Rozdział 11 z 17

Pieśń dziesiąta

I

Gdy Newton widział jabłko spadające
Z drzewa, ockniony z swojej kontemplacji
Znalazł, czego się ludzkiej przez tysiące
Lat nie udało znaleźć kalkulacji,
Prawdę, że ziemia to jest wirujące
Ciało powszechnej prawem grawitacji.
I to jedyny był w świecie przypadek,
Że człeka wzniosły: jabłko i upadek.

II

Przez jabłko runął człek, przez jabłko wstaje
(Jeżeli runął); a uważać trzeba,
Że sposób, jakim Newton wstąpił w kraje
Stopą nie tkniętych kołowrotów nieba,
Ludzkiej bezsile odwagi dodaje.
Odtąd płodna jest wynalazków gleba,
Człowiek maszyny nowe ciągle kleci
I wkrótce parą do księżyca wzleci.

III

Lecz na co wstęp ten? — Ot, w lej chwili właśnie,
Kiedym me gęsie pióro temperował,
W piersi mi nagle ogień błysnął jaśnie.
Duch mój podskoczył i przekoziołkował.
A choć mój geniusz przy sztukmistrzu gaśnie,
Co szkłem pogląda na niebieski pował
Albo co parą wiatrom w oczy płynie,
Chcę sztuk tych użyć w poezji dziedzinie.

IV

Wiatrowi w oczy pływałem i pływam,
Co do gwiazd — słaba zbyt moja luneta.
Na wodach dotąd nie znanych przebywam,
Chcę stracić z oczu ląd, bo moja meta
Jest wieczność. Wiatry i burze wyzywam,
Chociaż na kruchej łódce; wiem, że mnie ta
Łódka nie zdradzi; pójdzie przez odmęty,
Gdzie już ginęli ludzie i okręty.

V

Żyje don Juan w różowej poświacie
Cesarskiej łaski... nie zaś w czerwoności
Wstydu. Muzy me (mam w swoim warsztacie
Muz kilka) nie śmią w panieńskiej skromności
Stawać na zwiadach w sypialnej komnacie.
Szczęście ogląda chłopaka w krzepkości,
W użyciu bogactw i tej rzeczy słodkiej,
Która uciesze czasem przytnie lotki.

VI

Lecz nie na długo. Odrosną za chwilę.
„Ach! Gdybym — rzecze Dawid — lot gołębi
Miał, aby wzlecieć i odpocząć mile!”
Kto wspomni młodość, gdy mu starość zziębi
Krew, piersi w suchy liść, nogi w badyle
Przejdą, a tępy wzrok, dawniej jastrzębi,
Mało już dojrzy — nie wolałby wzdychać
Z synem niżeli z dziadem astmą dychać?...

VII

Ale westchnienia mrą... Nawet u wdowy
Zdrój łez wysycha niby w lecie Arno1.
Zimą się toczył w łożu ciężki, płowy,
A dziś już skarlał, stał się rzeczką marną.
Patrz! W dni niewiele jaki widok nowy! —
Sądzisz, że smutek jest zawsze ciężarną
Glebą? — tak; tylko sieje na nim (to racz
Zważyć) uciechę ciągle nowy oracz.

VIII

I przyjdzie kaszel, gdy westchnienia miną,
Czasem, nim miną, albowiem nierzadko
Jedno przy drugim jawią się gościną,
Jeszcze nim twarz się bruzd pomarszczy siatką,
Jeszcze przed życia dziesiątą godziną.
Rumieniec chory twarz przystroi gładką,
Piękną, jakby się nie składała z mięśni!
Kochają, wierzą, umierają... szczęśni.

IX

Juan nie myślał umierać tak wcześnie;
Oto w ognisku stoi takiej chwały,
Jaką dać może tylko księżyc we śnie
Lub dam fantazja... więc może nietrwałej?...
Lecz któż na lube będzie sarkał wrześnie,
Że po nich grudzień przyjdzie oszedziały2?
Niechaj promienie raczej zgarnia ciepłe,
By nimi ogrzać zimy dni zakrzepłe.

X

Juan zalety miał, które w młodzieży
Lepiej niż dziewczę — kobieta ocenia;
Bo kwoczka, która ledwo się wypierzy,
Zna miłość z książek jeno lub z widzenia
Sennego (powód w wyobraźni leży:
W takim śnie niebo rozkosz wypromienia);
Słońcem wiek kobiet liczą; między nami
Ja bym je wolał liczyć księżycami.

XI

Czemu? Bo księżyc zmienny i wstydliwy,
Ta jest przyczyna... o! Wiem, że odgadnie
W mych słowach jaki człowiek podejrzliwy
Myśl nieprzystojną — zgadywać nieładnie.
„Z ujmą godności i smaku”. Życzliwy
Dziś Jeffrey tymi słowy mnie szkaradnie
Złajał; przebaczam mu; on sam, jak tuszę3,
Sobie przebaczy — co do mnie, ja muszę.

