Rozdział 15 z 17

Pieśń czternasta

I

Gdyby w przepaściach natury lub w łonie
Własnym ktoś pewność znalazł i wyjawił,
Snadź by ocalił ludzkość, która tonie,
Lecz by jej dobrych systemów pozbawił.
System pożera system i tak chłonie,
Jak nawet Saturn1 dzieci swych nie trawił,
Co, gdy od żony dostał kawał głazu
Miast syna, jedząc nie splunął ni razu.

II

System odwraca Tytana zjadanie:
Zjada swych ojców, chociaż to przeklęcie
Niestrawne. — Badaj, skończywszy badanie,
Powiesz mi, jakiej wierze wierzysz święcie.
Spójrz w tył, nim zgodzisz się na czyjeś zdanie
I jakiejś deski chwycisz w tym odmęcie.
Prawda — zmysłom się wierzyć nie powinno,
Lecz ostatecznie, gdzież masz pewność inną?

III

Ja nic nie twierdzę, niczemu nie przeczę,
Nic nie wiem. A ty, czemu dajesz wiarę,
Prócz żeś się zrodził, by umrzeć — człowiecze?
A może i to fałsz? Za wieków parę
Dzień przyjdzie, wieków chrzcielnica, i zwlecze
Barwę z tych dwojga pojęć: nowe, stare.
Choć „łzy wyciska”, rzekł ktoś — „śmierć matula”,
Pół życia prześpi człowiek — nie przehula.

IV

Jak to sen twardy, bez widzeń — jedyny
Lek na cierpienia — członki rozwesela!
Przecz2 glina boi się ciszącej gliny
U samobójcy, gdy sobie w łeb strzela?
(Sposób płacenia długów, co w terminy
Nie wgląda, jednak niszczy wierzyciela).
Jaki to ciężki jęk wydziera łonu
Nie wzgarda życia, lecz obawa skonu.

V

Śmierć w nim — do niego szepce i z nim gwarzy,
Odwaga to jest, którą rodzi trwoga,
Najrozpaczliwsza, bo się na złe waży,
Aby je poznać. Lub gdy drżąca noga
Stąpa po łęku gór, a skał rząd wraży
Tam w dole grozą zionie, to u proga
Przepaści stojąc, wiecie, jak coś nęci
Skoczyć w bezdenną otchłań — bez pamięci.

VI

Lecz nie skaczecie. Cofacie się, bledzi.
Ale spojrzyjcie na przeszłe wrażenie,
A odkryjecie w tej samo-spowiedzi,
Chociaż myśl sama już was wprawi w drżenie,
Jakąś nęcącą skłonność (wie, kto śledzi)
Do nieznanego; coś jakby zachcenie
Skoku mimo strach. Dokąd? Nikt nie zgadnie.
I wyśmiewacie chęć, gdy was napadnie.

VII

Na cóż to pisać? Zapytacie, mili
Słuchacze. Na nic. To są dociekania,
Którymi dusza dręczona się sili.
Za pomysłami moja myśl ugania,
Kiedy pochwyci, to zaraz przyszpili.
Nie opowiadam dla opowiadania:
Z fikcyjnych cegieł banalne podstawy
Zakładam pod gmach przebanalnej sprawy.

VIII

Tu z naszym wielkim powtórzę Baconem:
„Rzuć w górę słomkę, wskaże, skąd wiatr rusza.
Tą słomką, ludzkim poddmuchaną łonem,
Poezja jest, co tchnienia myśli słusza3.
Jest latającym śród bytu balonem,
Jest cieniem, który za się rzuca dusza.
Moja jest bańką, którą nie dla chwały
Bawię się, lecz ot — jak chłopczyna mały.

IX

Przede mną leży ten świat, za mną raczej,
Bom wiele rzeczy już widział i mam je
W pamięci; także wiem, co życie znaczy,
Swe namiętności mogę ganić — znam je
K’zadowoleniu naszych spostrzegaczy,
Którzy osmalić lubią skrzydła Famie.
Byłem ja także sławny w swoim czasie,
Lecz się sterałem, chodząc po Parnasie.

X

Otóż zwaliłem na się ten i drugi
Świat (to jest księżyc), który ostre kły ma
I ryje, i ślin zjadłych miota strugi,
I w księgach na mnie nabożnych się zżyma.
Lecz jam się Muzie już oddał w usługi;
Starych słuchaczy nudzę, młodszych nie ma!
Za młodum pisał, bo się dusza rwała,
Dziś jeszcze piszę, by nie osowiała.

XI

Więc „na co pisać?” Powiesz: Zysk niewarty
Trudu, kiedy świat już się tobą bawić
Nie chce. — Odeprę: A na co grać w karty,
Na co pić, czytać? — By czas prędzej strawić.
Ja chcę kraj marzeń świetny — dziś odarty
Z ułud — raz jeszcze przed swe oczy stawić,
A co napiszę, rzucam, gdzie popadnie:
Spłynie czy zginie, nic to — śniłem ładnie.

XII

Choćby warunek to był powodzenia.
Nic bym w tej książce nie zmieniał na jotę;
Nawzajem radna klęska z uwielbienia
Muz mnie nie wyrwie. Kędy mam ochotę,
Tamtędy bujam... myśl do wyrażenia
Trudna, jednakże nic nad jej prostotę.
Dwie są rozkosze w grze (rzecz graczom znana):
Jedna wygrana, a druga przegrana.

XIII

Zresztą Muza ma fikcją się nie wspiera,
Lecz powściągliwa, baczna, beznamiętna;
Jedynie faktów repertuar zbiera,
Bada ludzkości sprawy i serc tętna,
Przeto się czasem w obłudę ubiera,
Bo szczera prawda nie zawsze ponętna.
Gdyby śpiewała jedynie dla sławy,
Podałaby wam tu nie takie sprawy.

XIV

Mielście burzę, miłość, bój, niegrzeczność
Szydu w poważnych rzeczy ocenianiu,
Rzut z lotu ptaka na tę dzicz — Społeczność,
I różne stany w ich różnym działaniu.
Gdyby nie więcej, to już dostateczność
Tak w założeniu jak i w wykonaniu,
Choćby kartkami tymi wylepiali
Kufry — obrotem księgarz się pochwali.

