Rozdział 14 z 17

Pieśń trzynasta

I

Teraz się nieco poważniej nastroim;
Czas już. Śmiech dzisiaj coraz poważnieje,
Żart z grzechu w oczach cnoty jest rozbojem
Dusznym; gorszyciel taki, co się śmieje.
Przy tym posępność jest wzniosłości zdrojem
(Nieznośnym, kiedy zanadto rozleje).
Więc pieśń ma będzie tak powagą dumna,
Jak szczęt świątyni — samotna kolumna.

II

Chwytam przerwaną nić. Pani Adela
De Amundeville z normandzkiego rodu,
Który na różne linie się rozstrzela
W ostatnich gockich familiach zachodu,
Z woli rodzica pani włości wiela;
Piękna, nawet gdzie piękności jak lodu:
W Brytanii, którą patryjota prawy
Nazywa ziemią szczęścia, cnoty, sławy.

III

Nie chcę mu przeczyć i głupstw nie rozgarnę;
Gust w tym każdego najkompetentniejszy;
Oko jest okiem, a modre czy czarne
To jedno, jeśli jego czar niemniejszy.
Więc nad kolorem dysputy są marne,
Co przyzna każdy człowiek — praktyczniejszy.
Płeć piękna — piękną, a każdy mężczyzna
Do lat trzydziestu z zapałem to przyzna.

IV

Po tej pogodnej, choć parnej epoce
Księżyc się zjawia w tajemniczej kwadrze,
Gdy już światełko jego mglej migoce,
Wtedy dochodzi człowiek do tych lat, że
Sąd w nim się budzi; chuć mu nie łaskocze
Zmysłów, z rozsądkiem odtąd już nie zadrze.
Mówi mu także twarz i mdła postawa,
Że zdać na młodszych trzeba swoje prawa.

V

Niektórzy życzą przedłużyć tej ery
Trwanie i nie dziw! Tak rozkosznie żyli!
Ale żądania takie — to chimery,
Bo swego życia równik już przebyli.
Dziś mogą jeno kroplami Madery
Claretu zrosić drzewko, co się chyli.
Mają meetingi, wybory, parlament,
Długi, by zgłuszyć smętnej nudy lament.

VI

A potem, nie maż to dewocji, wrzawy
Reformatorskiej, obaw o los „Nacji”,
Podatków, wojen i walk o ster nawy
Państwowej; wodnej, ziemnej spekulacji,
Jadu, by grzał ich do wściekłej zabawy
Zamiast miłości — tej halucynacji?
Nienawiść rozkosz największą dać zdolna;
Kocha się prędko, nienawidzi z wolna.

VII

Powiada Johnson1, mistrz — na którejś karcie:
„Lubię tych, co gdy nie cierpią, to szczerze!”
Jedyna prawda, rzeczona otwarcie,
Odkąd się ludzkość w wodzie prawdy pierze —
Może to stary wyga mówi w żarcie?...
Ja jestem widzem, niby na operze,
I patrzę sobie na dworów ekscesa
Czy chałup — okiem Mefistofelesa.

VIII

Me nienawiści równie jak kochania
Przestały szaleć; jeśli jeszcze kolę,
To — że mnie jakaś wnętrzna siła skłania
Lub sobie radzę tym w rymów mozole.
Ja bym prostował złe żądze i zdania
(Hamując jednak, nie karcąc złą wolę),
Gdyby Cervantes w dziejach Don Kichota
Nie wskazał, że to próżna jest robota.

IX

Najmędrsza z mądrych powieść, zwłaszcza
Przeto, że śmieszy. Bohater jest prawy
I strzeże prawa; harde głowy spłaszcza,
Walczy w obronie tylko dobrej sprawy;
Cnota go właśnie z rozumu wywłaszcza.
Śmieszny — a sprawia widok bardzo łzawy,
Smutniejszy nawet niż eposu morał,
Kto go zrozumiał i myśl zeń wyorał.

X

Naprawia szkody, złym kary wydziela,
W służbie dam z łotrem walczy bez bojaźni,
Naprzeciw tłumom jeden się ośmiela,
By lud wyzwolić z niewolniczej kaźni.
Maż-że szlachetność ta, jak pieśń minstrela,
Być niczym, jeno igrą wyobraźni?
Żartem, zagadką, cnót błędnym migotem?...
Sokrates ma być mądrości Kichotem?...

XI

Cervantes prześmiał rycerstwo Hiszpanii;
Jeden śmiech zdołał prawego pozbawić
Naród ramienia. Odtąd niewidziani
Tam bohaterzy. Aby powieść bawić
Mogła, świat glebę przygotował dla niej;
To jej pomogło prędko się rozsławić,
Że cały urok arcydzieła grubo
Był opłacony naprzód — kraju zgubą.

XII

— Lecz wpadam w błędnych gawęd korowody. —
Don Juan w zjawie pani Adeliny
Odnalazł przykład „fatalnej urody”,
Choć ta fatalność nie była z jej winy.
Los to zasnuwa kobiece niewody
(Los jest wyborną wymówką na czyny)
I łowi; kto ujść potrafi kobiecie?
Lecz ja nie Edyp, a Sfinksem jest życie.

XIII

Na rozwiązanie też jeszcze nie wpadłem
Wielkiej zagadki. — Ale czas ulata;
Chciejmy nad pięknym zatrzymać się stadłem. —
Adelina jest w „wielmożnego” świata
Raju królową; jest wdzięków zwierciadłem.
Jej czar ożywia mężczyzn, damom splata
Języki (to ja między cuda mieszczę;
Po nim się drugi nie pojawił jeszcze).

XIV

Czysta na przekór pokusom i zdradzie,
Związana z mężem prawdziwie kochanym,
Znanym zaszczytnie w narodowej radzie;
Iście angielskim, nigdy niezmieszanym,
Umiącym dzielnie stać przy swej zasadzie,
W potrzebie prędko zdeterminowanym.
Świat ich szanował; wiedli byt spokojny,
Ona w swą godność, a on w dumę zbrojny.

XV

Wydarzyło się, że dyplomatyczne,
Z misją Juana związane, działania
W drogach ich punkta utworzyły styczne
Zbliżając obu; choć lord się ochrania
Ufać pozorom — młodość, piękność, liczne
Talenty mają władzę przyciągania,
Tworzą podstawę szacunku, co w mowie
Dworacko grzecznej „przyjaźnią” się zowie.

