Rozdział 12 z 17

Pieśń jedenasta

I

Gdy biskup Berkeley1 rzekł: „Materii nie ma”,
Niematerialne było takie zdanie.
Jednakże twierdzą, że próby wytrzyma:
Najsubtelniejszy mózg za wiotki na nie.
Ale wierzyć w nie? Gdy swymi oczyma
Zobaczę, iż się ciało niczym stanie,
Uwierzę, że świat jest duchem, że zdrowy
Rozsądek noszę, choć nie noszę głowy.

II

Co za wspaniały pomysł świat przedstawić
Powszechną „jaźnią”; mówić, że substratem
Jego duchowe „Ja”! Chcę w zakład stawić
Taki świat, że jest wiele prawdy na tem.
Wątpienie! Jeśliś wątpieniem, jak prawić
Lubią uczeni — ja wątpię — pryzmatem
Jesteś dla słońca prawdy. Rajski dżinie,
Nie kuś mnie, bo się w tobie mózg rozpłynie.

III

I tak niestrawność na wnętrzu mnie tłoczy,
Ten „nienajsłodszy Ariel”, i nadaje
Uczuciom polot wcale nieuroczy,
A co prawdziwą torturą się staje,
To to, że nie ma, gdzie by zwrócić oczy,
By o gatunki nie tknąć i rodzaje,
Planety, byty, słowem: dziwne dziwo
Wszechświat — który jest omyłką szczęśliwą,

IV

Jeśli go stworzył traf. Zasię, jeżeli
Rację ma Pismo święte, tym-ci lepiej;
Już i tak swarzą, żeśmy nazbyt śmieli,
Że się nam lada nowość głowy czepi,
Słusznie; zbyt krótkie życie, byśmy mieli
Zrozumieć wszystko, nieudolni, ślepi; j
Zwłaszcza że „ów dzień” wszystko nam odchyli.
A gdy nie przyjdzie?... Owszem; spać jest milej.

V

Więc filozofia precz i ten zwodniczy
System, gdzie wszystko polega na wietrze.
Co jest, to — sądzę — jest; co się zaś tyczy
Tej prawdy, ufam, że jej nikt nie zetrze.
Od dni robię się jakiś suchotniczy,
Przyczyną nie wiem co — może powietrze.
A równocześnie w miarę mizernienia
Me niedowiarstwo w wiarę się przemienia.

VI

Pierwszy więc atak dowiódł mi istności
Boga, weń zresztą wierzę — i w szatany;
Drugi: mistycznej w Matce dziewiczości;
Trzeci: powstanie grzechu według znanej
Litery; czwarty na Trójcę w jedności
Okazał dowód tak nieprzełamany,
Że chciałbym trójkę na czwórkę rozszerzyć,
By tym pobożniej i tym pewniej wierzyć.

VII

Do rzeczy. — Kto z was stał na Akropolu
I patrzał stamtąd na attyckie łany,
Był w malowniczym Konstantynopolu
Albo pił w Chinach, kraju porcelany,
Herbatę złotą jak wody Paktolu2,
W gruzach Niniwy siedział rozsypanej,
Nie powie zrazu wiele o Londynie,
Ale co o nim powie, nim rok minie? —

VIII

Już pod noc Juan na szczyt Strzeleckiego
Wjechał pagórka. To wzgórze się wznosi
Ponad doliną złego i dobrego,
Która Londynu wielkie imię nosi.
Wkoło milczenie; w ciszy pogodnego
Wieczoru słychać jedynie skrzyp osi
I szum, jak w gnieździe pszczół albo szerszeni,
Z czynnego miasta, co się życiem pieni.

IX

Juan w powiewach wieczornego tchnienia
Szedł za powozem milcząc. Jego dusza
Tonie w podziwie wielkiego plemienia,
To imponuje jej i to ją wzrusza.
Tu mieszka wolność, tu się rozprzestrzenia;
Tu krzyczeć może lud ani go zgłusza
Zgrzyt torturowych kół świętej Hermandad3,
Tu bunt wywołać zdoła lada mandat.

X

Tu czyste żony, czysta krew. Tu płacą
Ludzie, ile chcą, a że płacą drogo,
To tylko przeto, że pieniądze tracą
W dowód, że mają, zatem wydać mogą.
Tu nie potrzeba nawet praw, bo na co?
Wędrowiec śmiało jeździ pustą drogą,
Gdyż... przerwał dalsze myśli tej rozwicie
Szorstki krzyk: „God damn4! Pieniądze lub życie!”

XI

Te wolne głosy wypadły z zasadzki
Z ust czterech łotrów, którzy wypatrzyli,
Jak szedł sam jeden, i w sposób kozacki
Umieli korzyść wyciągnąć z tej chwili,
Kiedy dżentelmen, chcąc użyć przechadzki,
Jeśli kułaka nie ma, co nie myli,
Może w tym kraju bogaczów przygodnie
Utracić razem i życie, i spodnie.

XII

Juan w angielskiej mowie nie był przedni,
Jedna mu klątwa: „God damn”, była znana,
Ale, że słów tych nie słuchał po wsze dni,
Myślał, że znaczą prosto: „Witam pana!”
Albo: „Bóg z tobą!” Nie liczę do bredni,
Że tak rozumiał. Ja sam — pół-Normana;
(Na swe nieszczęście) — znałem wiele osób,
Co zawsze: „Witaj”, mówiły w ten sposób.