XV

Owego świata część, który w zarysie
Pragnę przedstawić i przed którym stoim,
Nie egzystuje dotychczas w opisie
Niczyim; powód — ciemny. Zdaniem moim,
W tym leży, że choć pozorami lśni się,
Tak monotonny jest strojem i krojem,
Z jednostajnością familijną, nudną,
Że dla poety coś zeń dobyć trudno.

XVI

Choć mógłby wzruszyć, nie wznosi w lazury;
Nic tam, co mówi do wieków i ludzi;
Na wszystkich błędach rodzaj politury
Pospolitości błyszczy, która nudzi.
Żart mdły, namiętność sztuczna, nie z natury —
Szczerości tej brak, co szacunek budzi,
Gdy prawdą błyśnie. Charakter „nijaki”
Przynajmniej u tych, którzy mają jaki.

XVII

Czasem jak wojsko po sztywnej paradzie
Folgują mustrze i szyk rozrywają,
Ale na apel znowu stają w ładzie
I po dawnemu sztywnymi się stają;
Aż wreszcie, gdy w tej świetnej maskaradzie
Pierwszej nowości barwy poznikają,
Blednie — przynajmniej dla mnie bladła przody.
Jest to piękny raj rozkoszy i nudy...

XVIII

Tam, kiedyśmy się wykochali, zgrali,
Użyli wina śród innych niewinnych
Zabaw, oracyj w Izbie wysłuchali
I obejrzeli targ piękności słynnych,
Domy rogatych mężów pozwiedzali,
Zostało — nudzić siebie albo innych.
Świadkiem „ci-devant jeunes hommes4”, co się świata
Czepiają, choć ich odsyła „do kata”.

XIX

Skarżą się — pomruk ten wszędzie się szerzy,
Że nikt wielkiego świata dotąd wierniej
Nie skreślił ani zbadał, jak należy.
Pisarzom pono donoszą odźwierni
Materiał; pisarz zaś skandalik świeży
Zmienia na morał i karty nim czerni.
Styl u nich ten sam: paplanina pusta
Pani — przesiana przez subretki5 usta.

XX

Lecz to nie zawsze prawdziwe: pisarze
Zrośli się z wielkim światem w dużej części;
Jam ich widywał z bokserami w parze
— Co dobre, kiedy ma się dobre pięści. —
Czemuż w swych szkicach żaden nie ukaże
Świata, w którym mu tak bardzo się szczęści,
Na który patrzy własnymi oczyma?
Przeto, że w nim nic do opisu nie ma.

XXI

„Haud ignara loquor6” — jeżeli zrzędzę,
Bo sam „pars parva fui7” w sferze stołecznej.
Żywiej skreśliłem wam rozbitków nędzę,
Bitwę czy harem, czy kłopot serdeczny,
Niż zdołam pałac; zresztą wam oszczędzę
Wrażeń z powodu, który niekonieczny,
Byście musieli znać. „Odi profanum8”,
To znaczy, niechaj gmin nie bruździ panom.

XXII

Ów świat mógłby mieć wdzięk doskonałości,
Lecz jest skażony jak dzieje masonów,
Które się mają do rzeczywistości
Tak, jak kapitan Parry9 do Jazonów10.
Nie pojmą ludzie tych tajemnic prości;
Muzyka moja jest z mistycznych tonów.
Zresztą to rzeczy, których nie oceni
Niejeden, zwłaszcza niewtajemniczeni.

XXIII

Hej! świat upada, a kobieta, co go
Zwaliła (jeśli dzieje, te zwodnice,
Pewną podstawę wierzeniu dać mogą),
Nie zatrzymała się w tejże praktyce;
Biedne istoty pokrzywdzone srogo;
Złe — to ofiary, dobre — męczennice,
Skazane na ból rodzenia (mężczyznę
Na brzytew skazał Bóg i na goliznę,

XXIV

Codzienną plagę, co w końcu przechodzi
W tak dolegliwą jak bóle rodzenia).
Lecz czyż mężczyzna, gdy kobieta rodzi,
Jej straszne bóle pojmuje, ocenia?
Spółczucie jego w tej chwili pochodzi
Raz z samolubstwa, a raz z podejrzenia.
Kobieta piękna, uczona, szlachetna,
Z tym wszystkim dobra tylko — kiedy dzietna.

XXV

Wiele w tym dobra i wiele uroków,
Ale i wiele przykrości — na Boga!
Jej życie tak jest pełne smutków, mroków,
Tak mało różny przyjaciel od wroga,
Pozłota tak się prędko ściera z oków,
Że... lecz spytajcie kobiety u proga
Trzydziestki, czy też woli być kobietą,
Czyli11 mężczyzną; panią — czy najmitą.

XXVI

Istną jest hańbą przewaga spódniczki;
Najpotulniejsze spod niej się stworzenie
Nie wydobędzie jak gaz spod zatyczki;
Lecz że nas rodzi na to utrapienie
Ziemskie w podrygach wynajętej bryczki
Życia, więc wielbię, poważam i cenię
Szatę, mistycznej podniosłości pełną,
Czy jest atłasem, perkalem czy wełną.

XXVII

Wielbię tę skromną szatę; to w zasadzie
Leżało życia mego — w porze wiosny,
Ona skarb chowa, jak lichwiarz w swym składzie
Albo jak żonę piękną mąż zazdrosny;
Jest to jak pochwa na hartownej szpadzie
Albo z mistyczną pieczęcią miłosny
List; a któż by się nie puścił w miłostki,
Przeglądające przez nią widząc kostki! —

XXVIII

A gdy w dzień głuchy, milczący, zaspany,
Kiedy sirocco12 wieje wśród oparu,
Gdy morze nawet rzuca brudne piany
I strumień toczy się mrukliwie z jaru,
A niebo ma ten kolor wyszarzany,
Tę niby trzeźwą antytezę żaru —
Jak miło (jeśli być co miłym może
W tym razie) spotkać jakieś dziewczę hoże!...