XVI

Milord oględny, ile że hamował
Czułość z nadmiaru dumy, i niepilny
Do żwawych sądów — gdy zdeterminował
Raz ten sąd, dobry, zły, ostry, przychylny,
Już go w pierwotnym kształcie zawsze chował,
Uważając go święcie za niemylny.
Chce iść sam, kocha-li czy nienawidzi
Z własnej skłonności; radami się brzydzi.

XVII

Toteż przyjaźni jego i niechęci
Często i trafne; co w nim do wzmocnienia
Uprzedzeń służy — gdy je raz wyświęci,
Już ich, jak perski kodeks, nie odmienia.
Nie był jak człowiek, co go febra smęci,
Wtrącając nagle w zimnicę z płomienia.
Nie rozczulał go widok raczej godny
Śmiechu: był ni gorący, ani chłodny.

XVIII

„Losu śmiertelny człek nie przeinaczy”.
— Ale pracować nań można. Ukartuj
Plan mądrze, a los szczęściem cię uraczy.
Bądź cichy, baczny, pilnuj się i wartuj;
Gdy uciskają, nie mrucz; ustąp raczej.
Co do sumienia — — zatwardź je i hartuj,
A wkrótce, jak koń lub bokser, bez trudu
W arenie życia dokaże ci cudu.

XIX

Milord się błogo w tej wyższości czuje,
Jak każdy człowiek wysoki czy lichy.
Najniższy jeszcze niższego znajduje
I z piedestału mu swego uśmiechy
Rzuca wzgardliwe; nic tak nie dojmuje,
Jak brzemię wielkiej a samotnej pychy,
Co chce rozróżniać w całej ludzkiej rzeszy
Część, co powozem jeździ — i tłum pieszy.

XX

Nad don Juanem, równy mieniem, klasą
Społeczną, rodem, nie miał praw wyższości,
Górował wiekiem i — jak sądził — rasą:
Naród angielski pośród ziemskich włości
Jeden się cieszy wolnym słowem, prasą,
Czego mu każdy inny kraj zazdrości,
I słusznie. Milord był mówcą dlatego,
Że obie Izby nie miały tęższego.

XXI

To były jego przewagi. Poza tym
Sądził, że umie bystrze godzić w sedno
Tajemnic dworu, jako że z tym światem
Spoufalony. Prawił z wszystkowiedną
Pewnością siebie; słowem węzłowatym
Przecinał krótko dysputę niejedną,
A wiązał wszystkie owe męskie cnoty
Z miną filaru państwa, patryjoty.

XXII

Lubił Hiszpana za jego stateczność,
A za pojętność bystrą go szanował.
Juan uprzejmą okazywał grzeczność
W potakiwaniu, skromny, gdy negował.
Znał świat i jego błędy, ich konieczność
Z bujnej wywodząc gleby — nie strofował,
Chyba że widział, że złe się rozplenia,
Bo trudniej wtedy wyrwać od korzenia.

XXIII

Temat rozmowy z Madrytu przenosi
Milord na Stambuł i odległe kraje,
Gdzie ludzie czynią, o co się ich prosi,
Lecz obdzierają obcych jak hultaje.
Mówią o sporcie. Lord się dobrze nosi
W siodle, hodowli koni się oddaje
Gorliwie. Juan, Andaluzji dziecię,
Jeździ jak tyran na podwładnych grzbiecie.

XXIV

Na balach, rautach, pomiędzy mężami
Stanu jęły się wzajemnie udzielać
Sympatie (Juan znał się z ministrami;
Posłowie — to jest lóż masońskich czeladź).
O! Na nim się już milord nie omami,
Matka krew zacną musiała weń przelać;
A do przyjaźni czyliż ten nie zmusza,
U kogo czysta krew i czysta dusza?

XXV

Plac był „ten a ten”. Nie piszę ulicy;
Świat dziś taki jest zły, przewrotny, zdradliwy!
Sieje złośliwie śnieć w cudzej pszenicy
I zbiera krzywdę bliźniego z tej niwy,
Obmów i plotek plon, które kobiecy
Języczek miele, z mąki zaś zjadliwy
Chleb piecze. Zatem będę węzłowaty,
Lord Henryk mieszkał w ulicy „tej a tej”.

XXVI

Jednej to jeszcze przypiszcie przyczynie,
Że pseudonimy nadaję ulicom;
To jest, że sezon ni jeden nie minie,
By w którymś domu straszną tajemnicą
Odkrytą mir się nie zachwiał w rodzinie,
A skandal ludzie źli zaraz rozchwycą!
Więc was zostawiam atmosferze mglistej,
Póki nie znajdę gdzieś ulicy — czystej.

XXVII

Znam wprawdzie jedną czystą, gdzie spojrzenie
Skromne nie dozna przenigdy obrazy;
Ale mam swoje w tym powody, że nie
Naruszę cieniów tej świętej oazy.
Przeto ulicy, placu nie wymienię,
Aż znajdę któryś zupełnie bez skazy,
Gdzie czystość żadnym nie sproszona pyłem:
Taką jest... kartę2 Londynu zgubiłem.

XXVIII

Na owym placu w pałacu Henryka
Bywał don Juan. Pałac ten był portem
Dla jednych, których niosła polityka,
Lub co zrobili fryzowanie sportem;
Lub mieli złoto, co wszystkie odmyka
Drzwi, albo modne suknie, co paszportem
Są też niezgorszym. Byleś frak miał nowy,
O resztę sobie nie rozbijaj głowy.

XXIX

„Wielka tam pewność, gdzie wielu do rady” —
Mówił Salomon czy też inna głowa
Tęga, z naszymi żyjąca pradziady;
Codziennie sprawdzać można święte słowa,
W Izbach czy w sądzie, w szrankach słownej zwady,
Wszędzie, gdzie puszy się „mądrość zbiorowa”,
Będąca dzisiaj — mówię z przeświadczenia —
Przyczyną szczęścia Brytanii i mienia.

XXX

Jak bezpieczeństwo zaś mężczyzn w wielości
Doradców leży, tak znów dla płci skromnej
W jak najobfitszej liczbie znajomości,
Boć trudny wybór w gromadzie ogromnej.
Już rozmaitość przyczynia trudności,
Pośród skał wielu sternik jest przytomny;
Więc dla kobiety (choć się mąż oburzy)
Pewność tam, gdzie rój wielbicieli duży.

