Rozdział 13 z 17

Pieśń dwunasta

I

Najdzikszym z „wieków średnich” na tym świecie
Jest barbarzyński „średni wiek” mężczyzny.
To — porównajcie go, z czym sami chcecie —
To pogranicze głupstwa i tężyzny,
Kiedy się nie wie, co czynić; śródlecie;
Karta wydarta z książki, gdy siwizny
Srebro zaczyna bieleć coraz jawniej,
Gdy się już nie jest, czym się było dawniej.

II

Młodym za starzy, a starym za młodzi,
By szumieć z dziećmi, a starcami skępić,
Dziw, że do grobu nie tęsknią. Zachodzi
Ich słońce, a dniom przyjdzie się zasępić.
Miłość trwa jeszcze, lecz żenić się — szkodzi,
A inna miłość — o! Ta się już stępić
Musiała; pieniądz to czyste marzenie,
Ledwo zaczyna nocne płoszyć cienie.

III

Złoto!... O, skąpcze, kto cię zwie biedakiem?
Twoją jest rozkosz, co nigdy nie blednie.
— Jest ona liną okrętową, hakiem,
Który rozkosze hamuje poślednie.
Kto przy obiedzie ciebie lada jakim
Widzi, jak skromnie ucztujesz i biednie,
— Dziwiąc się, że być może bogacz — sknera,
Nie zna widm, jakie wstają z skórki sera.

IV

Miłość osłabi, wino zdrowie stera,
Ambicja wstrząsa, w grze majątek znika —
Ale kto złotko z wolna, z wolna zbiera
I jeden dukat za drugim zamyka
Do skrzyni, z wolna, z wolna nim wypiera
Miłość, grę, wino, próżność polityka.
O złoto lube! Milsześ niż papiery,
Zbiorniki dymu, ulotne chimery.

V

Kto dzierży wagę światowych zapasów
Lub kto dyktuje na kongresach kreski?
Kto wznosi w górę gołych gerylasów1
I wywołuje pism codziennych piski?
Co jest rozkoszą, nędzą wszystkich czasów?
Kto polityków wwodzi na tor śliski?
Czy wielki, chrobry duch Bonapartego?
A! — nie: Żyd Rotszyld i Baring, kum jego.

VI

Ci z liberalnym i wiernym Lafitte’em2
Są Europy wyrocznią, zakonem.
Spekulacjami są pożyczki. — przy tem
Jednak ludami władają i tronem.
Dają ton nawet rzeczompospolitym;
Nawet Kolumbia sama ma patronem
Meklera; nawet Peru złote miny3
Dziś dyskontują możne Żydowiny.

VII

Czemuż ma skąpiec być zły i przeklęty?
Jak powiedziałem, wiedzie skromne życie,
Za które byłby cynik albo święty
Wielbion, które by czczono w eremicie,
Do kalendarza byłby za nie wzięty.
Więc za co chudy jego byt ganicie?
„Nie ma pożytku — mówisz — z głodomarcia
Większa zasługa więc samozaparcia.

VIII

Oto poeta! On w czystej pieszczoty
Objęciach złoto zgromadzone ściska,
Którego sama nadzieja już roty
Ludzkie za morze pędzi. Dlań wytryska
Z czarnych min, z rudy szpetnej promień złoty;
Dlań brylant iskier milijonem błyska,
A szmaragd barwą łagodnej zieleni
Koi jaskrawy blask innych kamieni.

IX

Jego są ziemie, góry, pola, bory;
Jemu okręty z Cejlonu, Kataju,
Indyj przynoszą wonnych płodów zbiory;
Dlań zboże rośnie, doń wina Tokaju,
Madery śmieją się jak twarz Aurory4;
W jego piwnicach mieszka się jak w raju —
Gdy on sam twardy, zimny, niezmysłowy
Kieruje tylko wszystkim — pan duchowy.

X

Kto wie? Może chce co wielkiego sprawić?
Zbudować szkołę, sfundować wieczysty
Majorat5 albo gdzieś kościół wystawić,
W nim wizerunek swej twarzy kościstej?
Może chce ludzkość tymże złotem zbawić,
Które ją gubi, lub kapitalisty
Pierwszego imię pozyskać w narodzie,
Lub lubi w złocie pluskać się jak w wodzie?

XI

Choćby to był cel owego z zapałem
Upartej żądzy zbieranego mienia,
Jedynie głupiec nazwie tę chuć — szałem.
Jakież są jego czyny i zachcenia?
Wojna, bunt, miłość... Sąż te ideałem
Życia? Pracą, od tabliczki, mnożenia
Ważniejszą? Skąpcze, niech twój dziedzic powie,
Czyś ty miał lepiej, czy rozrzutnik — w głowie.

XII

Sztaby, rulony i garnki monety
Pełne, z głowami nie tych luminarzy
Starych, gdzie głowa wraz z laurem — niestety —
Dziś nawet tyle co blaszka nie waży,
Lecz ważne złoto, na którym portrety
Koronowanych karłów; co się jarzy
Nieobrzezane nożem Żydowina;
O, tak! Złoto jest lampą Alladyna.