XXIX

Z bohaterkami nasi bohaterzy
Zostali w kraju, gdzie jakość klimatu
Od znaków nieba najmniej nie zależy,
A rym doń trudny, jak dziewięć bez atu;
Bo słońce, gwiazdy i co światło szerzy,
Góry, wszystko, co imponować światu
Może, zasmuca, przygnębia, odraża
Tym, że ponure jesit jak twarz lichwiarza.

XXX

W domowych progach mało tam poezji,
Za progami deszcz, błoto, kupy grudy —
Brzydota... Sielskość nie istnieje bez jej
Dodatku. Bądź co bądź wieszcz się na trudy
Winien narazić, nie chce-li herezji
Dać pola; winien przestawać nie przody,
Aż skończy i jak nad materią dusza —
Stanąć nad treścią, czy deszcz, śnieg czy susza.

XXXI

Don Juan w nimbie, niby jaki święty,
Wyrocznią umiał być dla wszystkich stanów:
Hoży, ziewaniem nudy nie wchłonięty,
W boru, na morzu, u gminu czy panów.
I teraz, że duch zawsze miał napięty,
Mieszał się chętnie do myśliwskich planów;
W sercu dam umiał budzić żar miłości,
Nie używając żeńskiej zalotności.

XXXII

Łowy na lisa są obcym nie znane,
A groza w nich się przedstawia dwojaka:
Fryc spada z konia, a następstwo znane:
Salwy szyderstwa i wstyd nieboraka.
Lecz Juan umiał gonić „lisy szczwane”
I jak rozżarty Arab gnał rumaka,
Więc rumak czy koń, czy też szkapa wiedział,
Że mu na grzbiecie prawy13 jeździec siedział.

XXXIII

Śród pochwał z dumą, co go naprzód wiodła,
Przesadzał rowy, krzaki i zawady.
Nie robił faux pas14, nie wypadał z siodła,
A gryzł się tylko, kiedy zgubił ślady.
Przełamał czasem statut; ta rzecz bodła
Starszych, lecz młodzież nie ma lemoniady
W żyłach; najechał raz na gończe psiaki,
Raz kopytami szlachcie pogniótł fraki.

XXXIV

Słowem, postacią swoją i wierzchowca
Ogólny podziw myśliwych zjednywał.
Dziw budził ten fox-hunt15 obcokrajowca.
Tępsi krzyczeli: „Kto by się spodziewał!”
Śmiały się oczy sędziwego łowca —
Nestora; stare ognie przywoływał;
Pobruzdowana nawet twarz leśnika
Rozfałdowała się jak u młodzika.

XXXV

Trofea jego nie jak na majdanie
Tarcze i dzidy — lecz Mykicie16 kity.
Choć (tum się zawiódł nieco na Juanie
I wstydzę się zań, Anglik prawowity)
Miał względem łowów Chesterfielda zdanie,
Co, naskakawszy się na koniu, syty
Chwały, zapytał: „Czy u was istotnie
Zdarza się w życiu polować dwukrotnie?”

XXXVI

Jedną zaletą wyższy niesłychanie
Był nad myśliwych, co wstają na łowy
Po przeszłych łowach, nim koguta pianie
Do ciężkiej drogi zbudzi dzień grudniowy;
Zaletą, którą bardzo lubią panie,
Kiedy w bieg puszczą język wielosłowy,
Gdy kogośkolwiek chcą mieć ku słuchaniu,
To jest — nie sypiał nigdy po śniadaniu.

XXXVII

Swobodny, uchem na wszystko podany,
Błyszczy w najwyższej rozmowy rozkwicie;
W dzierżeniu modnych kwestii niezrównany,
Z zabawnej strony traktujący życie.
Czy wesół, czy nie, nigdy niezmiezany,
Drwiący z wszystkiego — chytry łotrzyk — skrycie.
Błędu, choć słyszy, nigdy nie zahacza
— Słowem, nie było lepszego słuchacza.

XXXVIII

A potem tańczył! Wiecie, jak są sławni
Sztywni Anglicy w wymowie mimicznych
Sztuk; lecz don Juan tańczył najpoprawniej,
Bez owych słodkich min czuło-lirycznych,
Ze smakiem, co się natychmiast ujawni
W dobrym tancerzu; bez gestów scenicznych;
Nie jak baletmistrz w balecie — wódz tanów
Między nimfami, ale jak pan z panów.

XXXIX

Kroki miarowe, skromne, powściągliwe;
Figurę całą wytworność przenika;
Nie puszcza, wściąga raczej ruchy żywe
I jak Kamilla ledwo ziemi tyka.
Przy czym ma ucho na rytm tak wrażliwe,
Że niejednego zawstydzi krytyka.
Tym krokiem czystym, klasycznym nasz hero
Pląsa — jak w ludzkiej postaci bolero.

XL

Jak przed Jutrzenką bieżące godziny
W Guidona fresku, dla którego warty
Jest Rzym odwiedzin, choćby te ruiny
Stolicy świata postradały karty
Z innych geniuszów księgi; on z głębiny
Ruchu dobywał urok nieprzeparty,
Nieokreślony: znalazłby w nim skarby
Poeta, gdyby słowa miały farby17.

XLI

Nie dziw więc, że był powszechnie lubiony
I podziwiany — Kupidon18 dorosły,
Szarpnięty trochę, ale nie zniszczony,
Z nieistniejącej cnoty niewyniosły,
Taktowny, więc go lubiły matrony
I czyste panny, i te, co wyrosły
Z przesądów; księżna Fitz-Fulke, co kokietką
Była, zaczęła go zaczepiać letko.

XLII

Przystojna, pełna blondynka już w kwiecie
Lat; wyróżniana, sławna, pożądana,
Parę sezonów w wielkim „wielkim świecie”.
Nie powiem, z czego była dobrze znana,
Bo to drażliwa materia — lecz przecie
Nieprawda wszędzie musi być wmieszana.
Ostatnią siatką wzięła ta kobieta
Lorda Augusta Fitz-Plantageneta.