XXXI

Lecz nie potrzeba pani Adelinie
Podobnej tarczy, bo też za nią cnoty
Zasługa oraz wychowania ginie;
Jej bronią inne umysłu przymioty,
Zwłaszcza przezorność nie wierząca minie
Ludzkiej; a co do kokieterii... o, tej
Nie używała, pewna uwielbienia,
Zalotność tutaj była bez znaczenia.

XXXII

Dla wszystkich grzeczna, lecz w niewymuszony
Sposób: zdarzy się, niektórych zaszczyci
Cieplejszą łaską — to schlebia; lecz w onej
Skłonności nikt tam rysu nie pochwyci,
Co by niegodny był panny lub żony.
Doznają względów jej uprzejmych i ci,
Którzy się cieszą utrwaloną sławą;
Dla nich jest zwłaszcza litośnie-łaskawą.

XXXIII

Podobna sława jest niepożądanym
Wcale dodatkiem. Spojrzyj na sylwetki
Tych bohaterów, ludzi wyróżnianych,
Przedmiot podziwu, niby marionetki,
Na scenie wzrokiem dam prześladowanych,
Czy gołym okiem, czyli3 przez lornetki;
Na sławnych czołach zobaczysz purpurę
Wieczornej glorii — lecz nad głową... chmurę.

XXXIV

Miała w obejściu swoim Adelina
Ton patrycjuszki chłodny, ze swobodą
Grany, co wzbrania, by ruch albo mina
Zdradziły czułą istotę i młodą.
Tak nie zachwycisz niczym mandaryna:
Sądzi, że zachwyt jest z godności szkodą;
Nie chce dać poznać, że go coś dotyka
— Ten rys możeśmy wzięli od Chińczyka

XXXV

Lub Horacego: Nihil admirari4.
Jest to — sądzi on — sztuka szczęśliwości,
Która ma dzisiaj adeptów bez miary,
Chociaż dalekich od doskonałości.
Ja obojętność tę między przywary
Policzę, równie nadmiar wrażliwości.
W salonie zachwyt nieumiarkowany
Objawia tylko moralnie pijany.

XXXVI

Lecz Adelina nie była kobieta
Nieczuła (tutaj metafora płytka):
Bo jak pod śniegiem wulkanu ukryta
Lawa etc. Czy skończyć? Rzecz brzydka.
Nienawistna mi przenośnia zużyta.
Niech czop rozsądku więc ów wulkan przytka;
Dzisiaj tak często drażnią go poeci!
Nie dziw, gdy zeń dym niewonny wyleci.

XXXVII

Zatem kształt nadam porównaniu inny:
Była podobna — powiem — do butelki
Szampana, co w lód zamieniony winny
Mieści w swym środku nieskrzepłe kropelki,
Nad wszystkie wina lepszy wyskok5 płynny,
Razem ot, tyle — kieliszek niewielki,
Mocniejszy niźli słodycz wyciśniona
Z najdojrzalszego, najtęższego grona.

XXXVIII

Wyskok potęgą wzięty kwadratową.
Tak najchłodniejsza powierzchowność cnoty
Może kryć nektar pod maską lodową,
A takich wiele. (Tutaj myślę o tej,
Z której moralne swe wywodzę słowo;
Zawsze morałem rozpoczynam loty).
U wielu ludzi wyjawi się ciepło,
Gdy z nich powłokę odkruszymy skrzepłą.

XXXIX

Lub: jest to droga północno-zachodnia,
Mająca przewieść w śródindyjskie żary.
Ale że żaden cały okręt do dnia,
Co mija, nie tknął bieguna, choć Parry6
Możliwość takiej jazdy udowodnia,
Niejeden znalazł tam widać swe mary.
Bo jeśli lodem zamknięty ów światek,
Wtedy stracony czas, droga lub statek.

XL

Więc fryce7 na swym młodzieńczym okręcie
Niech lawirują po kobiecym morzu;
Bywalcy niechaj spojrzą po odmęcie,
Szukając portu, nim czas na bezdrożu
Wód skinie flagą, nim członków napięcie
Strasznym fuimus8 zluźni się na łożu
Starości, gdy to gościec w kość się wwierca,
A z drugiej strony czyha spadkobierca.

XLI

Niebo żartuje czasem. Takie żarty
Są przykre; niechby chociaż krótkie były.
Świat jest o tyle uwielbienia warty,
Że każdej chwili może zdać się miły,
I że ów system perski — bierz go czarty —
O dwu pierwiastkach jest równie zawiły
I niepojęty jak inne systemy.
Nie chciejmy badać ich, bo zwariujemy.

XLII

Angielska zima, co się w lipcu kończy,
Jak się zaczęła w sierpniu — równie w lecie —
Dla dorożkarzy raj; pocztylion rączy
Pędzi i ludzi tratuje, i gniecie.
Lecz co obchodzi nas pocztowy koń czy
Dostojnik. — Semestr na uniwersytecie
Skończył się. Ojciec na syna się gniewa,
Że więcej weksli niż książek zużywa.

XLIII

Więc końcem zimy w Londynie jest lipiec,
A czasem sierpień. W kalendarzach zamęt,
Z którego nic się nie potrafi wypiec.
Muzie zostawiam niebieski firmament
I ów słoneczny kaloryfer czy piec,
Bo barometrem moim jest — parlament.
Chociaż niejeden radykał nań gada,
Z jego się sesyj kalendarz układa.

XLIV

Jakiż tłum karet, powozów i koczy9,
Gdy końca sesji godzina uderzy,
Wzdłuż od Carltonu po Soho się tłoczy!
Szczęsny, kto drugich na poczcie ubieży.
Na wszystkich drogach kurz wygryza oczy,
Hotten Row drzemie po harcach rycerzy,
A kupiec z długim rachunkiem i nosem
Wzdycha za biczów dalekim odgłosem.

XLV

Oblig i on: „dwaj Arcades10” — z westchnieniem
Muszą następnej oczekiwać sesji.
Złoto się nie da zastąpić swym cieniem.
Cóż pozostaje? nadzieja; lecz kres jej
Daleki, dalszy jeszcze wystawieniem
Nowego weksla (i to mocą presji);
Prowizja — przy czym bogacą się Żydki —
Oraz pociecha dubeltowej kredki,

XLVI

Która jest zdzierstwem. — Pędzi milordowa
Kareta; on sam przy żonie, swej chlubie,
Siedzi. „Hej! koniu, podawaj” — brzmią słowa
— I już zmienione jak serca po ślubie.
Gospodarz resztę chce wydać — „Niech schowa”.
Pocztylion może także rzec: „To lubię.”
Ale nim jeszcze z wody oschną koła,
Już i parobek o napiwek woła.