XIII

„Miłość wsią, dworem, miłość grobem władnie,
Bo raj miłością jest, a miłość rajem” —
Co zresztą dowieść nie da się tak snadnie
(Logiczność nie jest poetów zwyczajem).
Prawda, że „w grobie” jest coś może na dnie:
Choćby rym „grób” — „ślub”; w wątpliwość podajem
Jednakże (biorąc na świadka dziedzica),
Czy „wsią” lub „dworem” każdy się zachwyca.

XIV

Co nie śmie miłość, to pieniądze czynią,
Bo pieniądz nawet wyżej grobów siada.
Bez niego niczym jest dwór, wieś pustynią;
Bez złota „nie bierz żony” — Malthus6 gada.
Więc pieniądz rządzi miłością-rządczynią,
Tak jak dziewicza Cyntia falą włada.
Mówisz: „Miłość — raj!” Czy za wosk oddajem
Miód?... To nie miłość — małżeństwo jest rajem.

XV

Jestże prócz ślubnej pozwolona inna
Miłość? Małżeństwo zaś to miłość przecie
W jakimś tam sensie. Lecz logika gminna
Nigdy jedności z tych dwu słów nie plecie:
W stadle być może miłość i powinna;
Małżeństwa bez niej także widujecie;
Lecz wolna miłość jest grzechem, zgorszeniem,
Że już jej innym nie nazwę imieniem.

XVI

A że na dwory i na wieś nie jadą
Ani wpadają w grób żonaci sami,
Którzy się żadną nie splamili zdradą,
Uważam wiersz ten za lapsus calami7.
Dziw, że to pisze Scott: buen camerado,
Który jest sławny swymi zasadami
Tak, że mi Jeffrey stawia go przykładem.
— W tych strofach dowód, żem szedł jego śladem.

XVII

Dziś powodzenia nie mam, lecz bajeczne
Miałem za młodu; rozrywany byłem;
W czasie, kiedy są sukcesy konieczne.
Z owych sukcesów dla się wydobyłem
To, czegom pragnął — szczegóły zbyteczne. —
Co było — moim było. Choć płaciłem,
Przyznam się, za te powodzenia dzięgi8,
Nie chciałbym wydrzeć tych kart z życia księgi.

XVIII

Ów Sąd Kanclerski choć się go wybierze
Na opiekuna nad ową nowiną
Niedorodzoną, co ją mocni w wierze
Zwą „potomnością” albo „przyszłą gliną”,
Zda mi się, śmiało powiadam, lecz szczerze,
Słabą dla wsparcia moralności trzciną.
Potomność będzie — niechaj świat się płoni —
Tak mało wiedzieć o nim, jak on o niej.

XIX

Czyż nie jesteśmy przyszłością? Ja i wy?
A pamiętamy kogo? Ni seciny.
Gdyby fakt każdy w książkach był prawdziwy,
To bohaterów prześcigłyby czyny.
Plutarch9 ważniejsze tylko spisał dziwy,
A krytyk i tak podkłada mu miny,
Zaś Mitford dzisiaj (z grecką, jak się zdaje,
Wiarą) samymże Grekom kłam zadaje.

XX

O czytelnicy wszystkich stanów, czynów!
Słuchaczu miły, niemiły pisarzu!
Dalszą pieśń tworzę — z poważnych zaczynów,
Jakby Wilberforce w moim kałamarzu
Siedział lub Malthus. Pierwszy z nich Murzynów
Wyzwolił, za co wart stać na ołtarzu,
Kiedy Wellington tylko Białych gubi,
A Malthus czyni to, co gromić lubi.

XXI

Więc spoważnieję, bym nie podrwił głową;
Przeczżebym10 i ja nie miał czego stworzyć
I „słońca zaćmić swą świeczką łojową”?
Dziś konstytucje nowe chce ułożyć
Ludzkość i dźwignię wynaleźć parową,
Mędrzec zaś ojcom zabrania się mnożyć,
Gdy nie wystarcza ich szczupły majątek
Dla odsadzonych od piersi dzieciątek.

XXII

To jest szlachetne, romantyczne, szczytne!
Myślę, że „filogenitywność” — może
To słowo dzisiaj niezbyt jest pochwytne„..
Istnieje nawet >krótsze, lecz w tej porze
Przyzwoitości spódniczek nie przytnę,
Bo na moralność godzić, broń mnie Boże! —
Otóż jak mówię: „Filogenitywność”
Winna na mniejszą natrafiać przeciwność.

XXIII

Lecz do przedmiotu. — Mój Juanie luby,
Jesteś w Londynie, w mieście przykrej woni,
Gdzie na cię paszczą zieje potwór zguby;
Młodzież mu dzisiaj trudno się obroni.
Nie doznasz wprawdzie strachu pierwszej próby,
Boś już nie frycem w forsownej pogoni
Wczesnego życia. Lecz to ziemia mglista,
Której od razu nie przejrzy turysta.

