak że o owej zatoniętej męce 
muszę dziś myśleć jak o utraconym, 
wielkim bogactwie!... Ale dosyć tego! 
Nieźle mi idzie! A cóż tam kochani 
mówią krewniacy o tym, że już całe 
żyję miesiące w głębi Czarnolasu39, 
niby ten jamnik, ukryty w swej jamie? 
Cóż oni na to? W jakimże też świetle 
widzą to wszystko? 

Hartmann

O panie Henryku! 
Jeżeli można ran i mnie, i sobie 
oszczędzić proszę wyliczania wszystkich 
zajść i wydarzeń, które się spełniły — 
które się spełnić musiały od chwili, 
gdyście tak nagle zerwali ze światem. 

Henryk

Mówią zapewne, że będąc pod klątwą, 
jako przyjaciel cesarza40, ponoszę 
także przekleństwo boże... Czy nie prawda? 

Hartmann

Nie żądaj tego ode mnie! 

Henryk

Mów śmiało! 
Kłamstwo z wszystkimi zatrutymi strzały41 
nie sięgnie prawdy, dlatego też — wierzaj — 
wolno mi kłamstwu urągać... ty jednak 
zda mi się, tego nie rozumiesz... 
wchodzi Ottegeba 
Jeśli 
zechce ktoś mówić, że Henryk pan chodził 
niby pohaniec Turczyn, że na głowie 
lśnił mu jedwabny turban, a zaś czystej 
krwi był arabskiej jego mleczny ogier, 
kroczący dumnie pod znakiem proroka, 
pod rozdźwięczonym, w złociste księżyce 
zdobnym buńczukiem — i że chrześcijański 
Pan Bóg go za to ubrał w znak z Aleppo42: — 
gdyby tak, widzisz, zechciał ktoś powiedzieć, 
nie nakłamałby dosyć!... 

Hartmann

Cóż to, panie 
ten znak z Aleppo? 

Henryk

Nic! Znajdziesz to w księgach, 
czytaj — dość tego... 
do Ottegeby 
Bliżej, Ottegebo... 
Pospieszże43, dziecko, do mojej komory — 
na moim stole znajdziesz pergaminy, 
moją pisane ręką, opatrzone 
w moje pieczęci... Przynieś je tu do mnie. 

Ottegeba

Tak, panie, idę. — 
Ottegeba wychodzi.

Henryk

To dziecko jest, widzisz, 
nieokupionym dla mnie niewolnikiem — 
wszystkie najlichsze moje poddańczuchy, 
wszyscy rzezańcy, wszystkie moje ciury 
nie mogły większej pełnić dla mnie służby, 
niż ona co dzień dobrowolnie sprawia. 
I gdybym co dnia miał sto... O nie! ...tysiąc 
przeróżnych życzeń, tak byłyby one 
pustą igraszką dla jej gorliwości, 
która, niesyta, patrzałaby na mnie 
żebraczym wzrokiem psiego przywiązania. 
Na czym mi zbywa? Ot, że moja broda 
podobna nieco, jak mówią, do wiechcia? 
Że nie wonieje ambrą ani piżmem, 
jak to bywało na cesarskim dworze? 
Tym ci jest lepsza moja woń przed Bogiem, 
co snać44 arabskich nie lubi zapachów!... 
Żem jest podobien45 raczej do zwierzęcia?... 
Owszem! Więc może kiedyś zacznę lenieć46 
i, już to nieraz bywało, z zwierzęcia 
naraz wyłoni się święty... 

Hartmann

Mój panie 
i przyjacielu, mój ty najmilejszy, 
łaskawy panie! Dajcie się nakłonić 
i ogłoście się wolnym ode klątwy. 
Jeżeli jakieś ukryte katusze 
żrą wasze serce, raczcie, miłościwy 
i najmilejszy panie, kres położyć 
tajemniczościom, abych47 razem z wami 
mógł się uzbroić przeciwko ukrytym 
nieprzyjaciołom... Cóż was nawiedziło? 

Henryk

Z odpierającym, uspakajającym ruchem, z trudem.
Nic, przyjacielu... powiedz, czy Gehazes48 
nie byłli49 sługą Elizeuszowym? 