XII

Gdy na przyjaciół wrogowie się starzy
Zmieniają, honor już każe wytrzymać,
I gardzę takim, w którym znów przeważy
Nienawiść i złość zacznie się w nim wzdymać,
Nienawiść brzydka, jak pokrzywa, parzy,
Wyciąga wiechy, by serce poimać.
W złych się przyjaciół stara miłość zmieni
I nowa żona — baczcie, nawróceni!

XIII

Takie odstępstwo pomiędzy wszystkiemi
Najgorsze; nawet Southey4, łgarz po trzewa,
Już się nie złączy z „reformowanemi”,
Odkąd wszedł w wieńcu do dworskiego chlewa.
Zacny, czy w Chinach, czy w italskiej ziemi,
Czy gdzie Missouri, czy gdzie płynie Newa,
Wiatrom się nosić jak piórko nie daje,
Nie nienawidzi, choć kochać przestaje.

XIV

Prawnik i krytyk ciemne życia śledzą
Plamy, badają piśmiennictwa pole.
Odkryją wszystko, wiele nie powiedzą,
Ci wymiatacze śmieci na padole
Płaczu. Nad czym się prości ludzie biedzą,
Prawnik to kładzie na sekcyjnym stole,
Nożem wywodu sięga aż do brzucha,
Tłumacząc proces wszystkich działań ducha.

XV

Kominiarzem jest moralnym jurysta
I to przyczyna, czemu taki brudny,
Że nie pomoże już koszula czysta,
Bo brud zasiadły do wymycia trudny;
Sadza się wpija. Na prawników trzysta
Ledwie dziesiąty jest moralnie schludny.
Ciebie nie tyczy, luby, ta przywara.
Ty nosisz szkocki płaszcz z gestem Cezara,

XVI

Dawne urazy nasze — zwłaszcza moje —
Jeffreyu, gdym ci wiersze młodociane
Słał na krytykę i kiedyśmy boje
Wiedli ze sobą jak łątki5 drewniane,
Minęły. Święć się, wieku młody! Twoje
Oblicze nawet dotąd mi nie znane;
Może nie będzie nigdy! Więc wyjawię
Głośno, żeś zacnie działał w owej sprawie.

XVII

A kiedy wołam: „Święć się, wieku młody”,
To nie do ciebie — z żalem mówię o tem.
W waszej stolicy dumnej piłbym miody
Słodkie jedynie z tobą i ze Scottem.
Pomnę... wiek marzeń, pogody, swobody...
Nie chcę tu jaśnieć poetyckim lotem;
Wszak jestem sam Szkot z rodu, wychowania,
Więc się ku głowie mojej serce słania.

XVIII

„Wiek młody” — to jest Szkocja, szkockie gunie6,
Pledy, niebieskie góry, rzeki czyste:
Dee, Don i czarny owy most w Balgounie,
Rojenia dziecka, zagrody ojczyste.
We snach je widzę... w grobowym całunie
Jak dzieci Banka7. Smutne, powłóczyste
Krążą koło mnie widzeń korowody,
Może to śmieszność?... Święć się, „wieku młody”

XIX

Jeżeli w czasie młodzieńczych polotów,
Gniewny, natchniony, jak żak kędzierzawy,
Ostrym dowcipem obrażałem Szkotów,
Który był czasem bolesny i krwawy:
To któż spróbować nie chce swoich grotów
Mocy, w młodości porywczej i żwawej?
Drasnąłem czasem, lecz nie zabijałem.
Ziemię „rzek i gór” kocham, jak kochałem.

XX

Juan realny czy też idealny
(To wszystko jedno; wszakże myśl zostaje,
Choć sam myśliciel przestał być realny
I ma byt własny. Duch się nie poddaje
Śmierci i toczy z cielesnością walny
Bój. Straszno jednak zapuścić myśl w kraje
Zaśmiertne; człowiek się spoci, zadyszy,
A co za śmiercią — nigdy nie usłyszy),

XXI

Juan w gładkiego przeszedł Wielkorusa.
Jak się to stało, dlaczego — nie powiem.
Młodzieńców każda pociągnie pokusa,
A cóż dopiero, kiedy jest wezgłowiem
Tronu! Więc nie dziw, że Juan dał susa
Chwytając; ani się zawiódł, albowiem
Bale, pieniądze i schadzki miłosne
Lody zmieniły w raj, a zimę w wiosnę.

XXII

Łaskawa była carowej opieka,
A choć podołać służbie było ciężko,
Jednakże krzepkość młodego człowieka
Wychodzi z takich opałów zwycięsko.
Juan wybujał w górę jak smereka,
Mistrz w rycerskości, miłości, co męską
Dzielność nagradza. Po niej już wiek stary
Woli nad wszystko ruble i talary.

XXIII

Co łatwo było przewidzieć, wciągnięty
Zgubnym przykładem nieroztropnej młodzi,
Rzucił się Juan w upojeń odmęty.
Smutny to objaw, bo nie tylko szkodzi
Świeżości uczuć oraz w nich poczętej
Dobroci serca, ale jeszcze rodzi
Grzech samolubstwa, co człeka zaślepia
I duszę niby skorupą osklepia.