XXIV

Co do mnie, mógłbym o jednym mandacie
Wszędzie być posłem, w gorącym czy chłodnym
Kraju; różnicę boć tylko w klimacie
Przedstawia stały ląd w swym nowomodnym
Ustroju; ale rym jest trudny na cię,
Anglio, sposobem Muzie niewygodnym.
Każdy kraj ma swych lwów — ale w kochanej
Brytanii żyją największe brytany.

XXV

Hej! Polityka wnet mi oczy wyżga.
Paulo majora11 Juan w wielkim grodzie
Między ścieżkami wszech pokus się ślizga,
Jak wyćwiczeni łyżwiarze — po lodzie.
Kiedy go znudzi sport, to się umizga12
Do pięknych istot, u których jest w modzie
Znosić w triumfie czystości męczeństwo,
Przeciwstawiając grzechom swe panieństwo.

XXVI

Lecz tych niewiele. W końcu taka mała
Robi diabelski skok, którym dowodzi,
Że i najczystsza czasem głupstwo zdziała,
W morzu zepsucia tracąc ster swej łodzi.
Ludzie truchleją, jakby się ozwała
Balaamowa13 oślica, i chodzi
Jak żywe srebro z ust do ust nowina;
Kto by pomyślał: tak skromna dziewczyna! —

XXVII

Małą z wschodnimi oczyma Leilę —
Typowy okaz milczących Azjatek,
Która bez dziwu patrzała na tyle
Śliczności, ku niespodziance magnatek,
Mających nowość każdą za motyle
Łowione z nudów — owy „wielki światek”
Przyjął z historią Szecherezad godną,
I zrobił zaraz tajemnicą modną.

XXVIII

Panie spierały się, jak zwykle panie
Spierać się zwykły tak w dużym, jak w małym.
Darujcie, piękne, że was ostro ranię;
Zawszem was lubił bardziej, niż pisałem,
Lecz gdym zmoralniał, zgromię panowanie
Gadulstwa, które dziś staje się szałem —
Szeroko zatem jęły dysputować,
Jak młodą pannę należy wychować.

XXIX

Co do jednego punktu trwała zgoda,
I słusznie, to jest, że młoda dziewczyna
Piękna jak niebios jej wieczna pogoda,
Swojego szczepu gałązka jedyna,
Chociaż pupilką Juana — tak młoda! —
Być mogła, lepiej, że jaka hrabina,
Której już płochość14 młodociana zbrzydła,
Weźmie ją pod swe opiekuńcze skrzydła.

XXX

Więc wywołało to spółubieganie
I poruszone były wyższe sfery,
Kto ma sieroty objąć wychowanie.
Ponieważ Juan był z tych, co „maniery”
Znają, za shocking15 uznano zbieranie
Składek. Zgłosiło się dwadzieścia cztery
Wdów oraz dziesięć panien (każda dama
Przeszła już dawno „średni wiek Hallama16”).

XXXI

Jedna albo dwie roztropne rozwódki
Chciały ją również chować (ich szczep wcale
W dobie małżeńskiej nie wydał jagódki)
I w świat wprowadzić, to jest w karnawale
Wziąć na bal, pełną rumieńców, i skutki
Chowu pokazać. Zaraz pierwsze bale
Do dziewiczego miodu młódź przynęcą
(Przy złotych ulach te trutnie się kręcą).

XXXII

Szlachta, u której w kieszeni ostatki,
Gołe hrabiątka i lwy-desperaci,
Babki przezorne, siostry-dyplomatki
(Które, gdy zręczne, lepiej od swych braci
Wpędzają ryby do małżeńskiej siatki)
Jak ćmy dokoła tej nowej postaci
Szczęścia latają, zawracając głowę
Ci walcem, tamte przez słodką wymowę.

XXXIII

Każda kuzynka, ciotka ma rachubę
Swoją; mężatki nawet są czasami
Tak nienamiętne i niesamolube,
Że inne żenią z swymi kochankami.
Tantae-ne17! (Oto masz cnót istnych próbę
Na wyspie, której białość Dover plami).
Aż sama panna śród takiej wybiórki
Mieć by wolała płeć syna niż córki.

XXXIV

Ta wpada prędko, ta wkoło rozdaje
Adoratorom ryczałtem koszyki.
Miły to widok: stara ciotka łaje
(Sprzyja związkowi zwykle). Słychać krzyki:
— Jeśli się pannie Edward nie nadaje,
Czemu odbiera jego bileciki,
Czemu z nim tańczy i czemu go mami,
„Tak” mówi wzrokiem, a zaś „nie” ustami?

XXXV

Czemu? Edward był przywiązany szczerze,
Nie dla majątku — na to go nie złowim.
Panienka przyzna kiedyś i powie, że
Głupstwo zrobiła, partia była bowiem
Świetna — markizy intryżki w tym świeże.
O! Znam ją — zaraz jutro księżnej powiem.
Może dlań lepiej, że się rzecz rozchwiała?...
Jak ona na list jego odpisała! —

XXXVI

Mitry, mundury, epolety, szpady
W obieg puszczają się jak w karuzelu.
Tracą się serca i czas, i zakłady
O materialną żonę, a gdy z wielu
Wybierze wreszcie sławnego z ogłady,
Z polowań, jazdy, tańca i do celu
Ślicznotka dojdzie, to reszta się cicho
Złośliwie cieszy: „Jak wybrała licho!”