XIII

Lecz Juan za to rozumiał ich ruchy,
A że miał serce orle, nie gołębie,
Dobył krócicy szybko zza pazuchy,
Strzelił, jednemu kulę utkwił w kłębie.
Ten padł i tarzał się jak wół od muchy
Cięty, i ziemię rodzinną żuł w gębie
Krzycząc na swego towarzysza Jana:
„Janku! Dostałem kulą w brzuch od Franka”.

XIV

Więc Janek — nogi za pas i uskoczy;
Wnet się i świta Juana przyczłapie;
Stanąwszy z dala, dziwem pasie oczy
I zamiast pomoc nieść, za uchem drapie.
Lecz Juan widząc, jak „Syn nocy” broczy,
Że mu z krwią życie żyłami wykapie,
Woła bandaży, szarpi i oliwy,
Żałując, że był może nazbyt żywy.

XV

W tym kraju — myślał — spod polarnej gwiazdy
Może tak gościom szacunek się składa,
Wszak przypominam tutejsze zajazdy,
Gdzie ukłonami gospodarz okrada,
Zamiast przekleństwem i groźbą śród jazdy.
Co czynić? Kona. Rzucić nie wypada
Człeka, samemu jechać w dalszą drogę.
„Podnieść go! Złożyć na wozie. Pomogę”.

XVI

Nie dopełnili zacnego uczynku,
Gdy konający: „Och! przeklęta zupa —
Wrzasnął. — Och, podaj, och, kie-li-szek kmin-kó-
Wki; och, odejdź precz — och, nie ruszaj — trupa!”
Wtem na serdecznym już gaśnie kominku
Życie i czarna krew mu z rany chlupa,
Rzężąc zatopił w szyi sztywne palce
I zdarł z niej chustkę, krzycząc: „Daj to Salce!”

XVII

Chustka, zmoczona we krwi jeszcze świeżej,
Upadła tuż pod nogami Juana.
Zdziwił się, czemu tam padła i leży,
Czy to on owa osoba żegnana...
Tomek był perłą londyńskiej młodzieży,
Szykowiec, łobuz, udający „pana”,
Tak wesół, że mu wszystko było „mucha”,
Póki miał w mieszku grosz, a w ciele ducha.

XVIII

Zrobiwszy, co mógł — na zatuszowanie
Z różnych powodów nieprzyjemnej sprawy,
Skoro komisja skończyła badanie,
Pożegnał Juan widok arcykrwawy,
Bo też obeszło go to niesłychanie,
Że ledwo na ląd wolny wysiadł z nawy,
Musiał w koniecznej obronie wolnego
Zabić Anglika — i nierad był z tego.

XIX

Znaczną osobę zgładził z tego świata,
Co była tęgim w swoim kole szprychem.
Dla niego w oknach nie istniała krata,
W drzwiach zamek, bo go otwierał wytrychem.
Kto był tak „galant” od stóp do krawata,
Kto tak drwił z życia jowialnym uśmiechem,
Kto na przedmiejskie swą kochankę bale
Tak wiódł pod rękę, jak on „Czarną Salę”?

XX

Nie ma już Tomka — więc o Tomku basta!
Bohaterowie umierają. Proście
Boga, niech liczba ich nadal nie wzrasta...
— Witaj, Tamizo! Witaj! Po twym moście
W brykach jak bęben dudniących do miasta
Sławnego toczą się zamorscy goście,
Przez Kensington5 i tym podobne tony,
Śród których człowiek grodu jest spragniony;

XXI

Przez nagie i drzew pozbawione „Gaje”
(Od tego: lucus6); przez prospekty, zwane
— „Wzgórzem rozkoszy”, której niedostaje7,
I gdzie jest równo; poprzez murowane
Domy, w których kurz we znaki się daje,
A: „do najęcia”, na nich napisane;
Zaułki, zwane grzecznie: Eldorada,
Z których by Ewa uciekała rada.

XXII

Rogatki, wozy, bryki z każdej strony,
Wir kół, huk żelaz, ścisk ludzkiego tłoku.
Tu poczta pędzi jak sen niedośniony,
Tam szynk zaprasza na szklaneczkę groku8.
W oknie fryzjera peruki, szyniony9.
Lampiarz po rogach dla przegnania mroku
Nalewa w każdą latarnię blaszaną
Oliwy — gazu naówczas nie znano.

XXIII

Podróżny poprzez tłum i wrzawę dziką
Do Babilonu spółczesnego wkracza.
Czy konno wjeżdża, czy pocztą, czy bryką,
Zaraz go ten wir człowieczy zahacza,
Mógłbym rzec więcej, ale przewodnikom
Nie chcę odbierać chleba. Słońce macza
W Tamizie lice; noc z pomroku czyha,
Nasza gromadka przez most się przepycha.

XXIV

Miła jest szeptem swym Tamiza tkliwa,
Obecność nurtów przypominająca,
Lecz pośród Damn my eyes prawie lękliwa.
Lamp Westminsteru jednostajnie drżąca
Światłość i ten plac, i kąt, gdzie przebywa
Sława jak widmo i w blaskach miesiąca
Ślizga się, skacze z kolumn na kolumny,
A którym Albion jest najbardziej dumny.