XLVII

Na kozieł siada lokaj z pańską miną,
„Pan swego pana”, bo jest zawsze „górą”.
Panna służąca jakby też hrabiną
Była, figlarna, a skromna, że pióro
Nic tu nie nada. Cosi viaggino
I ricchi11. Przebacz, że cię tą miksturą
Darzę; lecz jakież korzyści z podróży?
Worek frazesów i fochów kosz duży.

XLVIII

Wnet minie lato, co się równa zimie
W Londynie. Może to istotnie szkoda
Siedzieć w mieścisku parnym, w mgle i dymie,
Gdy najpiękniejszy strój kładzie przyroda;
Czekać, aż słowik w małżeńskim zadrzymie
Gnieździe, i słuchać debat mdłych jak woda,
Zamiast iść na wieś; choć tam polowania
Do września prawo (prócz cietrzewi) wzbrania.

XLIX

Wielki świat uciekł przed upałów tchnieniem
(Dwa, trzy tysiące, których szczęście pieści)
Do miejsca, co zwą swym „odosobnieniem”,
A które składa: służących trzydzieści
I tyleż gości. Stoły pod brzemieniem
Półmisków jęczą, pełnych smacznej treści.
Gościnność u nas taka jest, jak była,
Tylko się ilość w jakości skupiła.

L

Lord Henryk z żoną udali się torem..
Arystokracji i wielkiego świata
Do swych dóbr. Piękny dom, gotyckim wzorem
Stawiany, Babel, który przeżył lata.
Żaden gmach nie da się równać z tym dworem,
Gdzie czas się z imion bohaterskich splata,
Gdzie dęby jak ród dziedziców sędziwe
Szumią dziejami ich — grobowce żywe.

LI

Nazajutrz każdy dziennik już opiewa
O ich odjeździe. To jest sława nasza!
Szkoda, że taki fait divers12 nie miewa
Trwałości — byłaby dla rozmów pasza.
Nim inkaust wyschnie, już się wieść rozwiewa;
„Poczta Poranna” najpierwsza ogłasza:
„Odjechał lord de Amundeville z lady
A. do swych na wsi dóbr — wtedy a wtedy.

LII

Dostojny lord A. chce, jak nam mówiono,
Zebrać u siebie w jesieni dobrane
Licznych szlachetnych swych przyjaciół grono.
Jak twierdzą źródła poinformowane,
Ma być na łowach książę D. i z żoną
Lord F., i inne dostojne a znane
Osoby tudzież młody grand, szlachetny
Rodem, a w misji przysłany sekretnej”.

LIII

Któż się zaś „Poczcie” nie wierzyć odważy?
Jej artykuły są tym, czym dla chłopa
Credo13: ufa mu i bez komentarzy.
Miała więc dotknąć kastylijska stopa
Posadzki, gładkiej łaską gospodarzy,
Śród tych, co „czelnie jedzą” (frazes Pope’a14).
W ostatniej wojnie mniej stało w dziennikach
O ległych ludziach niż ległych indykach.

LIV

Ot: „W czwartek było wspaniałe przyjęcie;
Obecni lord A. B.” Jak bohaterzy
Spisani wszyscy w narodowym święcie
Owego balu. A cokolwiek niżej
Czytamy: „Falmouth”. W sławnym regimencie
Huk-puk, co sobie sławy uwił świeży.
Wieniec, ogromne straty. Wakans nowy
Otwarty — vide15: „Dziennik Urzędowy”.

LV

Do Norman Abbey pędzą w swej karecie
Szlachetni państwo. Stary klasztor, ninie
Starszy jeszcze dwór nosi w swym szkielecie
Ślady gotyku, jaki dziś w ruinie
Chyba i tylko rzadko gdzie znajdziecie
Z takim wybitnym typem. Stał w dolinie.
Mnisi go u stóp zbudowali góry,
By im wiatr nie wiał w nabożne kaptury.

LVI

Stał wieńcem lasów ukoronowany
W cichej dolinie, gdzie dąb druidyczny,
Jak Caractacus16 niegdyś przed Rzymiany,
Przed piorunami pręży tytaniczny
Swój kształt; a śród pni, gdy świt błyśnie rany,
Za rosochatym wodzem ku krynicznej
Wodzie mkną lasu pstrych mieszkańców stada
Czerpać — a strumyk do nich jak ptak gada.

LVII

Przed domem duży staw modry w prześwicie,
Głęboki, jednak przezroczy i świeży
Strumieniem, który w swym miększym korycie
Stracił gwałtowność i spokojniej bieży.
Ptactwo w zaroślach i nadbrzeżnym sicie
Gnieździ się w głębi swych wilgotnych leży,
A drzewa chyląc się nad stawem twarzą
Zieloną patrzą w jego głąb — i marzą.

LVIII

A ujście jego, kaskadą strącone
Ze skały, kipi pianami spadając
I ucichnąwszy jak uspokojone
Dziecko, toczy się dalej, przewijając
Potokiem; krople kaskady złączone
W strumień, co błyszcząc lub się znowu tając,
Raz ukazuje srebro, raz lazury,
W miarę jak po nim cień przesuną chmury.

LIX

Gotyckich łuków pamiątka wspaniała
Z doby kościoła rzymskiego — samotna
Brama, dwa skrzydła niegdyś zawierała,
Dzisiaj wyrwane — strata niepowrotna.
Odosobniona stoi! Sposępniała,
Toż łza źrenicę przysłoni wilgotna,
Kiedy zapatrzy się w dumny zabytek
Walk z możnym czasem i burz niedobitek.

LX

U szczytu, dawniej skryty w długą niszę,
Stał poczet świętych z kamienia ciosany.
Runął, nie kiedy padło bractwo mnisze,
Lecz w wojnie, którą Karol był wygnany,
Gdy to „fortecą każdy dom”, jak pisze
Kronikarz; gdy to zgasł niejeden znany
Cny ród, wytrwale stojący w swej dumie
Z tym, co „ustąpić ni rządzić nie umie”.