XXXVII

Z adoratorów niekiedy wybiera
Takiego, co jest natrętny i patrzy
Czule lub znowu — co się nie napiera
Bynajmniej (lecz ten wypadek jest rzadszy);
Czterdziestoletnim wdowcom się otwiera
Szerokie pole; mogą w kącie siadłszy
Zdobycz wytropić; lecz z jakich bądź sfer ją
Wybiorą, wybór jest zawsze loterią.

XXXVIII

Co do mnie (macie tutaj przykład nowy
Szkodliwej prawdy i prawdziwej szkody),
Byłem wybrany od mojej królowej,
Zalotnik nie tak roztropny jak młody.
Lecz choć zacząłem poprawę od głowy,
Zanim się stało jednym, co z niezgody
Wnet zeszło na dwa, przyznaję bez pychy,
Wybór zrobiła żona moja — lichy.

XXXIX

Znowu dygresja! Przebacz mi lub — wolę —
Przeczytaj. Lubię na wstępie morały
Prawić, jak pacierz mówi się przy stole.
Niby przyjaciel nudny, proboszcz dbały
Lub stara ciotka, lub bakałarz w szkole,
Muza ma pragnie poprawić świat cały;
Na każdym miejscu i każdego czasu
Kwapi się prawić kazania z Parnasu.

XL

Teraz w preludium niemoralna fuga:
Wskażę, jaki jest świat z błędami swymi,
Nie, jaki ma być. W tym moja zasługa,
Że wam dam fakta; wyznać muszę, że mi
Inaczej szkoda i pracy, i pługa.
Dotąd mój lemiesz tyka ledwo ziemi
Zgnojonej grzechem, aby chociaż stare
Utrzymać ceny na swe żyto jare.

XLI

Naprzód nam zważać trzeba, co się stanie
Z Leilą: młodą, czystą jako ranny
Świt albo jak śnieg (stare porównanie:
Śnieg mniej przyjemny jest niż nieskalany,
Co każdy może sprawdzić). W don Juanie
Zbudził się ojciec, ale dla przybranej
Córki opiekę chciał znaleźć stateczną,
Bo bez opieki młodym — niebezpieczno.

XLII

Widząc w osobie swej nieodpowiednie
Medium (każdy z was pojąłby to samo)
Rozmyślił zająć stanowisko średnie,
Bo często pupil ochmistrzowi plamą.
Więc kiedy stare damy — same przednie —
Dzikiej Azjatki chciały zostać mamą,
Wziął lady Żgawkę ze „Stowarzyszenia
Obrony dziewcząt złego prowadzenia”.

XLIII

Dzisiaj już stara, dawniej była pono
Młodsza; cnotliwa całe życie — wierzę.
Choć oczerniono ją i oskarżono
O różne... Czyste me ucho się strzeże
Powtarzać, czego jej nie dowiedziono.
Bo mnie też na nic taka złość nie bierze,
Jak na trociny z plotkarskiego tracza,
— Co są ludzkiego karmią odżuwacza.

XLIV

Spostrzegłem — jestem zaś nie lada jakim
Badaczem i mam oko osobliwe,
Co jest poniekąd doświadczenia znakiem —
Że damy w młodych latach nazbyt... żywe,
Prócz znajomości świata z jego brakiem
Cnoty, prócz wiedzy, dokąd wiodą krzywe
Ścieżki, baczniejsze są na wody mętne,
Gdzie dna nie dojrzy oko beznamiętne.

XLV

Gdy sztywna cnota szyderstwem osładza
Brak niezaznanych uciech, których użyć
Nie wolno, kiedy szczęsnych raczej zdradza,
Niż broni, z „towarzystwa” chcąc wykurzyć
Praktyczna dama gromi, naprowadza,
Radzi otwierać oczy, a nie mrużyć
Przed skokiem — słowem rozjaśnia ten słodki
Problem miłości: źródło, ujście, środki.

XLVI

Z tej racji czy też, że surowsze, z góry
Wiedzą, dlaczego takimi być mają —
Zbierając wzorki obaczysz, że córy
Podobnych matek, ponieważ już znają
Świat z doświadczenia lepiej niż z lektury,
Wiele cenniejszy towar przedstawiają
W targu pannami na małżeńskim rynku
Niż te, co grzechu nie znają z uczynku.

XLVII

Jak rzekłem — lady Żgawkę oczerniano;
Któż piękność, młodość przebaczy kobiecie;
Dziś marę grzechu od mej odegnano,
Dowcip jej podziw budził w wielkim świecie.
Jej bon mots w kołach, kółkach powtarzano,
Potem dewocja i bractwa — co chcecie! —
Dodam, że swych lat pędziła ostatki
Jako wzór żony, kobiety i matki.

XLVIII

Swobodna w swoim kółku, a przybrana
W powagę w wyższym, kierowniczka młodzi,
Ostrzegała ją (od rana do rana),
Kiedy spostrzegła, że na zły tor wchodzi.
Liczba jej dobrych uczynków nieznana;
Utonąłby mój Pegaz w ich powodzi.
Teraz nabrała szczególniej ochoty
Stać się troskliwą matką dla sieroty.