Hartmann

Mój miłościwy panie! 

Henryk

Wiesz, dlaczego 
o to się pytam? 

Hartmann

Nie, za mało, panie, 
biegły ja w piśmie... 

Henryk

Owszem, będziesz wiedział 
do Matki Boskiej Gromnicznej. 
cisza 
Miej tylko 
cierpliwość ze mną, ty waleczny mężu! 
Wszakże spowiednik musi mieć cierpliwość. 
Wiedz tylko o tym, że szybkimi kroki50 
spieszę z pielgrzymką, jak pątnik do Mekki — 
ale nie pytaj, do jakiego celu. 

Hartmann

Panie Henryku! Nie jako przyjaciel 
do przyjaciela, przemawiacie do mnie, 
lecz ja chcę wniknąć w was i nie ustąpić 
ani na włosek z mej obranej drogi; 
nie myślę spocząć, póki się nie dowiem, 
co wam tak skrycie, tak wyżera z duszy. 
Co wam się stało? Co was wytrąciło, 
panie Henryku, tak nagle z kolei? 
W tryumfującym jaśnieliście blasku 
wielkiej radości! A dziś...? Ledwie ziemi 
dotykaliście stopą, a zaś anioł 
trzymał nad wami swój puklerz51 we wszystkim, 
coście czynili — w gonitwie i boju. — 
Wracacie, sławą okryci, z podróży 
na chwałę Boga — pył spieszył przed wami, 
częstszy biegł rozgłos!... A wy, zamiast zbierać 
żniwo z posiewu tej waszej dzielności, 
dopuściliście, aby w polu gniło 
zboże złociste!... Żali52 szczodrobliwa 
nie kierowała k’wam53 się dłoń cesarza? 
Nie biło dla was jego wdzięczne serce? 
Żali łaskawość jego nie obraca 
przenajpiękniejszej54 dla was wynagrody55 —  
książęcych Staufów latorośli56? Mówcie: 
przecz57 wy, na Boga, chronicie się w pustkę 
przed waszym szczęściem? Przecz pozostawiacie 
to, co się nigdy powrócić nie może? 

Henryk

Odwraca się i patrzy nań długo i z wielką boleścią. Chce mówić, lecz głos mu zamiera — musi kaszleć i zaczyna na nowo.
Życie, mój druhu, jest jako naczynie 
wielce łomliwe58 — tak Koran powiada 
i tak naprawdę jest — i tegom doznał59! 
Nie chcę ja dłużej mieszkać w wydmuchanej 
skorupie jaja... A może byś zechciał 
chełpić się, bracie, swoim człowieczeństwem? 
Może byś pragnął powiedzieć o człeku, 
że jest obrazem Boga?... Weź krawieckie 
do rąk nożyce i draśnij go w skórę, 
a krew pocieknie. Szewskie wbij mu szydło 
ot — puls — na włosek — tu lub tam — gdziekolwiek, 
a bezustannie, jak woda ciekąca 
sączyć się będzie twa duma, twe szczęście, 
szlachetny umysł i złuda boskości, 
twoja nienawiść, miłość i bogactwo, 
i twoja żądza czynu, i nadgroda60 — 
tak, jednym słowem, wszystko, co, obłudnej 
sługa pomyłki, zwałeś swym dobytkiem! 
Czy będzie w tobie cesarz, sułtan, papież — 
nic to: w grobowy zawinięty całun, 
nagim li ciałem będziesz61, które musi 
dziś, jutro skostnieć... 

Hartmann

Ponury w ten sposób 
przemawia umysł. 

Henryk

Ongi62 był on lekki! 
Chodum zapomniał63 od pląsów tanecznych — 
mowy się niemal zbyłem64, rozśpiewany 
tryumfalnymi hymny65 — może życie 
ramiona miało wzniesione do góry 
w wielkiej ufności i wierze — modlitwą 
było i szczęściem, i bogobojnością... 
Ale gdym wrócił, czczą przepełnion66 złudą, 
że Bóg mi blisko, kiedym seraficzną67 
rozbrzmiewał pieśnią z wewnętrznej uciechy, 
iżem dokonał68 pobożnego czynu — 
tak więc z niewiernym gdym powrócił69 mieczem: 
na moim tropie kładły się już brudne 
psy mego losu i krwi pożądliwe, 
powietrze w okrąg rozdzierały wyciem... 
Gdzieś ty, myśliwy, coś mi to uczynił? 
Chodź, zdaj mi sprawę!... 
Wstaje i przechadza się.