LXI

A wyżej sama, lecz nie bez korony
Dziewica-Matka niebieskiej dziecinie
Mdłymi17 objęła synaczka ramiony,
Nie pokruszona cudem w tej ruinie,
Jakby dotrwała dla szczątków ochrony.
Może to przesąd, który kiedyś zginie;
Dziś najdrobniejszy ułamek świętości
Ma w sobie boskiej czar tajemniczości.

LXII

Potężne okna wykowane w murze,
Którymi dawniej przez szkła szyb tysiąca
Blaskiem padały srebro, złoto, róże,
Zleciawszy niby cheruby od słońca,
Dziś puste; nocne przez nie wyją burze,
Raz słabiej, a raz mocniej, lub hucząca
W nich krzyczy swoje anatema sowa,
Gdzie brzmiała dawniej hymnów pieśń chórowa.

LXIII

Lecz o północy, kiedy z jednej strony
Wiatr o krawędzie okiennic potrąca,
Słychać nieziemskie, żałośliwe tony,
Niby melodie, i jak konająca
Harmonia ginie rozjęk przygłuszony.
Mniemają jedni, że to echa drżąca
Fala, niesiona wiatrem od kaskady,
W organie dźwięków pozostawia ślady.

LXIV

Inni, że gmachu kształt, może stworzony
Ruiną, daje władzę (którą mają
Rozgrzane słońcem egipskim Memnony18,
Że o godzinie pewnej zawsze grają)
Szarym zwaliskom; stąd te smętne tony,
Które się nocą śród murów błąkają.
Przyczyny nie znam; niech wam inni służą.
Jam słyszał o tym — prawda — bardzo dużo.

LXV

W podwórzu sztuczna fontanna wytryska;
Jej wierzch kamienny w figury pocięty,
Jak gdyby larwy — dziwaczne ludziska,
Po jednej stronie potwór, z drugiej święty.
Każdemu wody słup się rzuca z pyska
I z góry w basen spada, rozpryśnięty,
Siejąc dokoła siebie deszcz drobniutki
Jak marna sława i marniejsze smutki.

LXVI

Budowla sama pusta i czcigodna,
Z tą cechą mniszą, jakiej dziś niewiele
Zostało; jedna, druga sala chłodna,
A przede wszystkim refektarz i cele;
Mała kapliczka, co by była godna
Cne zająć miejsce w niejednym kościele.
Reszta złatana częścią, częścią w gruzach,
O lordach raczej świadczy niż kartuzach.

LXVII

Długie galerie, wielkie sale, sienie,
Istny mezalians architektoniczny
Przestraszał znawców; lecz przez połączenie
Całokształt wielki, choć niesymetryczny,
Ogromne robił na widzu wrażenie,
Gdy sercem patrzał — człowiek poetyczny,
Tak na olbrzyma patrząc członki duże,
Dziwisz się, że jest taki twór w naturze.

XVIII

Rycerze w stali patrzą z ram złocistych;
Stopniała twarda zbroja na baronach!
Na podwiązkowych lordów jedwabistych
Zeszli... Tuż panny o bielutkich łonach,
Różowych twarzach, wzrokach powłóczystych;
Sędziwe damy w perłach i robronach19
I lekko strojne panie, pędzla Lely20,
Nie-strojem wabią, byśmy przystanęli.

LXIX

Tam sędzia w todze szkarłatnej z obrazu
Wyziera, lecz tak groźno, niełaskawie,
Że nie poznałby grzeszników z ócz wyrazu,
Czy Jego Miłość oprze się na prawie.
Biskup, co nie miał kazania mi razu,
Lub prokurator o strasznej postawie,
Już nie Habeas Corpus21, lecz sierdzistą
Miną wskazuje „Komnatę gwiaździstą22”.

LXX

Na starych wodzach żelazna kolczuga
— Wówczas strzelano z bliska, nie z zapłotków
Inni w perukach z czasów Marlborougha,
Wyżsi niż tuzin naszych niedorodków.
Tam lord z buławą lub szambelan mruga,
Nemrod, którego koń się zrywa z podków,
A dalej wisi portret patryjoty,
Co niczym nie był — mimo wielkie cnoty.

LXXI

Gdy glorią przodków oko unużone
Zbrzydziło marsy, postury i pozy,
Zjawiał się Tycjan lub Paris Bordone,
Lub dzika grupa Salvatora Rozy,
Dzieci Albana lub rozpromienione
W słońcu Verneta morze; pełne grozy
Męczeństwa świętych, jak gdyby farbował
Krwią Spagnoletto pędzel, gdy malował.

LXXII

Tutaj krajobraz z podpisem Claude Lorraine,
Tam Rembrandt w światło zamienia ciemnicę
Lub Caravaggio miedzianym kolorem
Maluje chude pustelnika lice,
A tu nas woła Teniers — prawie w porę
Wzrok się na pełną obraca szklenicę.
On by Duńczykiem mnie zrobić — na biesa! —
Zdołał. Hej! Daj tu butelkę kseresa23!

LXXIII

Gdybyście czytać umieli, słuchacze!
Bo nie dość patrzeć i sylabizować,
By czytelnikiem być. (Ktoś mnie zakracze).
Tak. Trzeba pewne reguły zachować:
Naprzód zaczynać z początku (zaznaczę,
Że to rzecz trudna). Drugie: postępować;
Trzecie: zaczynać nie z końca lub zaraz
Kończyć z początku, to zmniejsza ambaras.

LXXIV

Słuchaczu! Byłeś cierpliw długą chwilę,
Patrząc, jak mi się rym z rymu wymyka.
Kiedy przedmiotów wyliczałem tyle,
Że Febus mógł mnie wziąć za komornika.
Był nim już Homer — jeśli się nie mylę
W „spisie okrętów” — z czego nie wynika,
By pisarz nowy nie był oględniejszy.
Więc skończę, to wam trud czytania zmniejszy.

LXXV

Soczysta jesień przyszła, z nią się garnie
Na łowy liczne towarzystwo. Żniwa
Kończą się, pełne zwierzyny spiżarnie,
W brązowych kurtkach gromada myśliwa
Bystro pogląda i rozsyła psiarnie;
Każdy ma torbę pełną, a precz „pływa”.
O kłusowniku! Nie dla twej, o chłopie!
Gęby bażanty, kuropatwy, dropie.