XLIX

Do tego Juan był jej faworytem,
Według niej serca dobrego dowodził.
Trochę zepsuty, ale dobry przy tem,
Czemu się zdziwisz, wiedząc, kto go rodził
I gdzie się tułał. Los, co by mógł bytem
Drugiego zachwiać, jemu nie zaszkodził;
Bo tyle w życiu już wypadków miewał,
Że się już żadnej zmianie nie zdumiewał.

L

W zmianach najprędzej mądrzeje naiwność.
Kiedy się młodzi ludzie starzeć zaczną,
Zwykli uskarżać się na losów dziwność
I na Opatrzność sarkać nieopatrzną.
Pierwszą do prawdy drogą jest przeciwność;
Kto bój zna, burzę i miłość rozpaczną,
Czy osiemdziesiąt ma, czy osiemnaście
Lat, zgłębił wszystkie doniosłe przepaście.

LI

Co z tego zyska, to rzecz mniej doniosła. —
Don Juan chwalił taką niepoślednią
Troskliwość damy, która gdy dorosła
Jej córka wyszła za mąż, swą poprzednią
Opiekę, zbywszy ciężaru, przeniosła
Jak Lord Mayora barkę na naślednią18
Lub jeśli chcecie porównania z sfery
Poetyczniejszej — jak muszlę Cytery.

LII

Zwę to transmisją; taki nieustannie
Cyrkulujący balast wykształcenia
Dziedzictwem z panny dostaje się pannie;
W tej się na mądrość, w tej na siłę zmienia,
Ta śpiewa, owa tańczy, pływa w wannie
Metafizycznej, ta pisze z natchnienia
Lub gra; skromniejsza z dowcipu19 jest sławna,
A inna w spazmy i omdlenia wprawna.

LIII

Czy klawikordy, dowcip, piękne sztuki,
Czy religijność, czy zgrabne figury
Służą szlachcicom, lordom za prynuki20 —
Dość, że inwentarz ów z matek na córy,
A z córek zasię przechodzi na wnuki,
I wciąż westalek21 płyną nowe toury,
A każda strojna i świeża, i chybka,
I każda w mitrze, a spragniona czepka.

LIV

— Więc do właściwej przystąpię roboty;
Rzecz dziwna (zwyczaj ten dziś się rozszerzył),
Żem nie rozpoczął od pierwszej aż do tej
Pieśni właściwie jeszcze, com zamierzył.
Te ksiąg dwanaście to pierwsze przeloty
Dźwięków, preludia; dopierom uderzył
Akord, spróbował, czy nie luźna która
Struna — teraz się zacznie uwertura.

LV

Dbam właśnie tyle, co o gronko trześni,
Czy mnie uwielbi świat, czy mnie zniesławi.
O tych obawach Muzie mej się nie śni,
Ona moralne lekcje tylko prawi.
Myślałem zrazu, że dwanaście pieśni
Wystarczy — lecz gdy Apollo się bawi,
Jeśli mój Pegaz dotrwa, to nie wcześniej
Śpiew zastanowię22 aż przy setnej pieśni.

LVI

Don Juan ujrzał ów maleńki światek
Na szczudłach, „wielkim” zwany, choć granice
Jego są szczupłe i sił niedostatek
Żywotnych; ale jak miecz ma głowicę,
By strzegła ręki, kiedy do bijatyk
Przyjdzie, tak mały świat — miecz za zwierzchnicę
Ma tę rękojeść; ta jest jego główką,
Słońcem, księżycem, gazem23, szabasówką.

LVII

Znalazł przyjaciół; każdy z nich miał żonę,
Obojgu miły gość; bywał w wytwornych
Sferach, gdzie rządzą grzeczności ważone,
A nieszkodliwe, do ukłonów dwornych,
Do posyłania kart ograniczone
I do króciutkich odwiedzin wieczornych.
Toteż w pierwszego karnawału szale
Czas mu zajęły maskarady, bale.

LVIII

Młody kawaler, pięknym herbem zdobny
I kluczem dóbr — ma grunt pod sobą grząski,
Bo „towarzystwo” to hazard, podobny
Loterii albo grze królewskiej w „gąski”,
Gdzie każdy partner ma swój cel osobny,
Najlepsze dla się wyławiając kąski.
Panny żądają powiązać się w pary,
Mężatki pragną zmniejszyć ich ciężary.

LIX

To niepowszechną jest, ale częściową
Prawdą; niechaj ten zarzut nie rumieni
Niewiast, które się trzymają pionowo,
Jak dąb, zasady mając miast korzeni,
Lecz te, co łowią metodą „siatkową”,
„Rybaczki ludzi” niby ród syreni.
Spróbuj sześć razy z rzędu z panną mówić
Możesz u krawca ślubny frak zamówić.

LX

Bo zaraz matka pisze i zawodzi,
Że jest wstrząśnięta jej niebogi dusza,
Potem surowo pan brat cię nachodzi
I pyta, przy czym groźnie wąsem rusza,
W jakich zamiarach bywasz. Stąd wychodzi,
Że cię panienka do małżeństwa zmusza.
Więc, mając nad nią i nad sobą litość,
Za zapowiedzi płacisz należytość...