XLIII

Ten szlachetny lord siedział cały ranek
Skrzywiony na jej niewczesne zaloty.
Kochance niech nie krępuje kochanek
Swobody uczuć i wolności złotej.
Biada mu, jeśli nie jest jak baranek;
Zazdrość przyśpieszy jej zdradne roboty
I zawód spotka bolesny czciciela,
Co na niewiastę liczyć się ośmiela.

XLIV

Uśmiechy, szepty... panienki się puszą
Swą całą cnotą; czoła marszczą matki;
Ta sądzi: Rzeczy tak źle być nie muszą;
Inna nie wierzy w niecnotę mężatki;
Inne nie wierzą nawet własnym uszom;
Ta ma zmieszany wzrok, ta chłodny, gładki,
wszystkie widzą, że zła czeka feta
Lorda Augusta Fitz-Plantageneta.

XLV

Dziwne; osoby księcia nie nazwano,
A wszak najwięcej mąż doznawał sromu,
Prawda, nie było go, a powiadano,
Że nie dba, co tam żona robi w domu,
A co za domem; skoro niesłychaną
Płochość on cierpi, cóż do tego komu?...
Bardzo praktyczny związek zawarł książę:
Co nie związane, to się nie rozwiąże.

XLVI

Czemuż odsłaniać muszę te arkana! —
Pełna nieziemskiej miłości czy cnoty
Pani Adela — efeska Dyjana19 —
Jęła źle patrzeć na księżny zaloty
I sądzić, że to przyjaźń niedobrana
Dla niej, i ziębić swoje ku niej zwroty.
Bolejąc nad jej słabością, pobladła
Z gniewu, tak przyjaźń serdeczna przepadła.

XLVII

Nic nad sympatię nie ma na tym świecie.
Jak ona sercu i duszy przystoi!
Westchnienia dwojga w jeden akord plecie,
Przyjaźń brukselską koroneczką stroi.
Czym bez przyjaźni ludzkość? Miło przecie
Czuć pobłażanie, kiedy się co zbroi,
Oraz pociechę: — Gdybyś był wymierzył,
Nim strzelił! Gdybyś był mej radzie wierzył!

XLVIII

Miałeś przyjaciół dwu, Jobie20! Dokuczy
I jeden, zwłaszcza gdy szczęście przepada;
To są piloci źli, gdy burza huczy,
Doktorzy, których większy zysk niż rada.
Przyjaciół tracąc, człowiek niech nie mruczy,
Każdy z nich jak liść w zawierusze spada.
A gdy się mu los poprawi ze złego
Na dobry, w klubie niech szuka drugiego.

XLIX

Zasada to nie moja. Gdyby moją
Była, oszczędziłbym wielu mąk duszy.
Nie chcę warować się niby żółw zbroją
Skorupy, co się o skałę nie kruszy.
Korzystniej odczuć własną duszą swoją
Tętna ludzkiego szczęścia i katuszy.
Tak poznasz skalę uczuć rozmaitą
I morza cedzić nie będziesz przez sito.

L

Ze wszystkich ukłuć najbardziej niemiłem,
Przykrzejszym, niż głos puszczyka śród mroków,
Jest straszny frazes: „A co, nie mówiłem?”
Z ust twych przyjaciół, przeszłości proroków,
Co miast od złego odwrócić cię tyłem,
Twierdzą, że dawno przewidzieli krok ów
Fałszywy, krasząc twój smutny wypadek
Opowiadaniem jakichś starych gadek.

LI

Lecz ta surowość groźna Adeliny
Na przyjaciółce samej się nie kończy;
Jej mogła prawie policzyć godziny,
Jeśli tam anioł się nie wda obrończy.
Jego zaś nie śmie rozgrzeszyć od winy,
Ale z litością rzewną gniew swój łączy.
Niedoświadczenie, młodość (tylko o trzy
Dzieści dni od niej don Juan był młodszy)

LII

Wyrozumiałość budzą. Z oczywistej
Przewagi wieku — która o stosunek
Lat, wzięty z metryk lub z herbarzów listy,
Nie dba, w urodzeń nie wchodzi rachunek,
Wynikło jasne prawo macierzystej
Obawy o zły młodzieńca kierunek,
Choć brakowało jej jeszcze lat parę
Do chwili, gdy się gubi czasu miarę.

LIII

— Znajduje się ta chwila na wylocie
Trzeciej dziesiątki lat lub wcześniej nieco,
A najbieglejsze w rachunkach i cnocie
Nie przeszły nigdy poza tę kobiecą
Rogatkę. Czasie, przestań, mówię do cię!
Zbyt gęsto pod twą kosę głowy lecą.
Z wolna, ostrożnie z taką amputacją,
Bo możesz żeńca stracić reputacją. —

LIV

Dalekie od niej było dopełnienie
Lat owych, których gorzka jest dojrzałość.
Ją nauczyło sądu doświadczenie;
Znała świat, jego ułomność i małość,
Jak powiedziałem już podobno. Gdzie — nie
Wiem; Muzę moją cechuje niedbałość
Cytatów. — Jej wiek, kiedy odetniecie
Sześć od dwudziestu i siedmiu — znajdziecie.

LV

W szesnastu weszła w świat, a wprowadzona
Wprawiła wszystkie mitry w ruch wirowy;
W rok później chórem Anglia zapalona
Świetnego morza Afrodycie nowej
Śpiewała hymny; w rok, gdy jeszcze kona
U jej nóg hekatomba wyborowej
Młodzieży, nagle chęć się w niej obudzi
Zrobić jednego „najszczęśliwszym z ludzi”.

LVI

Odtąd bez końca olśniewa sezony,
Czczona, wielbiona, lecz tak mało zdrożna,
Ze musi odejść plotkarz zrozpaczony
Bez tej pociechy nawet, że „ostrożna”.
W tej posągowej, niczym nie skażonej
Postaci wytknąć nic nie było można. —
Znalazła nawet pani Adelina
Czas raz poronić, raz urodzić syna.