XXV

Gaju Druidów nie ma! Nie bacz na to.
Stone Henge’ u nie ma!... Lecz na cóż czułości?
Jest za to Bedlam10 z bardzo mocną kratą,
By wariat nie gryzł zwiedzających gości;
Jest dla dłużników dom — z ciemną komnatą;
Mansion House11 także, choć nań lud się złości,
Sądzę, że jest dom wspaniały, choć sztywny;
Ale Opactwo — to mi gmach przedziwny!

XXVI

Lampy po Charing-Cross aż do Pall-Mallu
Błyszczą jasnością taką okazałą,
Jakiej w stolicach Europy wielu
Prawie się nie zna jeszcze — powiem śmiało.
Noc tych miast nie ma światłości na celu.
Francja, kraj dotąd oświecony mało,
Chciał się oświecić — lecz środki pomieszał:
Zamiast lamp — szlachtę na latarniach wieszał.

XXVIII

Tacy szlachcice, wiszący wzdłuż drogi,
Dosyć jaskrawo ludzkość oświecali,
Równie jak niegdyś czerwone pożogi;
— Ostatni rodzaj dla ślepców się chwali —
Ci świecą niby fosfor lub złowrogi
Dla duszy błędny ognik, co się pali
Na bagnie, wabi, wiedzie na bezdroże;
To cię oślepi — oświecić nie może.

XXVIII

W Londynie gdyby Diogenes12 nowy
Pragnął odnaleźć swojego „człowieka”
Igdyby nie mógł go napotkać w owej
Stolicy, w którą, jak do morza, ścieka
Z wszystkich narodów motłoch wielogłowy,
To nie z braku lamp. Co do mnie: ćwierć wieka
Szukając perły tej zimą i latem,
Widzę, że świat jest jednym — adwokatem.

XXIX

Na Pall-Mall koła o kamienie grają,
Prąc się pośród fal pracowitej nacji,
Rzadszych już, bo się zewsząd otwierają
Bramy na odgłos dzwonków i kolacji
Żądni mieszkańcy do domów wracają.
Don Juan, młody „grzesznik z dyplomacji”,
Jedzie w powozie, mija, jak się rzekło,
St. Jamesa pałac i St. Jamesa „piekło13”.

XXX

Jadą przed hotel. Z drzwi płyną lokaje
Wyfrakowani; dokoła już stoi
Ciżba i owe pospolite zgraje
Pafijskich dziewic, którymi się roi
Przykładny Londyn, kiedy noc nastaje,
Choć niemoralne, Malthus14 do nich kroi,
Na przeludnienie szukając pomocy.
— Juan już wysiadł ze swojej karocy.

XXXI

Ulokował się w najmilszym hotelu
Dla cudzoziemca, co pływa w faworze15
Szczęścia, a mając pieniędzy jak chmielu,
Słone rachunki lekceważyć może.
Mieszkało i dziś mieszka posłów wielu
W dyplomatycznych kłamstw przesławnej norze,
Nim się do czystszej przeniosą dzielnicy,
W brązowej ryjąc nazwisko tablicy.

XXXII

Don Juan w sprawie prywatnej wysłany,
Lecz do której w grę wchodziły narody,
Nie był na tyle z rozumu obrany,
By głosić swego przybycia powody.
Wiedziano tylko, że w misji nieznanej
Przybył do Anglii cudzoziemiec młody,
Przystojny, który — szeptano w skrytości —
Zawrócił głowę jej cesarskiej mości.

XXXIII

Jego przygody, batalie, kochanki,
Wyprzedzając go, szum zrobiły wielki;
A romantyczki — jak wiesz — wychowanki
Apollinowe, zwłaszcza zaś Angielki,
Lubią przesadę, dla niej łamią szranki
Rozsądku, rzeczy nadludzkich czcicielki.
Zatem wszedł w modę — rzecz, co w naszej dużej
Ojczyźnie paniom za namiętność służy.

XXXIV

Nie, aby która była beznamiętna;
Przeciwnie — ale jej żądze są z głowy;
Następstwo zresztą ma te same piętna,
Jakby je proces wytworzył sercowy.
Sposób działania to rzecz obojętna;
Byłeś do celu jeno doszedł zdrowy,
To jest — do jej... ust albo do kobierca,
Cóż ci, czy chęć jej szła z głowy, czy z serca!

XXXV

Juan przedstawił we właściwym czasie
Właściwym ludziom listy wierzytelne,
Przychylność widział w ich oblicz grymasie.
Mężowie stanu, kamienie węgielne
Państwa, sądzili, że młodzieńczyk da się
(Są to doniosłe sprawy, choć subtelne)
Tak łatwo na ich uśmiech wziąć obleśny,
Jak na ptasznika lep słowiczek leśny.

XXXVI

Błądzili. To się starym ludziom zdarza;
Powiemy o nich, ale aż w przyszłości,
Bo się za często bezmyślnie powtarza
O politykach i dwulicowości.
Lżą, prawda, lecz nie z bezczelnością Igarza.
Co ja w kobietach lubię do zazdrości,
To, że w nich kłamstwo z taką sztuką gra się,
Że przy nim prawda nawet kłamstwem zda się.

XXXVII

Czymże jest kłamstwo? Tylko się zastanów!
Prawdą w przebraniu. Wspomnij zastęp cały
Dziejopisarzy, prawników, kapłanów:
W czyjeż się dzieła kłamstwa nie wmieszały?
Cień prawdy zniszczyłby wartość koranów,
Objawień zniósłby poezję, annały,
Proroctwa — chyba że zdarzeniem rzadkiem
Są datowane jeszcze przed wypadkiem.

XXXVIII

Święćcie się, kłamstwa! Ach! Któż teraz przytnie
Mej Muzie nazwę mizantropki? Światu
Te Deum dzwoni, a jeśli kto zgrzytnie,
To się zań wstydzi rumieńcem szkarłatu.
Nie zgrzytaj! Ucz się kłaniać czołobitnie,
Całować ręce, nogi majestatu,
Każdą część, jak dziś Eryn16 czyni sławny;
— Konicz tej ziemi stał się już niestrawny. —

XXXIX

Juan przedstawił się. Jego książęcy
Strój, mina szmery wzbudziły zazdrości
I dziwu. Nie wiem, co chwalono więcej.
Także diament olbrzymiej wielkości,
Który carowa na jego chłopięcy
Kołpaczek w szale... czy miłości
Przypięła, wielką sensację zrobił.
— Prawda też, że go uczciwie zarobił. —

XL

Lecz ministrowie, sekretarze, radcy
Dla posłów tego i owego króla
Uprzedzający muszą być i gładcy,
Nim go z sekretem zapędzą „do ula”,
Nawet klerkowie, ci właściwi władcy
W ministra gabinecie lub konsula,
Kałuże, brudem nabrzmiałe na strugi,
Grzecznością sobie skarbili zasługi.

XLI

Zdzierstwo jest jednym z ich zajęć codziennych.
Na to najęci są, z tego się składa
Ich praca w biurach cywilnych, wojennych.
Jeśli nie wierzysz, zapytaj sąsiada,
Kiedy paszportu albo małocennych
Akt potrzebuje, co się naujada.
Powie ci, ile ta czerń17 tuczna warta,
Ci naturalni potomkowie czarta.

XLII

Z pewnym empressement18 przyjęli Anglicy
Gościa — ten frazes biorą od sąsiady,
Gdzie się uczucia jak na szachownicy
Według przyjętej kieruje zasady
W rozmowie, prasie, na wsi i w stolicy.
Do przymusowej Anglik jest ogłady
Niestworzon, jakby wąski kanał wody
Także językom dodawał swobody.

XLIII

Bo Damme brytyjskie jest raczej klasyczne;
Klątwa stałego lądu ma ton gminny;
Żadne jej usta arystokratyczne,
A więc i moje, wyrzec nie powinny.
Jest to grzeczności schizma; zagraniczne
Klątwy woń mają kałuży rodzinnej;
Damme eteryczne jest, choć gorączkowe;
Lekkie, platońskie i na skroś duchowe.

XLIV

Szorstkość masz w domu; w ramach własnej gminy;
Szukasz grzeczności, prawdziwej czy szczerej,
Przez „modrą toń i białe szumowiny”
Popłyń; pierwsza jest emblemem tej sfery,
Skąd płyniesz, drugie symbolem dziedziny,
Ku której zmierzasz. — Lecz czas do kwatery
Głównej powrócić. Jedność w poemacie
Istnieć powinna, jak to w moim macie.

XLV

Na wielkim świecie — te wyrazy znaczą
Części stolicy górne i zachodnie,
Z garsteczką ludzi, którzy nie kulbaczą
Mądrości, jadąc i bez niej wygodnie;
Co, gdy jest pora spania, wstawać raczą,
A tłum traktują litośno-łagodnie.
Don Juan zatem, patrycjuszów dziecię,
Dobrze przyjęty był na wielkim świecie.

XLVI

Był kawalerem; rzecz, która obchodzi
Panny, jest ważna też dla oblubienic;
W pierwszych nadzieje hymenowe rodzi,
W drugich, gdy miłość niemocna, wiem, że nic
Narzeczonych im porzucić nie szkodzi.
Małżonka solą jest mężowskich źrenic,
Przeszkadza, zwiększa przeniewierstwa zbrodnię
I żal, grzeszyć też przy niej — niewygodnie.

XLVII

Był kawalerem sztuk, towarzyskości
Oraz serc; tańczył, śpiewał jak anioły;
Miał cechy sentymentalnej rzewności
Mozarta; umiał raz stać się wesoły,
Raz smutny; niby tak jak ludzie prości.
Choć chłopię — znał świat, bo z praktycznej szkoły
Życiowej wyszedł; rzecz niepospolita,
A wcale19 inna, niż się w książkach czyta.

XLVIII

Panny się przy nim rumienią po oczy,
Nie tracą równie barw mężatek twarze,
Bo wszystko kraj nasz posiada uroczy:
Są w nim do pędzla lica i malarze.
Róż, młodość przeciw niemu się jednoczy,
Żaden się rycerz nie oprze tej parze.
Córki strój chwalą, a troskliwe maci
Badają dochód i czy nie ma braci.

XLIX

Kupcy, strojący panny na rachunek
Przyszłego męża, co musi zapłacić,
Zanim rozkoszy świeży pocałunek
Zacznie swą słodycz i swój powab tracić,
Chcąc ten szczęśliwy wyzyskać trafunek
I na zamorskim panku się zbogacić,
Nie żałowali panienkom zaliczek,
Smutny na szyje przyszłych mężów stryczek.

L

Sawantki, ów chór sonetów echowy,
Co robią z kartek każdego zeszytu
„Szkiców” podszewki dla czepków i głowy,
Schodzą się, pełne modrego prześwitu,
Proszą go o sąd o balladzie nowej,
Kaleczą język Paryża, Madrytu,
Pytają, czy był w Troi i gdzie milej,
Czy w Rosji, czy też w rodzinnej Kastylii.

LI

Juan, co czuł się w tej dziedzinie płytki,
A literackim nie był szarlatanem,
Wzięty od panien i matron na spytki,
Jak mógł „z piwnice wykręcał się sianem”.
Jego wojenne i miłosne zbytki,
I metier20 (był tancerzem zawołanym)
Zasłoniły mu źródła Muz chwalone,
Które — dziw, znalazł modre, nie zielone!

LII

Więc odpowiada im z pewnością w oku,
Skromnie o mocy słów swych przeświadczony,
Co mądrym zdaniom dodaje uroku
Prawdy gruntownej i nieprzełomionej.
Miss Araminta, co w szesnastym roku
Zrobiła przekład tragedii: Szalony
Herkules, w równie szalonym języku,
Spisała wszystko pilnie w pamiętniku.

LIII

Ponieważ kilku językami władał,
Zręcznie ich użył, niby bez zamiaru.
Ten fakt mu w oczach dam większy wdzięk nadał.
Więc żałowano, że nie posiadł daru
Poetyckiego; gdyby go posiadał,
Zabójcza byłaby moc jego czaru.
Miss Maevia, lady Frisky wiedzieć chciały,
Jak by w hiszpańskich wierszach się wydały.

LIV

Tak osądzony najpiękniej z pozorów,
Wchodził każdego wieczora i ranka
Między koterie dam, ambasadorów;
Na rautach widział, jak w zjawieniu Banka,
Dziesięć tysięcy żyjących autorów
— Przeciętna naszych wielkości wiązanka.
Ośmiu poetów też — największych — widział.
Każdy z nich ma swój w tygodnikach wydział.

LV

Dwudziestopięcioletni i „największy
Z żyjących wieszczów”, skoro wziął udziałem
Wygraną, musi, że się nie stał miększy,
Dowieść jak bokser, wtórnie. Ja nie dbałem
Owieniec czy pas, co zwycięzcę piększy,
I królem głupców być nie pożądałem.
Alem miał też swój czas, a w czasie onym
Poezji zwano mnie Napoleonem.

LVI

Don Juan moją Moskwą, a Faliero
Mym Lipskiem, Mont Saint Jean miałem w Kainie.
Belle-Alliance durniów, co zeszli na zero,
Niech, gdy lew upadł, triumfuje ninie21.
Ja chcę przynajmniej tak lec, jak mój hero,
Nie rządzić albo rządzić jak król — w czynie,
Lub iść na wyspę gdzieś, na świata krajce,
I stróżem Lowem mieć Southeya zdrajcę.

LVII

Przede mną — był Scott; przede mną i po mnie
Moore, Campbell; dziś już Muza nie swywoli,
Na szczyt Syjonu pielgrzymuje skromnie
I z poetami duchownymi woli
Przestawać; Pegaz truchcikiem przytomnie
Bieży, bo siedzi na nim Rowley Powley,
Ten nowy Pistol, którego wychudła
Szkapa miast podków złotych — nosi szczudła.

LVIII

Potem mój miły Euphues, chwalony,
Że to drugi ja, tylko moralniejszy,
Zobaczy kiedyś, jaki zamiar płony
Być mną, do tego moralnym. Baczniejszy
Ktoś mówi, że i Coleridge22 wart korony;
Powiem, że Wordsworth23 nie jest wcale mniejszy.
A Southey24? Jego gęś wziął kiepski sędzia,
Literat Savage Landor25, za łabędzia.

LIX

John Keats26, którego zabiła krytyka,
Właśnie gdy wkraczał na wielkości progi,
Zawsze niejasny — śpiewał bez słownika
Greckiego, chwaląc starożytne bogi;
Sam Jowisz nie znał takiego języka.
Biedny poeta! Los mu dojął srogi!
Czemuż to dusza — „niebios partykuła27” —
Na gazeciarski artykuł jest czuła?

LX

Wielu jest żywych i zmarłych szermierzy
O niedościgłe, a choć doścignione
— Marne, bo czas znów zwycięzcę ubieży;
Zwietrzałe mózgi i czaszki spalone
Spadną w grób, co się burzanami zjeży.
Ja na żadnego nie stawiam, bo one
Zastępy są dziś liczne, jak trzydziestu
Tyranów w Rzymie, kiedy czekał chrzestu.

LXI

Są one „niższym państwem” literackim,
Jak ów rząd, gdzie rej wiedli pretorianie28.
Wtedy kochano się z gminem żołdackim;
„Straszna robota” jak „kopru zbieranie”
W Lirze, jak smoku29 podkarmianie plackiem.
Gdybym iść nie był musiał na wygnanie
I przy satyrze był, to bym tych zuchów
Nauczył, co to znaczy walka duchów.

LXII

Jeden mocny cios, a wszystko by w drzazgi
Poszło; lecz dziś już ochoty nie czuję
Psuć sobie spokój takimi drobiazgi.
Potrzebnej k’temu żółci mi brakuje.
Zlepiony jestem z niesurowej miazgi,
Muza ma zawsze z uśmiechem strofuje;
Potem dygnąwszy, uprzejma i czuła,
Odchodzi twierdząc, że cię nie ukłuła. —

LXIII

Don Juan, który został — nieszczęśliwy —
W żyjących wieszczów i sawantek gronie,
Mały odnosił zysk z jałowej niwy,
Lecz umiał cierpieć, będąc w „dobrym tonie”
Ćwiczony; gdy się przedmiot stawał ckliwy,
Zręcznie uciekał i tak żył w salonie
Śród wyższych duchów, radosny i grzeczny,
Nie jak cień, lecz jak promień — syn słoneczny.

LXIV

Rano „zajęty” był. Takie zajęcie:
Nie pracowite, co nudą otula
Duszę; ospałość, energii zwichnięcie,
Jadem nasiąkła Nessusa30 koszula,
W której, na sofie leżący, o wstręcie
Do wszelkiej pracy prócz pracy dla króla
I kraju mówi się z łagodnym dreszczem.
(Cóż, gdy ta praca jest na piasek deszczem!)

LXV

Zresztą wizyty, podwieczorki, plotki,
Fotel, boksery; kiedy dzień zapada,
Przejażdżka wokół tej roślinnej szczotki,
Co się zwie parkiem, a co nie posiada
Kwiatów ni dla pszczół jednej kropli słodkiej,
Jednak jedyny to „Gaj” (jak powiada
Pan Moore), gdzie damy, od chusteczek bledsze,
Tak zwane „świeże” poznają „powietrze”.

LXVI

Po toalecie obiad. Rozbudzony
Świat się porusza; błysk lamp, kół turkoty,
Ciężkie karety, lekkie faetony31,
Jak meteory w swej kolczudze złotej,
Pędzą; szumią już i furczą festony,
U drzwi mosiężne młotków słychać grzmoty;
Otwierają się, przepuszczając zdroje
Światła — Edenu złotego podwoje.

LXVII

Już gospodyni wita, prawie zgięta
W ukłonach; pary walcem się kołyszą
— Jedyny taniec, co uczy dziewczęta
Myśleć, gdy się w nim rozkosznie zadyszą. —
W salonach ciżba, która ruchy pęta,
Ostatni w sieniach stoją albo wiszą,
Na schodach; szlachta, hrabiny i księżny
Opór stawiają naciskowi mężny.

LXVIII

Szczęśliwy, kto przeszedłszy koło paru
Grup, oceniwszy stroje, gdzieś wyszuka
Krzesło, u drzwi lub w głębi buduaru32,
A wie, że przezeń nie stworzy się luka,
I mimo puszcza cały chaos gwaru,
I patrzy z miną szczęśliwca lub mruka
Albo biernego tylko spektatora33,
Ziewając, kiedy opóźnia się pora.

LXIX

Lecz rzadko takie pociesza ziewanie
Kogo znów taniec jak Juana wabi,
Musi sterować w świetnym oceanie
Pereł, klejnotów, piór, tiulów, jedwabi,
Póki na miejscu swoim znów nie stanie.
To marzycielskim tańcem się osłabi,
To się znów wdzięcznym ukłonem przechyla,
Gdzie sztuka dumnie prowadzi kadryla.

LXX

Jeśli nie tańczy, a za to go nęci
Oblubienica cudza lub dziedziczka,
To niech się przy niej zbyt jawnie nie kręci,
Jeśli od łyczka chce dojść do rzemyczka.
Niejeden prędkiej pożałował chęci,
Bo niecierpliwość — zła jest przewodniczka
Dla ludzi, którzy lubią myśleć ściśle
I nawet głupstwa robią po namyśle.

LXXI

Niechaj usiądzie przy niej do wieczerzy
(Lub naprzeciwko, gdy go kto uprzedzi),
Oczkując. Boski czas! W mej zawsze świeży
Pamięci, której tak na grzbiecie siedzi
Jak czuły upiór i zęby mi szczerzy
Duch zwiędłych uciech!... Oko nie wyśledzi
Owych upadków, wzniesień w grób i Eden,
Które wywołać bal potrafi jeden!

LXXII

Lecz ta ostrożność jedynie dotyczy
Prostaczka, który czai się i tchórzy.
O! Taki niech się ze słowami liczy,
Bo jedna chybka34 cały plan mu zburzy.
Ale ci, których rozgłos tajemniczy
Wyprzedził: rozgłos miłostek, podróży,
Wojen, albo kto uwieńczony sławą
Dowcipu — ten ma do swobody prawo.

LXXIII

Nasz heros — człowiek przystojny i młody,
Szlachcic, bogaty, do tego z Hiszpanii —
Musiał chcąc nie chcąc ponieść pewne szkody.
Do tych okupów są obowiązani
Wszyscy wybitni. Więc — niewolnik mody,
Mówił o wieszczach, o brzydocie pani
X, o niedolach, nędzy tego świata —
Kto zna z was życie młodego magnata?

LXXIV

Ci nie znający młodości — młodzieńcy,
Piękni — ruiną, bogaci — bez skuda35,
Ambicją wielcy, energią maleńcy.
Źródłem i ujściem ich złota jest Juda;
W senacie żaden nie da głosów więcej
Sprawie królewskiej niż trybunom luda.
Głosują, jedzą, piją, rozpustują,
Umarłszy, kąt swój w grobowcu zajmują...

LXXV

„Gdzie jest świat? — pytał Young w ośmdziesięciu
Latach — gdzie jest świat, co by zrodził męża?”
— Gdzie świat sprzed ośmiu lat albo dziesięciu?
Był tu, widziałem; a dziś na kształt węża
Skórę odmienił świetną, już w poczęciu
Skazany, że go czas ciągle zwycięża.
Królowie, mówcy, wodze, politycy,
Dandysi giną jak liść w nawałnicy.

LXXVI

Gdzie Napoleon wielki?36 — Bóg znać raczy;
Gdzie mały Castlereagh? — wie chyba szatan;
Gdzie owa trójca, co senat kulbaczy
Jak szkapę: Curran, Sheridan i Grattan?
Gdzie Córa, co się wysp hołdami raczy,
Gdzie wóz Królowej, nieszczęściem skołatan?
Gdzie męczennicy — te Piąte Procenty,
I gdzie? Ach, gdzie są, do kaduka37, renty?

LXXVII

Gdzie Brummel? Przepadł. Wellesley? Spadł z ławy
Cięty. Romilly, Whitbread, trzeci Jurko?
I jego spadek? Nie zgadniesz, choć żwawy.
Gdzie ptak królewski Fum IV? Za górką,
W Szkocji; pojechał poskrobać dla wprawy
Skrzypki, zabawić się szkocką bandurką.
Skrob, skrob... Pół roku trwał ten pobyt słodki,
Iskanie króla i wiernych łaskotki.

LXXVIII

Gdzie są miss, misski, misseczki, gdzie słodka
Lady X, lord On i hrabina-Ona?
Jedna rzucona w kąt jak stara szczotka,
Żona, rozwódka, wdowa i znów żona
— Ta sama często powtarza się zwrotka. —
Gdzie świat Londynu? Gdzie zgraja spodlona
Dublinu? Gdzie Grenville? Wykręcili
Kominka. Gdzie Wigowie38? Tam, gdzie byli.

LXXIX

Gdzie są dziś lady Karolcia i Frania?
Wzięły lub chcą wziąć rozwód. — O annały,
Co spisujecie rauty i zebrania,
Poczto poranna, co liczysz kawały
Kół połamanych i nóg, zbierasz zdania
Żurnalów, czym dziś płyną twe kanały?
Jedni mrą, drudzy gdzieś na lądzie chudną,
Bo z dzierżaw szczupłych dużo dobyć trudno.

LXXX

Temu się śmiała synekura39 tłusta,
Aż mu kazano zabierać manatki,
Dziedziczka stała się pastwą oszusta,
Z tych są już żony, z tych dopiero matki;
Tej zwiędły oczy, tej kibić, twarz, usta.
Inną wziął postać świat, ludzie, wypadki.
Nie ma w tym dziwu, lecz niepokojące
Są te odmiany prędkie i naglące.

LXXXI

Siedmdziesiątych lat — nie jest to czas długi.
Jam w siedmiu tyle widział zmian na świecie
Od króla aż do najniższego sługi,
Na co innemu potrzebne stulecie.
Wszystko nietrwałe, lecz smutno, że strugi
Płyną, nowości nie przynosząc przecie,
Nic nie jest stałe w nurcie czasu bystrym
Prócz, że Wig nigdy nie będzie ministrem...

LXXXII

Napoleona widziałem. W Saturna
Zmienił się Jowisz. I księcia widziałem,
Którego polityka była durna
I błędna jak wzrok. Tym was materiałem
Nudzę, samemu zbrzydziła się chmurna
Sfera. Królam też widział; patrząc, drżałem,
Bo, wygwizdawszy go, znowu pieścili;
Co było lepsze, nie zgadnę w tej chwili.

LXXXIII

Widziałem panów z kieską wypróżnioną,
Izbę zmienioną na kram podatkowy,
Joannę Southcote udaną matroną,
Smutny wypadek nieboszczki królowej.
Widziałem głowy przykryte koroną
Miast czapką błazna; widziałem jałowy
Kongres40, a także ludy, co jak osły
Gniotące brzemię — możnowładców niosły. —

XXXIV

Małych poetów, wielkich prozaików
I nieskończonych mówców, choć nie wiecznych
Szlachtę z okolic zachrypłą od krzyków;
Fundusze w wojnie z ojczyzną walecznych;
Panów, jeżdżących na łbach niewolników;
Widziałem piwo, które do bajecznych
Stopni cienkości sprowadził podróbca;
Widziałem, jak John zrobił z siebie głupca.

LXXXV

Więc: „Carpe diem41, carpe”, bohaterze!
Jutro promienie nowego zarania
Błysną i znów je harpia jeszcze świeże
Pożre. Świat graczem jest. „Dokończcie grania,
Łotry!” — a niechaj każdy z was się strzeże
Mniej czynów niż słów; niechaj się osłania
Maską obłudy, niech chytrze udaje,
Niechaj nie będzie, niech się zawsze zdaje.

LXXXVI

Lecz na cóż ciągle jedne ciąć kuranty?
Mógłbym opisać ziemię mą rodzinną,
Którą zwą zacni równie jak furfanty42
Krajem moralnym. Ale rękę czynną
Wstrzymam, bo nie chcę pisać Atalanty43. —
Raz by się zresztą zrozumieć powinno,
Że nie jesteście moralni, co wiecie
Sami, choć w żadnym nie stoi poecie. —

LXXXVII

Przeżycia mego bohatera zrobię
Przedmiotem dalszych pieśni z zachowaniem
Przyzwoitości praw, na całym globie
Przyjętych; zresztą pieśń ma jest udaniem,
Jak rzekłem; pisać nie myślę o sobie,
Choć mnie niejeden drażni podsuwaniem
Takich zamiarów; bo wam tu powtarzam,
Gdy już mówić chcę, to na nic nie zważam.

LXXXVIII

Czy się ożenił z trzecią albo czwartą
Córką tropiącej mężów księżnej mamy,
Czy z inną panną, z innych więcej wartą
Cnót w interwałach nieprzerwanej gamy,
Starannie ziemię zaludniał otwartą
(Prawo nie może tu mężom kłaść tamy),
Czy go gdzieś grzeszna zwabiła ponęta,
Za którą potem płacił alimenta,

LXXXIX

To leży w czasu nieprzejrzanej księdze.
— Dotąd cię dowieść, moja pieśni, chciałem!
Dziś drugie tyle stawię, że potędze
Twojej nie oprze się nic i twym śmiałym
Natarciom; wszystkich że w boju przepędzę,
Którzy śmią twierdzić, że czarne jest białym.
Tym lepiej, żem sam; choć osamotniony,
Swobodę myśli przekładam nad trony.

Berkeley, George (1685–1753) — filozof irlandzki, zwolennik empiryzmu, autor maksymy esse est percipi (łac.: być znaczy być postrzeganym). [przypis edytorski] ↩
Paktol — złotonośna rzeka w Turcji. [przypis edytorski] ↩
święta Hermandad — hiszpańskie bractwo poświęcone obronie np. miasta. [przypis edytorski] ↩
God damn — angielskie przekleństwo. [przypis edytorski] ↩
Kensington — dzielnica Londynu, znana ze swoich ogrodów. [przypis edytorski] ↩
lucus (łac.) — las. [przypis edytorski] ↩
niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski] ↩
grog — napój alkoholowy na bazie rumu rozcieńczonego wodą, zwykle gorącą. [przypis edytorski] ↩
szynion — rodzaj damskiego nakrycia głowy. [przypis edytorski] ↩
Bedlam — potoczna nazwa Bethlem Royal Hospital, pierwszego szpitala psychiatrycznego. [przypis edytorski] ↩
Mansion House — rezydencja Lorda Mayora Londynu. [przypis edytorski] ↩
Diogenes z Synopy (413 p.n.e.–ok. 323 r. p.n.e.) — filozof grecki, cynik, znany z demonstracyjnej abnegacji. [przypis edytorski] ↩
piekło — określenie na domy gry. [przypis edytorski] ↩
Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski] ↩
fawor (daw.) — łaska. [przypis edytorski] ↩
Eryn — Irlandia. [przypis edytorski] ↩
czerń — tu: tłum. [przypis edytorski] ↩
empressement (z fr.) — gorliwość, przesada. [przypis edytorski] ↩
wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
metier (fr.) — fach. [przypis edytorski] ↩
ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
Coleridge, Samuel Taylor (1772–1834) — jeden z tzw. poetów jezior i prekursorów romantyzmu w literaturze angielskiej. [przypis edytorski] ↩
Wordsworth, William (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski] ↩
Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski] ↩
Savage Landor, Walter (1775–1864) — pisarz angielski. [przypis edytorski] ↩
Keats, John (1795–1821) — jeden z ważniejszych poetów angielskiego romantyzmu, niedoceniany za życia. [przypis edytorski] ↩
partykuła — tu: cząsteczka. [przypis edytorski] ↩
pretorianie — straż przyboczna cesarza rzymskiego. [przypis edytorski] ↩
smoku — dziś popr. forma D.lp: smoka. [przypis edytorski] ↩
Nessos (mit. gr.) — centaur zabity zatrutą strzałą przez Heraklesa; przed śmiercią poradził żonie Heraklesa, Dejanirze, by podarowała mężowi tunikę nasączoną jego krwią, bo to zapewni jej wierność męża. Dejanira posłuchała rady po wielu latach; krew centaura okazała się zatruta. [przypis edytorski] ↩
faeton — czterokołowy sportowy powóz. [przypis edytorski] ↩
buduar (z fr.) — pokój kobiety, służący głównie do odpoczynku. [przypis edytorski] ↩
spektator — widz. [przypis edytorski] ↩
chybka — pomyłka. [przypis edytorski] ↩
skud — złota lub srebrna moneta włoska. [przypis edytorski] ↩
Gdzie Napoleon wielki? — parafraza Wielkiego testamentu François Villona, wers 357 i dalej. [przypis edytorski] ↩
do kaduka — do diabła. [przypis edytorski] ↩
Wigowie — angielska partia polityczna, zwolennicy monarchii konstytucyjnej a przeciwnicy absolutyzmu, funkcjonujący od XVII do XIX wieku. [przypis edytorski] ↩
synekura — dobra posada niewymagająca dużo pracy (z łac. sine cura, bez troski). [przypis edytorski] ↩
kongres — kongres w Weronie (1822). [przypis edytorski] ↩
Carpe diem (łac.) — chwytaj dzień, przen.: używaj życia (z Horacego). [przypis edytorski] ↩
furfant (daw.) — oszust. [przypis edytorski] ↩
Atalanta (mit. gr.) — królewna porzucona przez ojca, który chciał mieć tylko męskich potomków; sławna łowczyni i biegaczka; niechętna małżeństwu, kandydatom na męża stawiała warunek, by ją zwyciężyli w biegach; udało się to dopiero Hippomenesowi, ponieważ Atalanta dała mu się wyprzedzić. [przypis edytorski] ↩