LXI

Znałem ja wielu w ten sposób żonatych
Z arystokracji — lecz znałem, mospanie,
Młodzieńców, którzy, chociaż mieli dla tych
Rozpaczy litość i poszanowanie,
Nie ulękli się krzyków ni wąsatych
Braci i żyli sobie „w wolnym stanie”,
Woląc zostawić pannę z raną w sercu,
Niźli ją goić na ślubnym kobiercu.

LXII

Jest inny, co go nie znają profani,
Szkopuł; nie w ślubnej lub miłosnej sprawie,
Lecz który także strąca do otchłani.
Jest nim (pozorów cnoty nie pozbawię
Nawet grzesznicy; nie lękaj się, pani!
Bo pozór może ujść za cnotę prawie.
Potępiam płazu kolory spłowiałe,
Ani szkarłatne, ani śnieżnobiałe) —

LXIII

Jest nim kokietka zimna, co się wzdraga
Rzec „tak”, a nie chce „nie”. Wodzi rycerzy
Pod wiatr, nie dbając, że ich rozpacz smaga.
Wtedy się cieszy, gdy tak przed nią leży
Krwawa ofiara... a potem powaga
Śmierci, bo nowy Werter prosto mierzy
W serce; i oto kokieterii głupstwo:
Nie nierząd, a już moralne porubstwo.

LXIV

Lecz się w gadułę zmieniam. Kończmy żwawo.
Następny szkopuł poważnej natury:
Mężatka, która bez względu na „prawo
I kościół” miłość ukartuje z góry.
Pierwszy raz jeszcze to kobiecą nawą
Nie wstrząśnie — pomnij, turysto — lecz córy
Tej starej Anglii, gdy się puszczą ino,
Wnet Ewę w biegu do piekła wyminą.

LXV

Kraj gazeciarski, adwokacki, płaski.
Niech on i ona, młodzi i rówieśni,
Zawiążą przyjaźń, zaraz świat niesnaski
Wszczyna i zgoda zaraz się rozcieśni.
Następnie dąsy, procesy i wrzaski,
I smutny finał romantycznej pieśni.
Obrońcy w sądzie mowa ckliwo-słodka,
Dla czytelników kuriera — łakotka.

LXVI

Ale tak błądzi młódź początkująca
Jedynie; kilka genialnie ostrożnych
Obłudnych słówek zbawia cześć tysiąca
W tej kobieciarni angielskiej wielmożnych.
Znajdziesz ich wszędzie; niejeden się trąca
Z tobą kieliszkiem, siedzi wśród pobożnych
Hrabiów, sam czysty, przyjemny, kochany —
A wszystko, że jest „taktowny i — szczwany”.

LXVII

Juana, który nie wszedł na te tory
Jako nowicjusz, to jeszcze osłania,
Że jakiś słaby był — to jest, nie chory,
Lecz doznał tyle dobrego kochania,
Że wystarczało mu aż do tej pory;
Mówię to tylko ot tak — bez gderania
Na modre oczy, pończochy — na białe
Skały i szyje, na cła, zamki trwałe...

LXVIII

Że równie przybył z romantycznych krajów,
Gdzie życie, a nie prawo idzie w najem
Żądzy, żądza zaś ma pęd świeżych gajów —
A wszedł na ziemię, gdzie szał jest rodzajem
Sportu, na ziemię mędrców i ratajów
(Zresztą zachwycał się moralnym krajem) —
Przebacz i żałuj — ja sam z wstydu mięknę:
Zrazu kobiety uznał za — niepiękne.

LXIX

Powiadam: zrazu, bo je znalazł potem,
Chociaż stopniowo, nawet piękniejszymi
Niż tamte damy malowane złotem
Wschodniego słońca na azyjskiej ziemi.
Przyczynę — z samym wyłuszczę przedmiotem.
Chociaż go między niedoświadczonymi
Nie kładę, jednak w nowym otoczeniu
Smak musi ulec pierwszemu wrażeniu.

LXX

Nigdym nie widział Murzynów, produktu
Gorących krajów: Egiptu i Nubii;
Niemożliwego też nie znam Timbuktu,
Gdzie geografia bez mapy się gubi,
Bo Europa bos piger24 swój pług tu
Zostawić raczej na uboczu lubi;
Lecz gdybym tam był, to bym... niech przepadnę,
Usłyszał zaraz, że czarne jest ładne.

LXXI

Tak jest. Nie klnę się, że czarne jest białem,
Lecz podejrzewam, że czarnym jest białe;
Wszystko zależy od oka. Słyszałem
Tę rzecz od ślepca. Pewno puścisz strzałę
Na takie dictum25... słuszność mam i miałem,
Jeśli zaś błądzę, to zbłądzenie małe.
Dla ślepca wszystko jest w cieniu głębokim,
A co ty widzisz, jest niepewnym mrokiem.