LXXVI

Angielska jesień, choć wina nie daje,
Ni bachanckimi wieńcy24 nie ubiera
Dróg jak szczęśliwsze, południowe kraje
Słoneczne, gdzie z gron kapie słodycz szczera
Ma kupne wina wyborne: tokaje,
Jest jasny klaret i mocna madera,
Brytania wprawdzie chłodna, lecz winnicę
Ma lepszą nad wsze ogrody — piwnicę.

LXXVII

Jesieni naszej skłon nie zna pogody,
Jakiej jesieniom udziela południe,
Jakby się miało otwierać przyrody
Łono na wiosnę nową — nie na grudnie.
Są jednak za to domowe wygody:
Komin, przy którym ciepło, choć marudnie,
Las też i pole mało się odmieni;
Zyskuje żółtość, tracąc na zieleni.

LXXVIII

Co miękkiej tyczy się wilegiatury25,
Bogatszej w rogi niż psy — wieś ma łowy,
Na które święty Hubert z świętej skóry
Jeszcze by dzisiaj wyskoczyć gotowy;
Nemrod sam zstąpiłby z puszcz dzikiej Dury
I włożył żakiet kusy, purpurowy. —
Choć nie ma dzików, jednak ma na dziki
Ród kłusowników kajdanki i wnyki.

LXXIX

Oto cni goście zgromadzeni w Abbey
(Opactwie); damom najpierwsza kwatera:
Więc księżna Fitz-Fulke i hrabina Crabby,
I panie Scilly, Busey, miss Estera,
Panna Bombazeen, panna Mackstay, Tabby
I pani Rabbi, małżonka bankiera,
Lady Sleep, minkę robiąca figlarną,
Jak białe jagnię, choć jest owcą czarną.

LXXX

Potem księżna M., hrabiny N. i K. ,
Wielkiego świata elite czy „śmietana”,
Co z chmur rodzinnych do tego zbiornika
Spływa, jak woda ckliwa, filtrowana;
Jak banknot, który treść złotą zamyka
Sztuką cudowną. Niepraktykowana
Tam cnót rewizja, bowiem świat „wielmożny”
Jest tolerancki, nie tylko nabożny.

LXXXI

Ta tolerancja ma pewną granicę,
Która dokładnie nie jest ustalona;
Wielki jedynie świat zna tajemnicę
Jej oznaczania; „pozór” zwie się ona.
Ktoś da znak — wszyscy jak na czarownicę
Huzia! Medea znajduje Jazona.
Dobrze to skreślił Horacy i Pulci:
„Omne tulit punctum, quae miscuit utile dulci26”!

LXXXII

Nie wskórałby tu nic prawnik zajadły,
Bo ich zasada to rodzaj loterii;
Widziałem zacne damy, co upadły
Przez kombinacje podstępnej koterii;
Widziałem też matrony, co się wkradły
Na nowo w świat ten obłudą pruderii.
I dziś w salonach, jak Syriusze, świecą,
Szyderstwem tylko opryskane nieco.

LXXXIII

Rzekłem — czegom rzec nie chciał. Do powieści
I do rozkoszy wiejskich. Jak mówiłem,
Partię składało mniej więcej trzydzieści
Osób, braminów tonu. Wymieniłem
Kilku z imienia wielkich, choć nie z cześci;
Jak rozkazywał rym, tak ich użyłem.
Tu dodam kilku Irlandczyków przecnych
Ze znanej u nas partii „nieobecnych”.

LXXXIV

Był Kratka, jeden z legalnych szalbierzy,
Co w sali sądów mają swą bojową
Sferę i na kształt najętych rycerzy
Walczą, nie szablę podnosząc, lecz słowo.
Był także Psujrym, nasz poeta świeży,
Co błyszczał gwiazdą sześciotygodniową;
Lord Pyrrho — wielko — i wolno-myśliciel
I Wysącz, elu27 szczególny wielbiciel.

LXXXV

Był i książę Grom, książę, co się zowie,
„W każdym calu pan”, i stronnictwo całe
Parów, jak Charlemagne; wszyscy parowie
Takie postaci dzielne, okazałe,
Że każdy, patrząc tylko, „to pan”, powie.
Było sześć panien Rwiton, ładne małe!
Wszystkie śpiewały z serdecznego tonu,
Wszystkie do czepca skorsze niż zakonu.

LXXXVI

Było „czcigodnych czterech panów” i ci
Raczej czci-głodni byli niż czci-godni;
Był również Francuz, kawaler z Mykiciej
Wt Wólki, któremu tu było wygodniej
Niż w kraju; ten się talentami szczyci,
Jakie mu jeden klub liczył do zbrodni.
Taki się wielki czar z niego wyłania,
Że nawet kości czaruje do grania.

LXXXVII

Dick Wątpisz, który był metafizykiem
I filozofię lubił — przy ostrygach;
Pion, co się chętnie zwał matematykiem;
Henryk Orderek, zwycięzca w wyścigach;
Wielebny skrupulat, co się grzesznikiem
Bardziej niż grzechem brzydził jako wig28. — Ach,
Należał jeszcze jeden do plejady:
Lord Fitz Plantagenet (lubił zakłady).

LXXXVIII

Żargon-obrońca, wojownik na pyski,
Generał Palbierz, skory do popisów
W polu, bo taktyk i szermierz nieniski,
W wojnie zjadł więcej, niż zakłuł, yankeesów;
Był Jefferies Twardy, sędzia, łotr walliski,
Tak trzymający się ściśle przepisów,
Że kiedy zbrodniarz po wyrok przychodził,
On mu sędziowskim żartem dolę słodził.

LXXXIX

Towarzystwo jest szachownicą; damy
Są tam, królowie, szlachta, chłopki, wieże,
A świat grą; lalki owe skaczą samy
(„Punch”29 często żartem na fundusz je bierze).
Muza — to motyl; lotom nie zna tamy,
Lecz jest bez żądła i pływa w eterze,
Rzadko zlatując. Gdyby osą była,
Już nie jednego by pokaleczyła.

XC

Prócz tego — byłoby się zapomniało —
Mówca z ostatniej sesji, co marzenie
Swe: mowę, z drobiazgowością i całą
Pasją obmyślił: dziewicze wkroczenie
W debatę; pisma obsypują chwałą
Ten „debiut”, który miał zrobić „wrażenie”,
I w szereg cudów (dziś codziennych) liczą,
Zwąc je „najlepszą oracją dziewiczą”.