Ottegeba

Przynosi pergaminy i czeka w milczeniu.

Henryk

Bierze pergaminy z rąk Ottegeby.
Słuchaj!... 

Hartmann

Panie, panie! 
Anim ja klechą70, ani sługą klechów, 
wszak wy to wiecie... Ale moją duszę 
dziwnie i strasznie ranią wasze słowa. 
Cokolwiek wam się przydarzyło, panie, 
czymkolwiek dotknął was przedwieczny Sędzia: — 
z pokorą, panie, znieście ten krzyż ciężki. 

Henryk

Jestem lennikiem cesarza i ongi71, 
posłuszny słowu kardynała z Ostii72, 
wziąłem z nim razem krzyż... I krzyż ten odtąd 
został mi wierny. Ongi był wyszyty, 
na moim płaszczu, a dzisiaj głęboko 
wżarł mi się w krzyże, w krew i szpik — i tylko 
śmierć mnie od niego uwolni — cóż więcej, 
mój przyjaciela, możesz chcieć? Poniechaj 
wszelkich litanij — dla mnie szkoda czasu. 
do Ottegeby 
Idź, moja mała małżonko! Dziękujęć73, 
ale się oddal! Chcesz mi białe 
zgotować ręce z wełny74 — spiesz się, spiesz się, 
bo może będzie za późno! Co teraz 
wyjawić muszę temu rycerzowi, 
dla jego tylko jest ucha. 
Ottegeba odchodzi 
Patrz, druhu, 
w tym pergaminie kryje się mniej więcej 
to, co od świata jeszcze żądać może 
wasz Henryk z Aue... Cicho... Nie przerywaj 
i bacz75 uważnie na wszystko, co powiem... 
Posłańcem będziesz moim i to pismo 
w ręce Bernarda złożysz, mego stryjca. 
To moja wola ostatnia... Bądź cicho, 
mój przyjacielu. Człek jest zbyt kwapliwy76 — 
tak mówi Koran. Co mnie nawiedziło, 
czego doznałem — nie badajcie tego! 
Myślcie, że wiedny byłem i widzący, 
lecz nie badajcie, com widział i jakem77 
stał się widzący... Nie dociekaj tego... 
Bo nie poniesie tak cię duch twój zbożny 
w głębi tej głuszy, byś mógł ją przeniknąć. 
To, co dla waszej potrzebne jest wiedzy, 
tom wam napisał78 — zresztą pozostawcie 
mnie co mojego79... Ja znów dobrowolnie 
i bez wahania pójdę swoją drogą, 
bo iżbym miał się wzorem innych kalek 
targać, jak Łazarz, w ulicznej kałuży, 
chełpić się hańbą swoją, swymi wrzody, 
chrapliwym jękiem wabić psy, ażeby 
lizały rany moje — tego nie ma 
w księdze mych losów, a zaś gdyby nawet 
było — na Boga — ja bym to wymazał!... 
Żegnaj, mój druhu! Zanim rok przeminie, 
cierpienie moje zemrze! Ach! I ileż 
spadnie już wonnych, balsamicznych deszczów 
na grób mej nędzy!... Żegnaj! Żegnaj! Żegnaj! 
po krótkiej, straszliwej przerwie, gwałtownie 
A teraz, druhu, podnieś płaszcz swój czysty 
i — precz! — Uciekaj!... Mówię ci: uciekaj!... 
Z trzewików strząśnij prochy i uciekaj! 
A jeśli kto cię pochwyci za suknię, 
by cię zatrzymać, zostaw mu ją w ręku 
i — precz!... Uciekaj!... 

Hartmann

Przerażony.
Panie! Co mówicie? 