LXXII

W metafizyczne znowu kołowroty
Wpadam, w labirynt, kłębków tajemnicą
Podobny naszym lekom na suchoty,
Tej ćmie, co lata nad gasnącą świecą.
Zastanowienie zniża moje loty;
Chcę nasze damy z turecką dziewicą
Porównać; te są jak polarne lato,
Gdzie wiele słońca, lecz reszta lód za to.

LXXIII

Albo jak owe cnotliwe wodnice
Z twarzą i piersią — lecz resztą w ogonie
Rybim; nie, aby kreśliły granice
Chuciom, i owszem — dbają bardzo o nie.
Jako się w łaźni skacze pod prysznice,
Tak, kryjąc cnotę nawet w grzesznym łonie,
W pokusie grzeją się, a kiedy krucho,
Wtedy jak tuszem pryskają się skruchą,

LXXIV

Co na zewnętrzność bynajmniej nie wpływa. —
Zatem nie znalazł w Angielkach urody:
Piękna Brytanka wdzięki swe ukrywa
Przez strach dla wypaść z nich mogącej szkody
I w serca raczej ukradkiem się wszywa,
A nie, jak w wojnie, szturmem bierze grody.
Lecz wziąwszy — robi z przyjaciela wroga
I trzyma się w nim jak wierna załoga.

LXXV

Nie stąpa ona beduińskich koni
Krokiem ani jak hiszpańska dziewczyna;
Nie ma w jej oku pobłysków Auzonii26
Ni Paryżanek strojem przypomina;
W głosie, choć słodkim, brawura nie dzwoni
Owa, co mi się podobać zaczyna,
Chociaż od siedmiu lat w mych uszach wichrzy
I choć, jak sądzę, słuch mam nienajlichszy.

LXXVI

Nie umie tego; i w czym innym wprawy
Nie ma; nie działa w sposób chytry, prędki,
Co jeno piekieł powiększa dzierżawy.
Jej humor nie jest niby trzcina giętki,
Na jednej schadzce nie dokona sprawy,
Co oszczędziłoby czas, trud i smętki;
Lecz, gdy raz zorzesz i obsiejesz rolę,
Wyda ci pełne kłosy — nie kąkole.

LXXVII

A gdy się nadto namiętności poda,
O! To poważna wyjdzie rzecz — do licha!
Dziewięć na dziesięć razy jest to moda
Lub kokieteria, kaprys albo pycha.
Lubi nowością się bawić — ot, młoda,
Lubi, gdy w złości rywalka usycha;
Ale dziesiąty raz — to jest huragan;
Szalona nie chce rad słuchać ni nagan.

LXXVIII

Przyczyna jasna. Pomsta wywołana
Skandalem prawa jej jak pariasowi
Odbiera; a gdy naszych sądów znana
Czuła oględność swój wyrok wypowie,
To „towarzystwo”, owa porcelana
Bez plamy, każe jej jak Mariuszowi
Sieść na honoru gruzach, bo ruina
Sławy — to w prochu legła Kartagina.

LXXIX

A może lepiej, że tak jest? Niech będzie!
Jest to komentarz do słów Ewangelii:
„Nie grzesz, przebacza ci się”, lecz w tym względzie
Sądzić jedynie święty się ośmieli.
Zresztą, chociażby długo trwały w błędzie,
Grzesznicom zawsze otworzą anieli
Wrota do cnoty; dama ta nikomu
Wstępu nie broni — jest dla wszystkich „w domu”.

LXXX

Zostawiam sprawę sporną za oczyma,
Wiedząc, że sztuczny przymus jak sukienka
Na chuci ludzkie wcale wpływu nie ma;
Człowiek odkrycia się, nie grzechu, lęka.
Co do czystości zaś — tej nie utrzyma
W ryzie żadnych praw ni kodeksów ręka;
Ona zwiększa grzech, wrót doń nie zamyka
I zmienia skruchę w rozpacz u grzesznika.

LXXXI

Lecz Juan nie był dociekaczem ani
Silił się prawa moralności badać,
Prócz tego żadnej wielkiej, pięknej pani
Nie udało się dotąd go posiadać.
Był trochę blasé27 — niech więc nikt nie gani,
Że swą serdeczną czułość mógł postradać.
Choć zawsze jeszcze gorący i żywy,
Był niewątpliwie trochę mniej „wrażliwy”.

LXXXII

A widział wiele: sąd, budynki dworskie,
Parlament z innych gmachów litaniją,
Słyszał z galerii gromy oratorskie,
Co biły w Anglii dawniej (dziś nie biją),
Dziwiąc lądowe ludy i pomorskie,
Aż do krainy, gdzie bizony żyją.
Zamknięcie sesji widział, arcymiłą
Rzecz; Chatham umarł, a Greya nie było.

LXXXIII

Był także świadkiem widoku pysznego,
Pysznego wtedy, gdy naród istotnie
Jest wolny; widział konstytucyjnego
Króla na tronie — kochanym; przymiot nie
Znany despotom, aż ich dzień przyszłego
Miru na model postępowy dotnie.
Jestże gdzie widok tak zachwycający
Oko i serce, jak lud ufający?