XXIV

Mrok na to rzucam; równie na koleje
Stosunku nazbyt niedobranej pary:
Rozkosze, złudy, żale, zwykłe dzieje
Stosunku chłopca i — jeśli nie starej
Kobiety, zawsze w wieku, gdy wietrzeje
Świeżość uczucia, chłodną w sercu żary.
Panią jest wprawdzie na świata połaci,
Lecz jej nie szczędzą zmarszczki-demokraci.

XXV

Bo skon, ten książę książąt, pan nad pany,
Jak Grakchus „rolnym prawem” niweluje
Równo najwyższe i najniższe stany
Do tej mogiły, co trupa przyjmuje,
Aż na nim wzrosną trawa i burzany,
I tyleż gruntu biedny otrzymuje,
Co bogacz, który złoto mierzył worem.
O, skon! — skon wielkim jest reformatorem.

XXVI

Żył więc (nie skon, lecz Juan) pośród puchów
Miękkich, szalenie, bez rozwagi, celu;
W wesołym kraju niedźwiedzich kożuchów,
Co (prawdę powiem tu gorzką dla wielu)
Czasem prześwita, zwłaszcza śród wybuchów
Złości, przez ową purpurę, Babelu
Królowej godną raczej, niźli.........
Ruskiej, niwecząc powab bohaterki.

XXVII

Nie opisuję tej mało przyjemnej
Fazy (gdy pragniesz, z opisów się dowiedz),
Bo się już zbliża dantejski „las ciemny”,
Ta nocorównia groźna, ten manowiec
Ludzkiego życia, karczma na rozjemnej
Drodze, odkąd już roztropny wędrowiec
Prędkim galopem nie wypuszcza koni
I poglądając na przeszłość, łzy roni.

XXVIII

Pomijam opis — o ile wziąć w pęta
Język potrafię; ani też tłumaczę —
O ile zduszę myśl, co jak wilczęta
Do cycek, do mnie przez wir uczuć skacze,
Czepia się jak mech skał lub jak dziewczęta
Ust swych kochanków; bo tutaj zaznaczę
Dla wiadomości, że nie chcę być znany
Jako filozof, lecz chcę być czytany.

XXIX

Miast się umizgać, Juan sam był środkiem
Umizgów, co jest rzecz niepospolita.
To był młodości winien, winien słodkim
Zaletom, krwi rasowej, co prześwita,
Niby u konia, przez żyły; swym wiotkim
Członkom, zgrabności, co z szaty wykwita,
Jak z chmur różowych słońce; zwłaszcza przeto,
Że była sprawa z dojrzalszą kobietą.

XXX

Słał do Hiszpanii listy, a kuzyni
Słysząc, jak się tam zaszczyty szafują,
Myśląc, że przezeń może się też przy niej
Dla nich kąt znajdzie, zaraz odpisują.
Wielu zabiegi ku wychodźstwu czyni,
A wszyscy, jedząc lody, rozumują,
Że wziąwszy futra, nie znajdą różnicy
Wielkiej w klimacie rosyjskiej stolicy.

XXXI

Z radością Juan list od matki witał.
Matkę cieszyło, że miast u bankiera
Czerpać (niewielki został tam kapitał),
Syn ma już urząd i pensję pobiera.
„Cieszę się, żeś już wyszedł z tych lat — czytał
Gdy się pieniądze traci, zdrowie tera.
Ma u mnie wielką wartość człowiek młody,
Którego mniejszy ekspens8 niż dochody”.

XXXII

Więc go poleca Bogu i Synowi,
I Matce; prosi, by się nie uwodził,
Broń Boże, schizmą, bo katolikowi
To jest grzech; jednak, by ostrożnie chodził,
Gdyż mogliby mu szkodzić ludzie owi.
Pisze, że mu się braciszek urodził,
Bo wyszła drugi raz za mąż; a dalej,
Carowej miłość macierzyńską chwali.

XXXIII

Pisze, że nie ma dosyć słów uznania
Dla wielkiej pani, co łaskawie wspiera
Młode talenty, bez wywoływania
Podejrzeń, bo je w istocie odpiera
Jej wiek i klimat. „U nas plotka tania —
Pisze — lecz gdzie termometr niżej zera
Spada, tam przecie słusznym rzeczy biegiem
Cnota nie taje na równi ze śniegiem”.

XXXIV

O gdybym „księży czterdziestu miał groty”,
Obłudo! Grzmiałbym tu na kształt pobudki,
Niewykonane twoje sławiąc cnoty.
Gdybym miał chociaż cherubinów dudki
Lub akustyczną trąbkę mojej cioty,
Która słuch mając tępy, a wzrok krótki,
I uważając śmierć nie za zabawkę,
Czytała Pismo święte — przez słuchawkę.

XXXV

Ona nie była obłudna staruszka,
Więc uleciała w niebo jak niewiele
Dusz najwybrańszych jej cnotliwa duszka;
Boską nagrodę dostała w udziele,
Niebieskich włości lenna boża służka,
Jak od Wilhelma, co zdobył, na czele
Normanów Anglię, sześćdziesiąt tysięcy
Rycerzy wzięło majątek książęcy.

XXXVI

Ja się nie skarżę. Moje antenaty9
Erneis, Radulphus podobno dostali
Zamków czterdzieści ośm, że zuchowaty
Najazd Wilhelma swym mieczem wspierali.
To jednak było niepięknie — za katy —
Że, jak garbarze, Sasów obdzierali
Ze skóry; grzech ów umniejsza na poły,
Że z łupów Panu stawiali kościoły...

XXXVII

Juan rósł piękny, ale jak te krzewy
Akacji, co się obrażą dotknięciem;
Jak król, gdy słyszy wolnomyślne śpiewy,
Chyba je Southey z niegroźnym zacięciem
Nuci; może też uprzykrzył lód Newy,
Tęskniąc do kraju, w którym żył dziecięciem,
Lub łask niepomny z łona majestatu
Carskiego, wzdychał do świeższego kwiatu?

XXXVIII

Może — lecz przyczyn przytaczam za wiele,
Godnych fizyka, a nie pisoryma.
Robak roztoczy najbujniejsze ziele,
Rak się lic młodych jak uwiędłych ima.
Troska przedstawia, jak kupiec w niedzielę,
Swoje rachunki, a choć się kto zżyma,
Winien zapłacić. Tydzień przejdzie cicho,
Niedziela musi przynieść jakieś licho.

XXXIX

Jednym wyrazem — Juan zachorował,
Carowa zlękła się, doktor (przypadkiem
Ten sam, co Piotra „skutecznie” kurował)
Zakonstatował razem z sił upadkiem
Puls przyśpieszony, z czego wywnioskował
Śmiertelną febrę. Petersburg był świadkiem
Boleści dworzan i ambasadorów,
Carowa mdlała, zdwojono doktorów.

XL

Choroba wiele wywołała sporów:
Ktoś o truciźnie i o Potemkinie
Szeptał, inny znów z ceglanych kolorów
Młodzieńca wnosił, że w suchotach10 zginie,
ów mądrze prawił o wpływie humorów
Na krew, co w żyłach niewłaściwie płynie.
Słyszano także z ust niejednej pani,
Że to — z wysiłków ostatniej kampanii.

XLI

Oto recepty lekami brzemienne:
Sodae sulphat. gr. vj. gr. fs. Mannae.
Aqu. fervent. f. gr. ifs. gr. ij. tinct. Sennae
Haustus. (Tu doktor kraple przepisane
Sam mu wlał w-usta). Albo znów odmienne:
Rp. Pulv. Com. gr. iij. Ipecacuanhae,
Bolus Potassae Culphuret sumendus
Et haustus ter in die capiendus.

XLII

Doktor dobija lub stawia na nogi
Secundum artem11. Choć zdrowy nań syka,
Chory jak Boga przyjmuje go w progi
I złośliwymi żartami nie tyka.
Bo gdy się zbliża ów hiatus12 srogi,
Który wypełni rydel i motyka,
Miast cicho w Lecie spróbować kąpieli,
Prosisz, aby cię w niej zanurzył Baillie13.

XLIII

Lecz choć już duszy wymawiał mieszkanie
Skon, najnieczulszy z wszystkich gospodarzy,
Przemogły siły młodzieńcze w Juanie
I poplątały wyroki lekarzy.
Jeszcze obłudnej nie wierzono zmianie:
Nikłe rumieńce na zapadłej twarzy
Budzą obawę; więc grono doktorskie
Radziło podróż w krainy nadmorskie.

XLIV

„Klimat nasz — mówią — zgubny wpływ wywiera
Na dziecię ciepłych krajów”. Więc na czole
Carowej żałość zjawiła się szczera;
Już polubiła bardzo to pacholę.
Toż widząc, jak mu blask oczu zamiera
I jak podcięte skrzydełka sokole
Mdleją, posłem go umyśliła zrobić,
Przy czym łask całym przepychem ozdobić.

XLV

Szły właśnie wtedy politycznym torem
Układy, snuło się depesz bez liku
Między rosyjskim a angielskim dworem
— W dyplomatycznym co się zwą języku
Notami i są zdrad wzajemnych zbiorem —
To o żeglugę wolną na Bałtyku,
O tran, łój — z dzierżaw, które trzyma Tetis,
A Anglik zwie swym uti possidetis14.

XLVI

Carowa umie nagradzać usługi
I przyjaźń; misję więc tajną zwierzyła
Ulubieńcowi, przy czym lejąc strugi
Złota, królewski splendor roztoczyła.
On ucałował ręce i na drugi
Dzień, wziąwszy listów i instrukcyj siła,
I podarunków, rozsiadł się w kolasce. —
Dwór się dziwował niezwyczajnej łasce.

XLVII

Była szczęśliwa; z nią wszyscy szczęśliwi.
Naszym królowym równie się na tronie
Wiedzie; ta stronność fortuny mię dziwi.
Chociaż dźwigała krzyżyków pięć, w łonie
Klimaterycznym ognie grały żywiej
Niż w wiośnie życia. Choć powadze to nie
Przystało, jednak naprawdę z początku
Nie mogła znaleźć następcy... Z porządku

XLVIII

Rzeczy czas, który wszystkie bóle koi,
Najkrwawszych smętków ukołysze srogość.
Tłum kandydatów nowych się wyroi,
Powróci dawna snów rozkosznych błogość. —
Pauza chwilowa dam nie niepokoi
Ani przestrasza pretendentów mnogość:
Potrzebne takie chwilowe przestanki,
Bo otwierają emulacji15 szranki.

XLIX

Gdy ta zaszczytna wakuje posada,
Niech słuchacz pauzę jedno — czy dwudniową
Wyzyska i z mym bohaterem siada
Na rydwan, co go w sferę wwiedzie nową.
Przepyszne konie z cesarskiego stada
Ciągnęły pojazd, co woził carową
Do Krymu, niby Ifigenię16 drugą.
Teraz nim jechał don Juan z papugą,

L

Buldogiem, małpą, kotką i z kociaki.
Byli to wierni jego towarzysze,
Nie wiem, czym mi to wytłumaczy jaki
Mędrzec i czemu tę skłonność przypisze
Do szpetnej małpy i podłej sobaki.
Panna, co sobie sześć krzyżyków pisze,
Mniej lubi kotka, papugę lub szpica
Niż on, niestary, nawet nie dziewica...

LI

Każdemu swoja była przeznaczona
Poduszka. — W wozie osobnym deńszczyki
I sekretarze, a u jego łona
Mała Leila, w Izmaiłu dzikiej
Rzezi kozackim szablom obroniona.
Gdy moja Muza ciągle zmienia szyki,
Na plac skinieniem wywołuję berła
Dziewczynę piękną i czystą jak perła.

LII

Taka rozumna, tak pełna lubości,
Z taką powagą w miękkim charakterze,
Dziś rzadkim niby kopalnego kości
Człeka z mamutem razem — o Cuvierze17!
Mało przystawał jej nieświadomości
Ten świat, co kusi, aż wiarę odbierze.
Młodość broniła jej przeciwko złemu
Była spokojna, nie pojmując — czemu.

LIII

Don Juan kochał ją, a ona jego,
Nie jak brat siostrę lub ojciec miłuje
Córkę. Nazwać to trudno. Ojcowskiego
Uczucia, ojcem nie będąc, nie czuje;
Równie mu w sercu miłości innego
Rzędu, miłości siostrzanej, brakuje,
Bo nie miał siostry i był jedynakiem.
— Gdyby miał, chciałby do niej lecieć ptakiem...

LIV

Tym mniej zmysłowa owa miłość była.
Nie stał się jeszcze zwiędłym lowelasem,
Co sztuk używa, by mu się wzburzyła
Krew, jak alkalia18 wzburzają się kwasem.
Choć jego młodość, jak wiesz, nie grzeszyła
Skromnością (młodym to się zdarza czasem),
Platońskie było u niego dno serca,
Tylko że — czas je wygryzł — wszystkożerca.

LV

W tym przywiązaniu brakło też zarodu
Pokus; czuł taką skłonność do sieroty,
Jak patriota (czasem) do narodu.
Był także dumny, że ją od sromoty
Ocalił z ruin burzonego grodu;
Że ją z pomocą kościoła na cnoty
Drodze utrzyma; lecz co wielu smucić
Będzie, nie chciała za nic się nawrócić.

LVI

Dziwna, w pogaństwie że jej nie zachwieje
Okropnej rzezi i walki wspomnienie.
Choć ją uczyli trzej archijereje,
Chrzest w niej uparte budził obrzydzenie
I spowiedź — nad tym drugim nie boleję.
Snadź się do grzechów nie czuło sumienie.
Bądź co bądź Kościół nie postąpił krokiem,
Mahomet zawsze był u niej prorokiem.

LVII

Żadnego także znieść chrześcijanina
Nie mogła oprócz jednego Juana;
To był jej zbawca, przyjaciel, rodzina.
Kochała, była nawzajem kochana.
Ciekawa para — on i ta dziewczyna,
Ze swym obrońcą młodym nie związana
Żadnymi węzły: wieku, krwi ni wiary;
To był najsłodszy powab owej pary.

LVIII

Droga przez Polskę szła i przez Warszawę,
Kraj solnych żup i kajdan. — Wnet się scena
Zmienia: Kurlandia, mająca stąd sławę,
Że jeden z książąt jej ukradł „Birena”
Imię; widziała też Marsa wyprawę,
Którego sława wiodła — ta syrena —
By za dwadzieścia lat zwycięstw zapłacił
Klęską i gwardię grenadierów stracił.

LIX

Sentymentalizm to nie był gołębi,
Gdy: „Moja gwardio!” — wołał ów gliniany
Bóg. Patrz, jak tego Gromowładcę zgnębi
Castlereagh, ów arteryj zawołany
Podrzynacz. Smutno, że śniegiem się ziębi
Sława... lecz kto zmarzł, może być ogrzany
W Polsce; tam imię Kościuszki dziś tryska
Płomieniem przez śnieg jak z Hekli ogniska.

LX

Więc z Polski do Prus: tam ogląda przednie
Miasto Królewiec, znamienne walorem
Skarbów kopalnych, nadto, przed czym blednie
I miedź, i ołów, wielkim profesorem
Kantem. Lecz Juan, który miał za brednie
Metafizykę, jechał dalszym torem
Przez Niemcy, ten kraj cierpliwych milionów,
Żgany ostrogą królów — pocztylionów.

LXI

Przez Berlin, Drezno i już, już z daleka
Widzi zamczyste Renu okolice.
— Sceny gotyckie, co w duszy człowieka
Fantazji jasne zapalacie świece!
Na widok ruin, które pleśń powleka,
Duch mój wylata za światów granice
Żywych i zmarłych, i tak rozbujany
W powietrznych sferach zawisa pijany.

LXII

Przez Mannheim i Bonn pędziły kolasy.
Tam Drachenfelsu czarna i barczysta
Postać feudalne przypomina czasy.
Kto o nich czytać chce, dużo skorzysta. —
Już są, nie tracąc czasu na popasy,
W Kolonii, kędy ogląda turysta
Dziewic tysięcy jedenastu kości
— Piękny ówczesnej dowód moralności.

LXIII

Haga, Helvoetsluys, Holandia, kraj sera,
Kanałów i krów najlepszego doju,
Gdzie wieśniak ziarnka jałowcowe zbiera
I ciśnie krople smacznego napoju.
Rząd i uczony nieroztropnie gdera
Na to rzemiosło skromnego pokroju;
Niech zważy, że to zarobek jedyny
Niejednej biednej i głodnej rodziny.

LXIV

Tam wsiadł na statek, z nim zwierzęta wsiadły,
Nawa pomyka w stronę wyspy wolnych,
Igrając, fale na falach się kładły,
Sztaba się parła pośród fal swawolnych,
Twarze niektórych podróżnych przybladły.
Juan, nawykły już do nurtów solnych,
Stał przypatrując się okrętom w dali
I czekał, rychło ziemia wyjrzy z fali.

LXV

Wreszcie wynurza się, wznosi i wstaje
Niby biały mur. Dziwnego ważenia
Doznał; zawsze go podróżny doznaje,
Widząc raz pierwszy albiońskie z wapienia
Ściany; coś na kształt dumy, że w te kraje
Kramarza wpływa, co się rozprzestrzenia
Po wodach, lądach, myszkuje, plądruje
I pewnie morze wnet opodatkuje.

LXVI

Kochać tę ziemię, która wychowała
Lud, co mógł pierwszym być z ludów kochanych,
Nie mam powodu; mnie kolebkę dała
Jeno; lecz czuję litość dla skalanych
Cnót i cześć we mnie budzi dawna chwała.
Siedm lat — zwyczajny dla deportowanych
Termin — ugłaska gniewy, zwłaszcza skoro
Człowiek spostrzega, że kraj diabli biorą.

LXVII

Ach! By mu rzekł kto prosto, bez obłudy,
Jak jego imię we wzgardzie u świata;
Jak ten glob, co miał cześć dla niego wprzódy,
Czeka, rychło-li kto nań ześle kata;
Jak go największym wrogiem mają ludy,
Tego fałszywca, co udawał brata,
Sztandar wolności wzniósł nad świata cokół,
Dziś czyha, aby nawet ducha okuł!

LXVIII

Pysznej swobody wdział pióra papuże,
A jest niewolnik przedni wszystkich czasów.
Narody więźniem; a czymże ich stróże?
Równie więźniami krat, kajdan i zasuw.
Sąż wolni przeto, że trzymają — tchórze! —
Wolność pod kluczem? O! Nie zazna wczasów
Taki niewolnik; równy jest w tej mierze,
Kto dźwiga jarzmo, jak ten, co go strzeże.

LXIX

Don Juan poznał Albionu przedsmaki:
Twoje, o Dovrze najdroższy, hotele,
Twoje komory, celniki, strażaki,
Służbę, co do nóg podróżnym się ściele,
Z rąk wydzierając kufry, mantelzaki19.
Następnie innych pięknych rzeczy wiele,
Zwłaszcza nie znane frycowi20 turyście
Ścisłe rachunki, słone oczywiście.

LXX

Juan, choć młody, płochy i dostojny,
Choć miał brylantów i rubli kieszenie
Pełne, nie liczył groszy i był hojny,
Płacąc, skrzywił się jednak grubej cenie.
(Sekretarz jego, Grek, wymową zbrojny,
Pozycyj wierne odczytał mu brzmienie).
W Anglii powietrze mgliste, lecz swobodne,
Więc oddychanie opłacenia godne.

LXXI

Hej, do Canterbury! Hejże, pocztylionie!
Plusk, plusk po błocie i trap, trap po grudzie.
Hura! Jak skaczą i poczta, i konie!
Nie tak jak w Niemczech, gdzie w pocztowej budzie
Jakby na cmentarz jedziesz; a i to nie
Miłe, że co krok przystają — ci ludzie
I piją „sznapsy”, nieczuli jak skała;
Hundsfotl, Verfluchter21 już na nich nie działa.

LXII

Niczym się ludzki duch tak nie wyświeży
I nie zaprawi niby rumem kawa
Jak prędką jazdą; mniejsza dokąd mierzy,
Byle wesoła i huczna, i żwawa,
Smak bowiem jazdy w samej jeździe leży;
A im mniej przyczyn owej się poddawa
Uciesze, tym się przyjemniejsze stanie
Dopięcie celu, którym jest — jechanie.

LXXIII

W Canterbury kościół oglądali farny,
Becketa22 krwawy kamień, Edwardowy
Szyszak; pamiątki zakrystian niezdarny
Wyuczonymi objaśniał im słowy.
Oto, czym ci jest sława! Jakiś stary
Hełm, kawał kości z nogi albo głowy,
Ostatnie szczątki wapienia i soli,
Świadectwa ludzkiej na tym świecie doli. —

LXXIV

Z wielkim zajęciem oglądał świątynię
Juan; tysiąc mu Cressy w myśl stawa
Na widok hełmu, co wiekom jedynie
Poddał się. Równie grozą go napawa
Grób księdza, który królów karcąc, ginie,
Królów, co jednak podkładają prawa
Swoim wyrokom. Leila patrzała
I: „Co to za dom wielki?” — zapytała.

LXXV

Gdy powiedziano: „To mieszkanie boże.” —
„Prześlicznie mieszka!” — mówi, lecz nie zdoła
Pojąć, jak w domu swoim cierpieć może
Niewiernych, co nie szczędzili kościoła
W jej kraju, gdzie jest takie samo morze,
Lecz żyją wierni, i gniewem anioła
Marszczy się, że swe świątynie najlepsze
Mahomet rzuca jak perły przed wieprze.

LXXVI

Hop, hop przez niwy, niby ogród duży,
Raj chmielów pięknych i traw wybujałych.
Sam — choć poeta — po latach podróży
W krajach gorętszych, lecz mniej zamieszkałych,
Chciałbym w nizinę wrócić, co nie nuży
Zbytnią mnogością pejzaży wspaniałych:
Lodowców, oliw, winnic i szałasów,
Urwisk, wulkanów, pomarańczarń, lasów.

LXXVII

Gdy jeszcze myślę o szklaneczce elu23...
Tak mi żal! — „Hetta, ho!” — pocztylion krzyka;
Juan, zbliżając się w pędzie do celu,
Podziwia kraje wolnego Anglika,
Co podobają się obcym i wielu
Swoim oprócz tych, którzy mają bzika
I myślą „wierzgać przeciw ościeniowi”,
Za co im cięższe jarzmo się stanowi.

LXXVIII

Jaka to piękna rzecz — wygodna szosa.
Bo jazda po niej lekka jak muskanie
Albo jak orła lot, co mknie w niebiosa,
Wiosłując skrzydły po chmur oceanie.
Gdyby istniały za czasów Heliosa,
Febus by w takim chciał pędzić rydwanie
Czy poczcie, która gdy niby wariatka
Mknie, surgit amari aliquid24: rogatka.

LXXIX

Jak bardzo ciężkie jest każde płacenie!
Bierz żonę, życie, lecz wara od kasy!
To — jak Machiavel25 powiedział uczenie —
Jest najprzykrzejsza rzecz dla ludzkiej rasy:
„Mniej ich zabójstwo gorszy niż zachcenie
Złota, naczelnej żywota okrasy,
Zniszcz szczęście domu, nie uronią łezki,
Lecz strzeż się rękę wyciągać do kieski”. —

LXXX

Mówi florentczyk. Monarchowie! Swego
Mistrza słuchajcie! — Orszak wjechał szumnie
O samym zmierzchu na szczyt wysokiego
Wzgórka, co patrzy wzgardliwie czy dumnie
Na wielkie miasto. O wy, mieszczańskiego
Świata synowie! Spójrzcie ku tej trumnie
Czy ogrodowi — jak się wyda komu...
Strzelecka góra. John Bull26 — jesteś w domu.

LXXXI

Słońce zachodzi, gęsty dym się kładnie,
Jak z wypalonych na poły wulkanów,
Nad tą przestrzenią dziwną, którą snadnie
Można by nazwać „salonem szatanów”.
Juana trwożny szacunek napadnie,
Choć to nie jego dom — owa Brytanów
Ziemia, mać synów, którzy wyrzezali
Połowę świata, pół przehandlowali.

LXXXII

Jeden kłąb dymu, okrętów, kamieni,
Cegieł, daleko, jak oko poniesie;
Gdzieniegdzie żagiel białością się mieni
I zaraz ginie w masztów gęstym lesie;
Wieże, rozsiane na wielkiej przestrzeni,
Raz po raz, jakby z ciekawości, w mgle się
Zjawią; kopuła czarna jak na głowie
Błazeńska czapka — to się Londyn zowie.

LXXXIII

Lecz jemu zda się każda dymu szmata
Chmurą magiczną, a wszystkie kominy
Czarnoksiężnika tyglem, skąd wylata
Na świat bogactwo: weksle i daniny.
Ciężka nawała mgieł miasto przygniata,
Skroś nich majaczy słońca okrąg siny.
Jest to zwyczajna atmosfera mglista
Londynu: bardzo zdrowa, choć nie czysta.

LXXXIV

Stanął, a ja z nim. Zbliżam się ku mecie.
Tak flota, gdy ma dać ognia, to w pędzie
Staje. Niedługo znowu mnie znajdziecie,
Jak kur na jednej z wami siądę grzędzie.
Chcę tu rzec prawdę, której nie weźmiecie
Za prawdę, bowiem właśnie prawdą będzie.
Miotłą pani Fraj27 pragnę domy chrześćjan
Oczyścić, wymieść pajęczynę ze ścian.

LXXXV

Aj! aj! Pani Fraj! Czyliż to koniecznie
Biedne łotrzyce pouczać w Newgecie28?
Idź do Carltonu lub gdzie indziej; grzecznie
Pięść na królewskim połóż twardym grzbiecie.
Mówisz: „Poprawiam lud!...” a! niedorzecznie,
Tylko filantrop takie brednie plecie.
Pani Fraj! — Napraw naszych „dobrych” złości.
Myślałem, że masz więcej nabożności.

LXXXVI

Powiedz, że starcom przynależy cnota,
Oducz czamarek, pledów i wojaży;
Powiedz: Nie wróci starcom młodość złota,
Kupne wiwaty nie wesprą nędzarzy;
Powiedz, że William Curtis idyjota,
Najgłupszej myśli w mózgu nie wysmaży;
Prostacki Falstaff29 swojego Henrysia,
Błazen, co przestał już błaznować dzisia.

LXXXVII

Powiedz — po życiu spędzonym w podłości,
Krwi, zdradzie, może to za późno będzie —
Że kto do nazwy „wielki” prawa rości,
Ten niekoniecznie stanie w dobrych rzędzie;
Najwięksi władcy mieszkali w niskości.
Powiedz — lecz dosyć tej mojej gawędzie;
Wnet się znów echem moja pieśń rozniesie,
Jak róg Rolanda w ronsewalskim lesie.

Arno — rzeka we Włoszech. [przypis edytorski] ↩
oszedziały — oszroniały, także: sędziwy. [przypis edytorski] ↩
tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski] ↩
Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski] ↩
łątka (daw.) — lalka, kukiełka. [przypis edytorski] ↩
gunia — góralskie odzienie wierzchnie. [przypis edytorski] ↩
Banko — bohater Makbeta Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski] ↩
ekspens — wydatek. [przypis edytorski] ↩
antenat (daw.) — przodek. [przypis edytorski] ↩
suchoty (daw.) — gruźlica. [przypis edytorski] ↩
secundum artem (łac.) — zgodnie ze sztuką. [przypis edytorski] ↩
hiatus (z łac.) — przerwa, luka. [przypis edytorski] ↩
Baillie, Matthew (1761–1823) — anatom, lekarz Byrona. [przypis edytorski] ↩
uti possidetis (łac.) — co posiadasz; zasada prawa międzynarodowego, wg której kończy się konflikt zbrojny z zachowaniem aktualnego stanu posiadania. [przypis edytorski] ↩
emulacja — współzawodnictwo poprzez naśladownictwo. [przypis edytorski] ↩
Ifigenia (mit. gr.) — córka Agamemnona i Klitajmnestry, z której złożono ofiarę za pomyślność wyprawy przeciwko Troi. [przypis edytorski] ↩
Cuvier, Georges (1769–1832) — francuski zoolog, twórca paleontologii. [przypis edytorski] ↩
alkalia — zasady. [przypis edytorski] ↩
mantelzak — wojskowy worek na płaszcz, mocowany u siodła. [przypis edytorski] ↩
fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis edytorski] ↩
Hundsfotl, Verfluchter — niemieckie obelgi. [przypis edytorski] ↩
Becket, Thomas (1118–1170) — kanclerz Anglii, arcybiskup Canterbury, męczennik. [przypis edytorski] ↩
el — ang. ale, gatunek piwa. [przypis edytorski] ↩
surgit amari aliquid (łac.) — wznosi się coś gorzkiego (Lukrecjusz, De rerum natura). [przypis edytorski] ↩
Machiavelli, Niccolo (1469–1527) — wł. dyplomata z Florencji, historyk, prawnik i pisarz okresu renesansu, autor traktatu o sprawowaniu władzy i cechach skutecznego politycznie władcy (Książę, 1513), a także maksymy „cel uświęca środki”. [przypis edytorski] ↩
John Bull — tj. typowy Anglik. [przypis edytorski] ↩
pani Fraj — Elizabeth Fry (1780–1845), angielska filantropka i reformatorka systemu więziennictwa. [przypis edytorski] ↩
w Newgecie — tj. w więzieniu Newgate. [przypis edytorski] ↩
Falstaff — żołnierz samochwał ze sztuk Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski] ↩