Henryk

Mówię ci: nie patrz poza siebie, 
tylko uciekaj!... Nie dotykaj mnie się! 
Bo tak niebiosa mnie uszczęśliwiły, 
że cieczą zionę naokół zatrutą! 
Takim bohater, że bohaterowie 
precz uciekają przed moją niezbrojną 
ręką: dotknięcie tej ręki gotuje 
coś straszniejszego niźli śmierć... Ta dziewka, 
moim przelotnym dotknięta spojrzeniem, 
umiera z wstrętu, gdy mnie zauważy. 

Ottegeba

Weszła na scenę blada jak wosk, wargi jej drżą, wzrokiem osłupiałym śledzi szalejącego Henryka.

Henryk

Weź jaką kłodę, chwyć, co masz pod ręką, 
miecz podnieś głownią do góry i ubij, 
ubij mnie, mówię, ubij!... Uwolnijcie 
mnie i was razem ode mnie... A cóż wy 
czynicie wówczas, kiedy w wasz podwórzec 
wściekły pies wpadnie?... Czemu się wahacie? 
Miejcie odwagę!... Bijcie!... Bez namysłu!... 
wpada Gotfryd i Brygita 
Wy — wszyscy! Wszyscy chodźcie tu i patrzcie! 
Pan Henryk z Aue, co po trzykroć na dzień 
mył sobie ciało, co z rękawa każdy 
zdmuchiwał proszek, możny diuk i grabia, 
zdobywca podwik80 i strojniś, ma dzisiaj 
szczęście posiadać wrzody hiobowe, 
okrywające go od stóp do głowy. 
Stał się, żyjący, odrobiną ścierwa, 
porzuconego na wstrętnym śmiecisku81, 
gdzie może sobie poszukać skorupy 
i zeskrobywać trąd... 
Na twarzy Ottegeby objawia się wewnątrz jakieś dziwne, radosne, prawie niebiańskie zachwycenie. Gdy Henryk upadł, z duszy wyrywa się tryumfalny okrzyk wewnętrznego wyswobodzenia; rzuca się do stóp Henryka i ręce jego okrywa pocałunkami.