LXXXIV

Widział też (dziś by już nie ujrzał) księcia,
Jacy się liczą jeden na tysiące.
Czarem z każdego ukłonu i zgięcia
Wiał i jak wiosna miał obiecujące
Lica. Choć pełen królewskiego wzięcia,
Miał w sobie jeszcze to zachęcające,
Że był bez śladu głupstwa i nadętej
Wyższości — panem od czuba do pięty.

LXXXV

Juan w wysokich sferach był widziany
Mile, w najdostojniejsze wchodził koła,
Więc wpadł w to, czego wyrafinowany
I najuczeńszy człowiek ujść nie zdoła.
Dowcip genialny, humor niezrównany,
Z rzadką dystynkcją pogodnego czoła
Sprowadziły nań różnych pokus nawał,
Jakkolwiek nigdy okazji nie dawał.

LXXXVI

Lecz gdzie, dlaczego, jak i kiedy, i z kim —
Z tym wszystkim tak się zaraz nie rozprawię.
Gdy morał dziełu memu jest ogniskiem,
Nie wiem, czy jedno oko pozostawię
Suchym; lecz wrażeń gwałtownych naciskiem
Wszystkich do głębi wzruszę i załzawię;
Wykonam wzniosły monument patosu,
Jak Aleksander chciał zrobić z Atosu.

LXXXVII

Tutaj się kończy wstępu pieśń dwunasta.
Kiedy się temat właściwy rozwinie,
Ujrzysz, że wedle innej modły wzrasta,
Niż się pierwotnie spodziewano. Ninie28
Jak wielkanocne plan mój rośnie ciasta,
Niech ich czytelnik z wzgardą nie ominie,
Zresztą jako chce; umie znieść prawdziwa
Odwaga wzgardę, choć jej nie wyzywa.

LXXXVIII

Bledszymi dymy dziś mój wulkan kurzy,
Lecz wspomnij pierwszą część: oto powaga
Najdzikszej wojny, najszaleńszej burzy,
Jaka tę ziemię kiedykolwiek smaga,
I najwznioślejszej. Bóg widzi, tak dużej
Prowizji nawet lichwiarz nie wymaga. —
Najlepsza z dalszych oprócz astronomii
Poda wam małą lekcję — ekonomii.

LXXXIX

Przez nią dziś droga do popularności,
Nie, by był kołków brak w państwowym płocie,
Lecz jest to dowód niezmiernej miłości
Kraju pokazać, jak ma grzęznąć w błocie.
Mój plan (który dla oryginalności
Zataję) prosty jest i już w robocie.
Tymczasem liczcie deficyt krajowy;
— Jak znajdujecie nasze „tęgie głowy”?...

gerylas — partyzant (w oryginale mowa o powstańcach hiszpańskich). [przypis edytorski] ↩
Laffitte, Jacques (1767–1844) — dyrektor Banku Francji, polityk. [przypis edytorski] ↩
mina (daw.) — kopalnia. [przypis edytorski] ↩
Aurora (mit. rzym.) — bogini jutrzenki. [przypis edytorski] ↩
majorat — sposób dziedziczenia własności ziemskiej polegający na przejmowaniu majątku zmarłego przez najstarszego syna lub najbliższego krewnego bądź majątek tak odziedziczony. [przypis edytorski] ↩
Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski] ↩
lapsus calami (łac.) — błąd pióra. [przypis edytorski] ↩
dzięgi (z ros.) — pieniądze. [przypis edytorski] ↩
Plutarch (I–II w. n.e.) — grecki biograf, filozof, orator; znany z Od Augusta do Witeliusza, zbioru czterdziestu sześciu żywotów sławnych Greków i Rzymian. [przypis edytorski] ↩
przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski] ↩
paulo majora (łac.) — rzeczy nieco bardziej wzniosłe. [przypis edytorski] ↩
umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski] ↩
Balaam (bibl.) — postać biblijna, prorok z Mezopotamii (Lb 22–23), do którego przemówiła oślica. [przypis edytorski] ↩
płochość — lekkomyślność. [przypis edytorski] ↩
shocking (ang.) — szokujące. [przypis edytorski] ↩
Hallam, Henry (1778–1859), autor wydanej w 1818 książki o średniowieczu. [przypis edytorski] ↩
Tantae-ne — por. Wergiliusz, Eneida, Tantaene animis caelestibus irae? (czy bogowie mogą się tak gniewać?). [przypis edytorski] ↩
naśledni (daw.) — następny. [przypis edytorski] ↩
dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski] ↩
prynuka (z ukr.) — zachęta. [przypis edytorski] ↩
westalka — rzymska kapłanka Westy, zobowiązana pozostać dziewicą przez czas sprawowania tej funkcji. [przypis edytorski] ↩
zastanowić — tu: zatrzymać. [przypis edytorski] ↩
gazem — tu: latarnią gazową. [przypis edytorski] ↩
bos piger (łac.) — leniwy wół. [przypis edytorski] ↩
dictum (łac.) — powiedzenie. [przypis edytorski] ↩
Auzonia (poet.) — Włochy. [przypis edytorski] ↩
blasé (fr.) — zblazowany. [przypis edytorski] ↩
ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