XCI

Dumny sejmowym „słuchajcie”, wyborem,
Tą utraconą dziewiczością mowy
I uczonością (to jest cytat zbiorem),
Opływał w chwale swej Cyceronowej30.
Z pamięcią, którą mógł być żaków wzorem,
Sprytem, by ukuć żart, dwuznaczmik nowy,
Z małą zasługi, większą bezczelności,
„Duma narodu” — należał do gości.

XCII

Najdowcipniejsi powszechnym uznaniem
Byli Jurny z Tweed i Ozulek z Erynu,
Obaj prawnicy, z dobrym wychowaniem.
Lecz Czułek jeszcze miał cokolwiek z gminu;
Bujną fantazję miał i było na nim
Ogierowego coś, coś z karmazynu,
Tylko zrubaszniał nieco śród kapusty. —
Jurny znów to był Kato miodousty.

XCIII

Jurny jak nowo strojone pianino,
Czułek jak harfa Eolowa dziki,
Z którą niebieskie wiatry wchodzą ino
W zespół i tworzą szum dziwnej muzyki.
Miarowo słowa z ust Jurnego płyną,
Czułka pryskają jak górskie strumyki,
Tu dowcip sztuczny, a tu prosty, zdrowy;
U tego z serca, u tamtego z głowy.

XCIV

Jeśli spytacie, czemu autor masy
Tak różnorodne w jednym miejscu zbiera,
— Zebranie każdej osobników klasy —
Powiem — lepsze jest niż stara maniera
Nudnych tête à tête. Hej! Minęły czasy,
Gdzie się z kongrewskim clownem bił Moliera.
Bète. W społeczeństwie gładkim naszej daty
Charaktery się zrównały jak szaty.

XCV

O arlekinów31 naszych któż dziś pyta?
Śmieszni są, ale w dowcipie mniej raźni.
Profesji błazna dziś nikt nie poczyta
Profesją; na targ swych owoców błaźni
Nie wystawiają; durniów jest do syta,
Lecz zjałowieli i nikt ich nie drażni.
Społeczność jest dziś hordą ugrzecznionych
Ludzi; składa się z nudnych i znudzonych.

XCVI

Zamiast sierpem żąć, zbieramy na łanie
Życiowym prawdę w źdźbłach skąpo rozsutą.
Jeślić uśmiecha się takie zbieranie,
Słuchaczu — bądź ty Boozem, ja Rutą32.
Nie mówię więcej. Pisma cytowanie
Wzbronione; wiem, jak pobożnie odczuto
Imć pani Adams święte teorema:
„Kto śmie cytować Pismo — anatema”.

XCVII

Lecz cóż płodnego wieku łan przyniesie?
Zbieram, co mogę; wszystko słoma czysta. —
A — jeszcze jeden pod pióro mi rwie się:
Kitket, rozmowny mędrzec, humorysta33,
Co zapisuje co dzień w swym notesie
Dowcipy; wieczór ze zbioru korzysta.
Krzyczą: „Słuchajcie”. O, nieraz dokuczy
Los temu, co się swoich bon-mots uczy.

XCVIII

Bo naprzód musi przez różne fortele
Rozmowę ku swym dwuznacznikom wabić,
Bacznym być, stanąć na dyskursu czele
I natężonej myśli nie zesłabić.
Co chwila żartem furkać — jak szmermele34,
Być pewnym siebie i nie dać się zabić
Przerwaniem mowy, chytro wwieść do matni,
Uważać, by mieć zawsze głos ostatni.

XCIX

Tu gospodarzem był Milord, a gośćmi —
Których spisałem. Zastawa tak suta,
Że nawet duchy z ciemnicy, co skroś ćmi
Styksowe kraje, przybiegłyby tutaj,
Lecz nie zabawiam się długo nad kośćmi,
Choć wiem (z historii prawda ta wysnuta),
Że odkąd w raju jabłko zjadła Ewa,
Zgłodniały grzesznik bez jadła omdlewa.

C

Świadkiem kraj płynny winem, mlekiem, miodem,
Dokąd to biegli Hebrejowie chudzi.
Miłość pieniędzy (powiem mimochodem)
To druga rozkosz, dla której się trudzi
Człowiek nie darmo, bo z życia zachodem
Kochanka sprzykrzy się, pasożyt znudzi,
Ale ty, złoto, nie potrafisz znużyć,
Gdy się już nie dasz użyć czy nadużyć!

CI

Szlachta chodziła z fuzyjką lub charty;
Młodzi dlatego, że lubili łowy,
(Pierwsza zabawka chłopców, jak bicz, karty...)
Starsi — że chcieli skrócić zegarowy
Porządek. Ennui wyraz utarty;
Pojęcie nasze, lecz z francuskiej mowy
Wyraz; my mamy fakt, a on wykłada
Ów poziew, co snem nawet nie przepada.

CII

Najstarsi stare w bibliotece księgi
Węszyli, pod sąd malowidła brali,
Przechadzali się w parku dla mitręgi
I nad cieplarnią się zastanawiali,
Na skromnych szkapkach zataczali kręgi
W dziedzińcu; inni gazety czytali
Albo, z suchymi patrząc w zegar usty,
Czekali sześciokrzyżykowi — szóstej.

CIII

Nikt nie był gêné35, aż zegar do stoła
Zawezwał. Czasu swojego panami
Będąc, chodzili po parku dokoła
Klombów, w kilku lub osobno, parami;
Zabijali czas (co nie każdy zdoła),
Wstawali wtedy, kiedy chcieli sami,
Ubierali się i jedli śniadanie,
Gdzie chcieli, wtedy gdy mieli czas na nie.

CIV

Damy o twarzy rumianej i białej
Równie durzyły czas. Więc jedne panie
Przechadzały się, drugie obmawiały,
Śpiewały, tłukły się na fortepianie,
Przyszłym sezonom modę wyznaczały
Lub poprawiały czepeczki, ubranie;
Inne, dwanaście maczkiem arkuszyków
Spisując, nowych skarbiły dłużników.

CV

Jedną z kimś miłość, drugą przyjaźń łączy.
Nic dziwniejszego nad liścik kobiety:
Istny fenomen — nigdy się nie kończy.
Lubię ja takie listki i bilety;
Cel w nich przez słowa dwuznaczne się sączy,
Jak w teologii. Są one jak krety
Lub jak Ulisses przed Dolonem36. O! wierz,
Namyśl się, na list taki nim odpowiesz.

CVI

Grywano w bilard, karty — lecz nie kości;
Prócz w klubie w kości „świat” zwykle nie grywa;
Czółna, ślizgawka, gdy się lód rozmości,
A z drzew listowie ostry mróz pozrywa;
Jest rybołówstwo, ten grzech samotności,
Jak o nim Walton mówi czy tam śpiewa;
Ten stary dureń godzien byłby haka
Jako przynęta, dobra dla szczupaka.

CVII

Wieczorem suty obiad, potem wino,
Potem rozmowa, śpiewy i gra. Gwoli
Rozkoszy gości boskie dźwięki płyną
(Serce czy głowa na myśl samą boli).
W zachwycie natchnień cztery miss R. giną.
Para najmłodszych popisać się woli
Harfą; śród żwawych z strunami utarczek
Wdzięcznie odsłania się ramię i karczek.

CVIII

Czasami tańce (lecz nie w dzień polowań;
Panowie wtedy ciężcy). W fali dźwięków
Pary śród bujań rozkosznych, kołowań,
Toczą się; pełno cichych rozmów, brzęków;
Zaloty skromne i chwała królowań,
Niewartych albo wartych dziwu wdzięków.
Łowcy są lisa urażeni zdradą
I o dziesiątej trzeźwi spać się kładą.

CIX

A politycy w kąciku poswarki
Wiodą, o ważne kwestie kopie kruszą.
Dowcipni pilnie wyszukują szparki,
Aby swe bon-mots wcisnąć na dziw uszom.
Złośliwi dzisiaj nie przebiorą miarki,
Bo długo, bardzo długo czekać muszą,
Nim się im uda rzucić żart nieświeży,
A jeszcze chwyci go ktoś i ubieży.

CX

Wszystko tam gładkie, arystokratyczne,
Goście są chłodni, sztywni i poprawni,
Niby marmury Fidiaszowe śliczne;
O, dziś nie taka już szlachta jak dawniej!
Już i sawantki nie tak emfatyczne,
Choć równie piękne — nawet wiele jawniej.
Nie mamy takich jak Tom Jones urwisów,
Lecz lwy, co gorset noszą miast kirysów.

CXI

Goście zaczęli się rozchodzić wcześnie,
Bo przed północą. Inaczej w Londynie
Żyją kobiety, a na wsi. Wszak wieś nie
Na to, by czekać, czy prędko noc minie. —
O kwiatki! Złóżcie listki wasze we śnie.
Ranek niech was znów różowo rozwinie.
Wczesne godziny — najlepsi malarze:
Nimi bez różu rumienią się twarze.

Johnson, Samuel (1709–1784) — angielski pisarz i krytyk. [przypis edytorski] ↩
karta — tu: mapa. [przypis edytorski] ↩
czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski] ↩
Nihil admirari (łac.) — niczemu się nie dziwić a. niczym się nie zachwycać. [przypis edytorski] ↩
wyskok (przest.) — spirytus. [przypis edytorski] ↩
Parry, Sir William Edward (1790–1855) — brytyjski eksplorator Arktyki. [przypis edytorski] ↩
fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis edytorski] ↩
fuimus (łac.) — byliśmy. [przypis edytorski] ↩
kocz — rodzaj resorowanego pojazdu konnego. [przypis edytorski] ↩
dwaj Arcades — dwaj Arkadyjczycy, por. Wergiliusz, Bukoliki, Ekloga VII. [przypis edytorski] ↩
Cosi viaggino I ricchi (wł.) — więc podróżują bogaci. [przypis edytorski] ↩
fait divers (fr.) — rozmaitości. [przypis edytorski] ↩
Credo (łac.) — wierzę (pierwsze słowo modlitwy Wyznanie wiary). [przypis edytorski] ↩
Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski] ↩
vide (łac.) — zobacz. [przypis edytorski] ↩
Caractacus — wódz brytyjskiego plemienia Katuwelaunów w I w. n.e., który przez 10 lat opierał się Rzymianom, pokonany i ułaskawiony przez cesarza Klaudiusza. [przypis edytorski] ↩
mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
Memnony — posągi faraona Amenhotepa III; jeden z nich o wschodzie słońca pod wpływem ciepła wydawał dźwięki. [przypis edytorski] ↩
robron — rodzaj sukni z trenem. [przypis edytorski] ↩
Lely, Peter (1618–1680) — angielski malarz holenderskiego pochodzenia. [przypis edytorski] ↩
Habeas Corpus (łac.) — dosł. abyś miał ciało; formalny protest przeciw aresztowaniu lub zatrzymaniu, którego zasadność musi zostać potem oceniona przez sąd. [przypis edytorski] ↩
Komnata gwiaździsta — izba gwiaździsta, trybunał angielski wydzielony z rady królewskiej. [przypis edytorski] ↩
kseres — sherry, rodzaj mocnego wina. [przypis edytorski] ↩
wieńcy — dziś popr. forma N.lm: wieńcami. [przypis edytorski] ↩
wilegiatura (daw.) — dłuższy, wypoczynkowy pobyt na wsi. [przypis edytorski] ↩
Omne tulit punctum, quae miscuit utile dulci — zdobędzie wszystkie punkty ten, kto miesza użyteczne ze słodkim (Horacy, Ars Poetica, wers 343). [przypis edytorski] ↩
el — ale, gatunek piwa. [przypis edytorski] ↩
Wigowie — angielska partia polityczna, zwolennicy monarchii konstytucyjnej a przeciwnicy absolutyzmu, funkcjonujący od XVII do XIX wieku. [przypis edytorski] ↩
„Punch” — satyryczne czasopismo angielskie. [przypis edytorski] ↩
Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski] ↩
arlekin (wł.) — postać sprytnego i zakochanego sługi z commedia dell’arte z końca XVII wieku. [przypis edytorski] ↩
bądź ty Boozem, ja Rutą — aluzja do biblijnej Księgi Ruth; Ruth poślubiła Booza, z którego pola zbierała kłosy jęczmienia, by się wyżywić. [przypis edytorski] ↩
Kitket, rozmowny mędrzec, humorysta — być może Richard Sharp (1759–1835). [przypis edytorski] ↩
szmermel (daw.) — raca, fajerwerk. [przypis edytorski] ↩
gêné (fr.) — skrępowany. [przypis edytorski] ↩
Dolon (mit. gr.) — wojownik trojański, który wyruszył szpiegować Greków, schwytany i zabity przez Odyseusza. [przypis edytorski] ↩