Ottegeba

Najdroższy panie! 
Pomnijcie, panie, o baranku bożym82! 
Ja wiem... ja pragnę... mogę dźwigać grzechy... 
Jam ślubowała... Musisz być okupion. 
Zasłona.
  1. pięćdziesięcia (daw.) — dziś: pięćdziesięciu. [przypis edytorski] ↩
  2. nie żyjem (daw.) — forma krótsza czasownika użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: nie żyjemy. [przypis edytorski] ↩
  3. na uściech (daw.) — dziś popr. forma: na ustach. [przypis edytorski] ↩
  4. przytłoczon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  5. rozszerzon (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  6. owy — skrócona forma: ów (tj. tamten). [przypis edytorski] ↩
  7. ciągły — dziś popr.: ciągnęły (tu: forma krótsza, daw. i gw. użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca). [przypis edytorski] ↩
  8. na podole — częstsza forma: na padole (o ziemi, ziemskim życiu w opozycji do bytu w niebie, w zaświatach). [przypis edytorski] ↩
  9. wapory (daw., przestarz.) — wyziewy, opary. [przypis edytorski] ↩
  10. mór — nazwa śmiertelnych chorób epidemicznych, przede wszystkim dżumy. [przypis edytorski] ↩
  11. czarna zaraza — dżuma. [przypis edytorski] ↩
  12. onać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
  13. przecz (daw., starop.) — czemu, dlaczego, za co. [przypis edytorski] ↩
  14. wybran (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: wybrany. [przypis edytorski] ↩
  15. szczęśliw (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: szczęśliwy. [przypis edytorski] ↩
  16. krwie (daw. forma D.) — dziś: krwi. [przypis edytorski] ↩
  17. podwieczerz (daw.) — posiłek wieczorny, kolacja, wieczerza. [przypis edytorski] ↩
  18. w Salernie — dziś popr. forma nieodmienna nazwy miasta: w Salerno. [przypis edytorski] ↩
  19. uzdrowion (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; forma podst.: uzdrowiony. [przypis edytorski] ↩
  20. tak ci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci. [przypis edytorski] ↩
  21. onać przystoi — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
  22. jak wy znać mniemacie — jak wy widocznie sądzicie. [przypis edytorski] ↩
  23. wzdyć właśc. wżdyć (daw.) — wszakże, jednakże; konstrukcja złożona ze starop. spójnika wżdy, znaczącego tyle co: „zawsze, jednak, przecież”, oraz partykuły wzmacniającej ci (skróconej do -ć). [przypis edytorski] ↩
  24. niźli (daw.) — niż. [przypis edytorski] ↩
  25. zresztą (daw.) — poza tym. [przypis edytorski] ↩
  26. snać a. snadź (daw., starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
  27. głużyć — gaworzyć, wydawać nieartykułowane dźwięki. [przypis edytorski] ↩
  28. tak się sprawia — tak się zachowuje. [przypis edytorski] ↩
  29. stracim (daw.) — tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca; dziś: stracimy. [przypis edytorski] ↩
  30. precz — tu: daleko. [przypis edytorski] ↩
  31. gorżki (daw. forma) — dziś: gorzki. [przypis edytorski] ↩
  32. echo li (...) odpowiada — konstrukcja z partykułą „li”; znaczenie: tylko echo odpowiada. [przypis edytorski] ↩
  33. powłóczny — dziś popr.: powłóczysty; tu: forma krótsza użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  34. borta (daw.) — taśma ozdobna pasmanteryjna naszywana na odzieży; lamówka. [przypis edytorski] ↩
  35. krewny — tu: pokrewny, spokrewniony. [przypis edytorski] ↩
  36. obrzask (daw.) — początek brzasku, blask zorzy porannej, świtanie. [przypis edytorski] ↩
  37. dank (z niem.) — dzięki, podziękowanie. [przypis edytorski] ↩
  38. bych — daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: byśmy pomówili we dwóch (we dwoje). [przypis edytorski] ↩
  39. Czarnolas — tu: spolszczenie niem. nazwy Schwarzwald, pasma górskiego i krainy w płd.-zach. Niemczech. [przypis edytorski] ↩
  40. będąc pod klątwą, jako przyjaciel cesarza — chodzi o klątwę, jaką obłożył papież Aleksander III cesarza Fryderyka I Barbarossę w 1160 r. [przypis edytorski] ↩
  41. wszystkimi zatrutymi strzały — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: strzałami. [przypis edytorski] ↩
  42. znak z Aleppo — tu: trąd; określenie „owrzodzenie (wrzód) z Aleppo” w istocie odnosi się do innej zakaźnej choroby, mylonej niegdyś z trądem, leiszmaniozy, dającej objawy skórne w postaci owrzodzeń, trudno gojących się ran i zbliznowaceń, ale atakującej również narządy wewnętrzne, krew i szpik kostny, przez co stanowiącej zagrożenie dla życia. [przypis edytorski] ↩
  43. pospieszże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski] ↩
  44. snać a. snadź (daw., starop.) — może, podobno, przecież, widocznie, zapewne. [przypis edytorski] ↩
  45. podobien — dziś popr.: podobny. [przypis edytorski] ↩
  46. lenieć — tu: pozbywać się starej skóry (wylinki). [przypis edytorski] ↩