LVII

Jak świętojanki, wkoło rój czcicieli
Latał, tych nocnych robaczków Londynu,
Ale by zakłuć ją, żądła nie mieli,
Dla bezskrzydlnego górą była gminu.
Może pragnęła trwalszych wielbicieli?...
Mniejsza, jeżeli była dobra z czynu.
Czy ją wielbimy z dumy, chłodu cnoty,
Niczym są wobec czynu te przedmioty.

LVIII

Usprawiedliwiań nie lubię jak wina,
Które w butelce nieodkorkowanej
Stoi; gardło się o nie upomina,
A tam spór wiodą o sejmowe plany;
Jak bydła, które niby wir chamsina21
W pustyni wzbija kurzawy tumany;
Jak argumentów, kłótni, jak orderów
Dworskiego wieszcza, jak służalczych peerów.

LIX

Trudno wycinać rzeczy od korzeni:
Ich sieć głęboko w ziemi się rozchodzi.
Jeśli dąb pięknie, bujnie się zieleni,
Któż na to zważa, że go żołądź rodzi?
Wyszukać źródła dla wszystkich strumieni —
Rozczarowuje to często i szkodzi.
Cel mój gdzie indziej. Kto chce rzucić zer na
Tę rzecz, odsyłam go do Oxenstierna22.

LX

Z tym przeświadczeniem, że karci porywy
Księżnej, ratuje ją a razem posła,
Adela widząc, że ten nieszczęśliwy
Już nie ocali się, bo go toń zniosła.
(Obcy nie wiedzą, że w Anglii krok krzywy
Nie tak się mierzy jak tam, gdzie nie wzrosła
Odnośna klauza na kodeksu niwie,
Co jest lekarstwem na grzech — niewątpliwie!...)

LXI

Postanowiła w swoim wielkim żalu
Użycie środków, którymi przeszkodzi
— Mniemała — groźnym postępom skandalu,
Co naiwności niejakiej dowodzi.
Ale niewinność jest nawet na palu
Śmiała; naiwna jest ani się grodzi
Płotem, za którym cnota tak jest skryta,
Że się jej ludzkie oko nie dopyta.

LXII

Nie, by sądziła, że tu będzie gorzej.
Książę żonaty, cierpliwy, praktyczny,
Nie buchnie łatwo ani nie pomnoży
Małżeńskich sądów klienteli licznej.
Sceny małżeńskie — to Adelę trwoży,
I urok księżnej fatalny, magiczny;
A wreszcie zatarg — przeczuwała, że tem
Skończą z Augustem Fitz-Plantagenetem.

LXIII

Za intrygantkę też księżna uchodzi
I jest w miłostkach dokuczliwa skrycie;
Jedna z tych miłych, cennych plag, co słodzi
Ciągle kochankom kaprysami życie,
Co robi zwadę, gdy jej nie nachodzi,
I tak dzień po dniu umila pożycie
Czarując, dręcząc, tuląc, odpychając,
A co najgorsza — z rąk nie wypuszczając.

LXIV

Łatwo jej głowę młodemu zawrócić,
Aż będzie szukał, jak Werter, ratunku
W kuli; musi się czysta dusza smucić,
Patrząc na grozę takiego stosunku.
Lepiej ożenić się lub kulą skrócić
Życie, niż serce w głupim pocałunku
Stracić; nim puścisz się, pomyśl dwukrotnie,
Czy takie szczęście szczęściem jest istotnie.

LXV

Mając tą chęcią serce przepełnione
(Grzechu nie mogła znieść dusza jagnięca),
Kilkakroć męża wzywała na stronę,
Prosząc, by ostrzegł płochego szaleńca.
Milord wysłuchał z półuśmiechem żonę,
Ale na jej plan wyrwania młodzieńca
Z szpon harpii, jako polityk, powiedział
Coś, z czego mądry nic się nie dowiedział.

LXVI

Naprzód: nie wtrąca się on w korowody
Miłosne, ale jedynie państwowe.
Po drugie: gdzież są wyraźne dowody,
Że tak daleko zaszły sprawy owe?
Trzecie: don Juan mądry, choć bez brody,
I nie tak łatwo zawrócić mu głowę.
Po czwarte, a to powtórzyć się godzi:
Że rzadko dobra rada dobre rodzi.

LXVII

Zapewne, by się ten aksjom23 przejawić
Mógł w czynie, radzi dwa wielkie talenta
Miłosnych intryg sobie pozostawić,
Byle przystojność nie była draśnięta.
Czas zdoła — mówi — Juana poprawić;
Młódź się zakonnym ślubem dziś nie pęta;
Sprzeciwianie się raczej iskry krzesze...
— Wtem milordowi podano depeszę.

LXVIII

Więc będąc „tajnym radcą”, to jest duszą
Państwa, szedł, gdzie go obowiązek wzywa,
Aby dokument zostawić Liwiuszom24
Nowym, jak zmniejszył skarbowe pasywa.
Depeszy owej nie podaję uszom
Waszym, bo nie znam; niemniej jednak żywa
Leży w Archiwum, wspólnym akt ognisku,
Jeśli dobędę ją — podam w przypisku.

LXIX

Ale nim odszedł, gościom jedno słowo
Czy zdanie rzucił, tę zwykłą ofiarę
Grzeczności, rozmów monetę zdawkową,
Frazesy płytkie, ale za to stare. —
Potem rozłamał pieczęć urzędową
I przeczytawszy z góry wierszy parę,
Wyszedł; wychodząc, pocałował żonę
Zimno jak siostrę — w czoło nachylone.

LXX

Mąż to był zacny i dobry, i chłodny,
Prócz wielu innych rzeczy dumny rodem,
Przy tronie króla figurować godny
I godzien w radzie kierować narodem.
Pierś miał w orderach, pokaźny, dorodny,
Zdolen kierować dworskim korowodem.
Typ szambelana — iście dworska postać.
— Będzie nim, gdy mi każą królem zostać. —

LXXI

Lecz w ogólności coś w nim brakowało.
Nie wiem co. Damy, owe dusze tkliwe,
Zowią to duszą. Nie byłoć to ciało.
W ciele zalety tkwiły niewątpliwe.
Świerk przypominał postawą wspaniałą,
Piękny mężczyzna (to cudo prawdziwe);
W wszystkich konfliktach — miłości i wojny —
Zawsze poważny i zawsze dostojny.

LXXII

Jak rzekłem — coś w nim nieobecne było.
Je ne sais quoi25, to nie do określenia
Coś, co przed wiosen tysiącem stworzyło
Homerowego materiał natchnienia,
Gdy grecką Ewę z męża wywabiło
Łożnicy, chociaż więcej bez wątpienia
Wart był Menelaus26 niż trojański pasterz. —
Już one wszystkich oszukują... was też!

LXXIII

Smutne jest bardzo, że nie ma sposobu
Odkrycia tyrezjaszową27 mądrością,
Na czym polega stosunek płci obu
I jaką być chcą kochane miłością.
Sentymentalne rade by „do grobu”,
Zmysłowe prędko staną w „gardle kością”,
A obie są jak centaur. Nie chcąc stradać
Zdrowia, lepiej mu na grzbiecie nie siadać.

LXXIV

Coś, co by sercu całkiem wystarczało,
Ot, czego wiecznie szukają kobiety. —
Komuż się otchłań napełnić udało?
W tym sęk i tu człek bezsilny — niestety!
One jak okręt rzucany nawałą
Bez mapy płyną, kompasu i mety;
Gdy wreszcie burza doniesie je zdrowo
Na ląd — ląd będzie rafą koralową.

LXXV

Rośnie kwiat, zwany „Miłością w pokoju”,
Na szekspirowskiej, zawsze świeżej grzędzie.
Nie chcę tu na niej popełniać rozboju,
Niech więc brytyjski bóg na mnie nie będzie
Niełaskaw, jeśli do rymów dostroju
Uszczknę tam listek; toż mu nie ubędzie.
Na inną grzędę wpadam jednym susem
I „Voilà la Pervenche28” — powiadam z Roussem29.

LXXVI

Eureka! Gdy tak wołam, nie przyznaję,
Ażeby miłość była już pokojem,
Lecz że dopiero w momentach się staje
Spoczynku — szczęścia i uciechy zdrojem.
Zbytnia ruchliwość smaku jej nie daje;
Kupczyk — miłości żarkiej w łonie swoim
Nie chowa, odkąd na statku Jazona
Medea30 była z towarem wieziona.

LXXVII

„Beatus ille procul” od — „negotiis31”
Mówi Horacy. — Myli się. I drugą
Dał też maksymę: „Noscitur a sociis32”
Tę już mu większą policzę zasługą,
Chociaż wynika niebezpieczeństw moc i z
Dobrych towarzystw, gdy trwają za długo.
Nie chciejcie wierzyć Horacemu święcie.
Trzykroć szczęśliwy, który ma zajęcie.

LXXVIII

Adam zamienił raj na pług przez węża,
Z liści fartuszki jęła robić Ewa
(Pierwszy zysk, jeśli dobrze mówią księża,
Który przemyślny człek wyciągnął z drzewa),
Wiele zaś złego, które się na męża
Odtąd, a bardziej na kobietę zlewa,
Płynie z gnuśności i rozleniwienia;
Miłość po pracy ma żywość płomienia.

LXXIX

Cóż więc jest high-life? Jałowe pustkowie,
Męka rozkoszy, tak że w czaszy życia
Pragnąłbyś jadu, by szum poczuć w głowie.
Ta „błogość” wieszczów, ta „pełnia użycia”
Przetłumaczona — przesytem się zowie.
Stąd czułostkowość, serdeczne rozbicia,
Romansów tomy w praktyce, pończochy
Niebieskie, spazmy, humory i fochy.

LXXX

Powiem w sekrecie, słuchaczu: widziałem
Takie romanse, jakich się nie czyta,
Lecz choćbym podał je czarne na białem,
Niejeden powie: „Nie wierzę, i kwita”.
Nigdy też chęci do odkryć nie miałem;
Niejedna prawda lepiej, że jest skryta.
Zwłaszcza jeżeli wygląda na łgarstwo,
Wolę ją przykryć ogólników warstwą.

LXXXI

„Czy może cierpieć miłośnie ostryga?”
Czemu nie? Siedząc w skorupie dziewiczej,
Marzy i wzdycha, i chuciami dryga
Jak mnich zamknięty w celi zakonniczej.
A propos mnichów: ta nabożna liga
Widzi, że nie ma w próżniactwie słodyczy;
Przeto jałowa roślina kościoła
Gwałtem o prawo mnożenia się woła.

LXXXII

O Wilberforsie33, mężu czarnej chwały!
Godnyś, by wieszcze na twą cześć okrzyki
Wznieśli; zburzyłeś kolos zolbrzymiały,
Ty Washingtonie moralny Afryki,
Teraz dokonaj jeszcze rzeczy małej
I odwróć swoje z czarnymi praktyki.
Oswobodź jeszcze drugą połać ziemi;
Czarni już wolni — zajmij się białymi.

LXXXIII

Więc Aleksandra zamknij, tego łyska,
Do Senegalu ześlij Trójcę Świętą;
Spytaj, czy smaczna jest służalcza miska
I czy przyjemnie tak w kluby34 być wziętą.
Spędź Salamandrę, co ogień do pyska
Za darmo bierze, gdy pensję odcięto.
Zamknij nie króla, lecz jego Pavillon,
Bo nas kosztować będzie drugi milion.

LXXXIV

Więc zamknij wolnych, a wypuść z Bedlamu35
Wariatów. Pewnie zdziwisz się niemało
Biegowi wszystkich spraw niezmienionemu,
Bo za ich rządów będzie, jak bywało,
Co udowodnić zdołałbym każdemu,
Gdyby ten świat miał jedną klepkę całą.
Punktu oparcia gdy ziemi brakuje,
Jak Archimedes wznieść jej nie próbuje. —

LXXXV

Jedyną wadę miała Adelina:
Jej serce piękny dom, a niezajęty,
Lecz o mieszkańca się nie upomina
W niepokalanej czystości i świętej.
Łatwiej upada duch, co się ugina,
Niż duch hartowny, sztywny, nieugięty.
Lecz kiedy przyjdzie upaść takiej duszy,
Cała jak w ziemi trzęsieniu się kruszy.

LXXXVI

Kochała męża albo jej się zdało.
Lecz taka miłość, jak pchanie ku górze
Skały Syzyfa, wymaga niemało
Wysiłku i jest przeciwko naturze.
Żyła bez kłótni; małżeństwo jej słało
Pod nogi same nie ciernie, lecz róże,
Był to wzór związku: stateczny i zgodny,
Czysty i zacny, małżeński — lecz chłodny.

LXXXVII

W wieku ich mała, a większa różnica
W usposobieniach. Szli obok, jak w sforze
Niebieskiej ziemia w kompanii księżyca
Albo jak Rodan w Lemańskim Jeziorze,
Gdy płyną razem, lecz widna granica,
Bo modra rzeka ciche nurty porze,
Nie biorąc z wody spokojnej, łyskliwej
Nic — ta zaś pragnie uśpić strumień żywy.

LXXXVIII

Jeżeli jaka rzecz na niej robiła
Wrażenie, to choć była przekonana,
Że za intencją zła chuć się nie kryła.
Jednak intencje są śliskie — rzecz znana.
Wrażenie było trwalsze, niż sądziła,
Wnet się piętrzyło jak woda wezbrana,
Cisnąc na duszę jakby ciężar głazu;
Tym silniej, że się upierała zrazu.

LXXXIX

Bądź co bądź, psuł w niej nieskażoną całość
Zły duch podwójny z treści i z imienia.
W królach, żeglarzach, wodzach zwie się: Stałość,
Gdy się im szczęści; ale nazwę zmienia
I bierze miano: Upór lub Zuchwałość,
Kiedy przyblednie gwiazda powodzenia,
Zaś moralistom przyczynia kłopotu
Wskazanie granic owego przymiotu.

XC

Gdyby w Belle-Aliance Napoleon górę
Wziął, byłby stały, a tak jest uparty.
Więc jeno wynik ma stanowić, które
Miano właściwsze? Sąd, na nim oparty,
Wskazać dobrego i złego naturę?
Darmo! Wszelki sąd będzie licha warty!
Ja się zajmuję panią Adeliną,
Co w swym wypadku była heroiną.

XCI

Nie znam jej serca. Sama go nie znała,
Nie sądzę, by już była zakochana.
Gdyby tak, toć by tyle mocy miała,
Aby odeprzeć pokusy szatana.
Ona najczystszą tylko uczuwała
Mniemaną czy też istną dla Juana
Sympatię; drżała, by nie doznał szkody
Przyjaciel męża, jej, obcy i młody.

XCII

Uważała się jego przyjaciółką,
Bez abstrakcyjnych, platońskich słodyczy,
Które chce zbierać za niewinną pszczółką
Ta, co we Francji czułość swoją ćwiczy
Lub w Niemczech, gdzie to całuje się w „czółko”.
Do tych ostatnich nawet się nie liczy. —
Jest to jak przyjaźń mężczyzny mężczyźnie,
O ile się tu o płeć nie pośliźnie.

XCIII

Bez wątpienia płci tajemnicze wpływy
Tak jak w braterskich albo rodzicielskich
Miłościach tworzą z serc ich akord tkliwy,
Dodając dźwięków czystych i anielskich.
Gdy wykluczycie namiętność, szkodliwy
Szkopuł dla takich uczuć przyjacielskich,
Jeżeliście się nigdy nie kochali
W sobie, w przyjaźni dotrwacie najstalej.

XCIV

Miłość w poczęciu już końca ukrywa
Zaród — i jakże może być inaczej! —
Ciało śród ruchu prędzej się zużywa,
Co się prawami natury tłumaczy.
Maż być stałą rzecz najbardziej ruchliwa?
Czy niebo ciągłą zmianą nas nie raczy?
Już nie dozwala nazwa, aby miała
Tak „delikatna” materia być trwała.

XCV

Nie pomnę w dużym świecie ani małym
Kochanka (chyba jest nim który z panów...),
Żeby nie bolał nad miłosnym szałem,
Co zmienił pełnię Salomona na nów.
W małżeńskim stanie równie nie spotkałem
(W najgorszym albo najlepszym ze stanów)
Damy, która by, choć mąż ma z niej chlubę,
Nie przyprawiła najmniej dwu o zgubę.

XCVI

Za to posiadłem przyjaciółek parę
(Imion nie nazwę, choć są godne wzmianki),
Które mi trwalszą zachowały wiarę
W mojej ojczyźnie niż wszystkie kochanki.
Nie wydały mnie szczwaniom na ofiarę,
Wstąpiły za mnie przeciw złości w szranki
I — dzisiaj walczą, gdym ja nieobecny,
Przeciw obmowie zjadliwej i niecnej.

XCVII

Czy dwie osoby w tej pieśni błyszczące
Zaprzyjaźniły się w takim znaczeniu
Czy w innym, kwestii tej dziś nie potrącę.
Cieszę się, że mi tak na podniesieniu
Skaczą jak łątki na nitkach wiszące.
To pozostawia i was w zawieszeniu;
Przynęta, która najlepiej się mieści
Na wabnej wędce kobiet lub powieści.

XCVIII

Czy z nią przechadzał się Juan w drzew cieniu,
W oryginale Don Kichota czytał
(Najlepsze dzieło w moim rozumieniu),
Błahych tematów wyczerpnął kapitał —
Oddaję pieśni następnej natchnieniu.
Z powietrza rzeczy tam nie będę chwytał.
Sentencjom zdarzeń przydam ekwiwalent,
Słowem, rozwinę znakomity talent.

XCIX

Niech żadna sobie, czytelniczki. śliczne,
Prawa uprzedzeń faktów nie przywłaszcza.
Z tego by wstały domysły rozliczne
O pięknej pani — o Juanie zwłaszcza.
Chcę już to moje epos satyryczne
Obwinąć połą poważnego płaszcza.
Nie wiem, czy padnie on i Adelina.
Gdy padną — to już będzie ich ruina.

C

Wielkie się rzeczy z małych rzeczy rodzą.
Niejedna z dzikich namiętności owych,
Co płci obydwie na zgubę przywodzą,
Powstaje z przyczyn tak bezwartościowych,
Że ludzie dziwią się, w głowę zachodzą,
Jak się stać mogły zawiązkiem sercowych
Burz. Jedna, pomnę... słuchaj, jeśli wola...
Powstała z czego? Z partii karambola36.

CI

Dziwne to. Prawda zawsze jest niezwykła.
Niczym poezja! Gdyby wolno było
Wyrzec ją, jakaż by korzyść wynikła
Dla dziejów; ileż by się przemieniło!
Jakby udana37 cnota z placu znikła!
Nowy świat zjawiłby się czczą mogiłą.
Gdyby dziś nowy Kolumb moralności
Te antypody pokazał ludzkości.

CII

Jakby się dusza człowieczego rodu
„Jaskinią pustą zjawiła i ciasną”;
A serca możnych — pagórami lodu,
Które biegunem mają miłość własną;
A ludożercą ten, co dla narodu
Miał być obrońcą i pochodnią jasną.
— Gdyby dać wszystkim rzeczom tytuł prawy,
Sam Cezar wstydziłby się swojej sławy...

Saturn (mit. rzym.) — bóg rolnictwa, zasiewów i czasu, syn Urana, daw. władca bogów obalony przez swego syna Jowisza; odpowiednik gr. Kronosa. według jednego z mitów pożarł swoje dzieci, by nie przejęły władzy. [przypis edytorski] ↩
przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski] ↩
słusza — dziś popr. forma 3 os.lp. cz.ter: słucha. [przypis edytorski] ↩
ci-devant jeunes hommes (fr.) — ci młodzi ludzie tutaj. [przypis edytorski] ↩
subretka (z fr. soubrette) — postać sprytnej pokojówki. [przypis edytorski] ↩
Haud ignara loquor (łac.) — nie mówię o rzeczach nieznanych. [przypis edytorski] ↩
pars parva fui (łac.) — byłem małą częścią. [przypis edytorski] ↩
Odi profanum (łac.) — nienawidzę nieoświeconego... (początek pieśni III, 1 Horacego: Odi profanum vulgus et arceo: nienawidzę niekulturalnego tłumu i trzymam się od niego z daleka). [przypis edytorski] ↩
Parry, Sir William Edward (1790–1855) — brytyjski eksplorator Arktyki. [przypis edytorski] ↩
Jazon (mit. gr.) — heros z Tesalii, przywódca wyprawy po złote runo. [przypis edytorski] ↩
czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski] ↩
sirocco — suchy i gorący wiatr południowy lub południowo-wschodni wiejący na ziemie włoskie znad wybrzeży afrykańskich. [przypis edytorski] ↩
prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski] ↩
faux pas (z fr.) — nietakt. [przypis edytorski] ↩
fox-hunt (ang.) — polowanie na lisa. [przypis edytorski] ↩
Mykita (reg.) — lis. [przypis edytorski] ↩
farba — tu: barwa, kolor. [przypis edytorski] ↩
Kupidyn (mit. rzym.) — błg miłości, przedstawiany jako dziecko z łukiem i strzałami. [przypis edytorski] ↩
Dyjana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy, mającej świątynię w Efezie. [przypis edytorski] ↩
Job a. Hiob — postać występująca w Księdze Hioba; pochodził z kraju Us. Bóg i szatan założyli się o jego wiarę, konsekwencją zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa (Hi 1,14–22; Hi 2,7). Hiob, mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem (Hi 42,10–17). [przypis edytorski] ↩
chamsin — gwałtowny, gorący i suchy wiatr pustynny wiejący w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim, pojawiający się najczęściej od kwietnia do czerwca. Porywy chamsinu wywołują burze piaskowe i pyłowe. [przypis edytorski] ↩
Oxenstiern, Axel (1583–1654) — polityk szwedzki. [przypis edytorski] ↩
aksjom — dziś: aksjomat, tj. zasada. [przypis edytorski] ↩
Liwiusz — Titus Livius (59 p.n.e.–17 n.e.), historyk rzymski. [przypis edytorski] ↩
Je ne sais quoi (fr.) — nie wiem co; nieokreślona jakość a. zaleta. [przypis edytorski] ↩
Menelaos (mit. gr.) — syn Atreusa, król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski] ↩
Tejrezjasz (mit. gr.) — wróżbita, który część życia przeżył jako kobieta. [przypis edytorski] ↩
Voilà la Pervenche (fr.) — oto barwinek. [przypis edytorski] ↩
Rousseau, Jean Jacques (1712–1778) — francuski pisarz oraz filozof; postulował powrót do natury, odrzucał zdobycze cywilizacji, w tym pojęcie własności prywatnej; swój model człowieka idealnego, dobrego, wychowywanego w naturze przedstawił w dziele z 1762: Emil, czyli o wychowaniu. [przypis edytorski] ↩
Medea (mit. gr.) — żona Jazona, morderczyni rywalki i własnych synów. [przypis edytorski] ↩
Beatus ille qui procul negotiis — Szczęśliwy ten, kto z dala od zajęć (Horacy). [przypis edytorski] ↩
Noscitur a sociis (łac.) — znany dzięki towarzyszom (poprzez przyjaciół). [przypis edytorski] ↩
Wilberforce, William (1759–1833) — angielski polityk, filantrop i przeciwnik niewolnictwa. [przypis edytorski] ↩
w kluby (daw.) — w dyby. [przypis edytorski] ↩
Bedlam — potoczna nazwa Bethlem Royal Hospital, pierwszego szpitala psychiatrycznego. [przypis edytorski] ↩
karambol — odmiana bilarda. [przypis edytorski] ↩
udany — tu: udawany. [przypis edytorski] ↩