  47. abych — daw. forma liczby podwójnej; znaczenie: abyśmy (we dwóch a. we dwoje). [przypis edytorski] ↩
  48. Gehazes właśc. Gehazi — postać występująca w Biblii, w Księgach Królewskich jako sługa proroka Elizeusza. Kiedy Elizeusz uleczył z trądu dowódcę aramejskiego Naamana i odmówił przyjęcia za to darów, Gehazi postanowił wykorzystać sytuację, wrócił do Naamana i twierdząc, że Elizeusz zmienił zdanie, sam zawłaszczył ofiarowane dobra, a następnie je ukrył, zaś przed swoim panem kłamliwie zataił swoją wyprawę i działania. Za fałsz, chciwość i oszustwo prorok ukarał Elizeusza, zsyłając na niego i jego potomstwo trąd (2Krl 5,20–27). [przypis edytorski] ↩
  49. nie byłli — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy nie był, czyż nie był. [przypis edytorski] ↩
  50. szybkimi kroki — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: krokami. [przypis edytorski] ↩
  51. puklerz — niewielka, osłaniająca przedramię, okrągła tarcza o średnicy 25–40 cm. [przypis edytorski] ↩
  52. żali, właśc. zali (daw., starop.) — czy; czyż. [przypis edytorski] ↩
  53. k’wam (daw.) — ku wam, do was. [przypis edytorski] ↩
  54. przenajpiękniejsza — forma nieistniejąc, utworzona z dwóch popr.: przepiękna oraz najpiękniejsza. [przypis edytorski] ↩
  55. wynagroda — dziś popr.: nagroda a. wynagrodzenie. [przypis edytorski] ↩
  56. Staufów latorośl — przen.: dziecko (tu: córka) z rodu Staufów, a właśc. Hohenstaufów, niem. dynastii, która przyjęła nazwę od zamku Staufen w Szwabii i z której wywodził się m.in. cesarz Fryderyk Barbarossa; z dzieci Barbarossy przeżyli tylko synowie, obie jego córki, Beatrycze i Agnieszka, były zaręczone z następcami tronów, lecz zmarły wcześnie, zanim doszło do małżeństwa. [przypis edytorski] ↩
  57. przecz (daw., starop.) — czemu, dlaczego, za co. [przypis edytorski] ↩
  58. łomliwy — łamliwy, kruchy. [przypis edytorski] ↩
  59. tegom doznał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: tego doznałem. [przypis edytorski] ↩
  60. nadgroda (daw., gw.) — nagroda. [przypis edytorski] ↩
  61. nagim li ciałem będziesz — konstrukcja z partykułą wzmacniającą li; znaczenie: tylko nagim ciałem. [przypis edytorski] ↩
  62. ongi (daw., gw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski] ↩
  63. chodum zapomniał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: chodu zapomniałem (tj. zapomniałem jak zwyczajnie chodzić). [przypis edytorski] ↩
  64. zbyłem — tu: pozbyłem się, zgubiłem a. zapomniałem. [przypis edytorski] ↩
  65. tryumfalnymi hymny — dziś popr. forma N. lm rzeczownika: hymnami. [przypis edytorski] ↩
  66. przepełnion (daw.) — tu: forma krótsza przymiotnika r.m., z końcówką zerową, użyta w celu utrzymania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  67. seraficzny — właściwy serafinom, tj. aniołom. [przypis edytorski] ↩
  68. iżem dokonał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: iż dokonałem. [przypis edytorski] ↩
  69. gdym powrócił — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: gdy powróciłem. [przypis edytorski] ↩
  70. anim ja klechą — inaczej: ani jestem klechą (tj. księdzem). [przypis edytorski] ↩
  71. ongi (daw., gw.) — kiedyś, dawniej. [przypis edytorski] ↩
  72. kardynał z Ostii — biskupi piastujący ten urząd byli szczególnie wyróżnieni w hierarchii i to oni udzielali sakry biskupiej nowemu papieżowi; cesarz Fryderyk Barbarossa dwukrotnie przez swój wpływ na dostojników kościelnych doprowadził do wyświęcenia antypapieża (Wiktora IV i Paschalisa III). [przypis edytorski] ↩
  73. dziękujęć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski] ↩
  74. ręce z wełny — rękawice. [przypis edytorski] ↩
  75. baczyć (daw.) — zwracać uwagę. [przypis edytorski] ↩
  76. kwapliwy (daw.) — pospieszny, pochopny, niecierpliwy; por. daw. kwapić się: spieszyć się. [przypis edytorski] ↩
  77. jakem stał się — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: jak stałem się. [przypis edytorski] ↩
  78. tom wam napisał — przykład ruchomej końcówki fleksyjnej czasownika; inaczej: to wam napisałem. [przypis edytorski] ↩
  79. pozostawcie mnie co mojego — pozostawcie mnie to, co do mnie należy. [przypis edytorski] ↩
  80. podwika (daw., starop.) — dziewczyna, kobieta, panna. [przypis edytorski] ↩
  81. śmiecisko — dziś popr. forma: śmietnisko a. śmietnik. [przypis edytorski] ↩
  82. baranek boży — przen. Jezus Chrystus. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Gerhart Hauptmann

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Biedny Henryk · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/hauptmann-biedny-henryk/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Jan Kasprowicz

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis