Rozdział 16 z 17

Pieśń piętnasta

I

Ach! Co szło dalej, zwietrzało ze szczętem,
— Co daję światu, jeśli słuchać raczy,
Jest wspomnień w życie głęboko werzniętym
Śladem, który myśl wolna sobą znaczy.
Byt nasz obecny jest czasowym wtrętem,
Jednym: Ach! lub: Och! rozkoszy, rozpaczy.
Jednym: Tfu!, Jednym: Ba! Ha-ha lub: He-he!
Najprędzej nosi ostatniego cechę.

II

Byt nasz mniej więcej jest to jedno duże
Stęknięcie, emblem wzruszeń pełnych dramy,
Lub antytezą znudzenia w figurze
Baniek mydlanych, jakie rozpylamy
Po oceanie życia, miniaturze
Wieczności, której nie zamknęły ramy;
Baniek, wdzięcznego dla duszy widoku,
Bo ponadwzroczną wizję dają oku.

III

Lecz najgorsze są tłumione westchnienia,
Bo wnętrze serca wskroś nimi się żłobi,
Przez nie twarz w larwę1 spokoju się zmienia,
Szczera natura ludzka sztuką robi.
Ale któż wszystkie złe, dobre natchnienia
Wyznać chce? Zawsze obłuda sposobi
Kącik dla siebie i przeto udanie
Najmniejsze zwykle znajduje łajanie.

IV

Ach! Kto wypowie; raczej kto z pamięci
Wygna żądz swoich dawne błędy, winy?
Choć się w niepamięć, jak gad w ziemię, wkręci,
Mary odwiedzą go rannej godziny.
Chociaż się wodą letejską poświęci,
Strach go owładnie czasem chłodny, siny.
W klepsydrze, którą czas tak srogo władnie,
Pod piaskiem smutek zawsze leży na dnie.

V

Co do miłości... O ty!... — Idźmy dalej.
Dźwięczne nazwisko (pani Adelina
Z Amundevillu) jak lane z metali
Pięknie na gęśli mojej brzmieć zaczyna.
Gra pięknie szyba spadającej fali,
Gra pięknie w wodzie wzdychająca trzcina,
Wszystko gra, niechaj tylko ludzie słyszą.
Ziemia jest echem sfer, co nad nią wiszą. —

VI

Pani Adela zaczęła — niestety! —
Snieżno-anielską dotąd szatę stradać.
Chwiejne są w ślubach solennych kobiety...
Ach, czemuż muszę takie rzeczy gadać!
Są niby wina, którym etykiety
Mogą fałszywy smak i wartość nadać;
Oboje także podobną koleją
Psują się często, nim się postarzeją.

VII

Lecz ona była z przezacnej winnicy
Wyskokiem2 najdoskonalszego płynu;
Podobna do tych ludwików z mennicy
Co tylko wyszłych lub do łzy bursztynu,
Lub drukiem czasu nie tkniętej stronicy.
Natura dla niej zapomni terminu,
Ów najszczęśliwszy wierzyciel na ziemi,
Bowiem dlań wszyscy są wypłacalnymi.

VIII

Śmierci! Natręcie najbardziej zawzięty!
Do drzwi kołaczesz co dnia, zrazu z cicha,
Niby nieśmiały kupiec, kiedy zgięty
We dwoje w bramie na dłużnika czyha;
Wreszcie przypada groźnie, gdy go pięty
Zbolą czekaniem, a dłużnik mu czmycha,
Nieprzystojnymi nalegając słowy
O gotowiznę lub o weksel nowy.

IX

Bierz, czego zachcesz — piękności oszczędzaj.
I tak jest rzadka — ty ofiar masz wiele.
Choć zbłądzi, z placu jej zaraz nie spędzaj,
Owszem, niech broi czarcik w pięknym ciele.
Smakoszu! Świat ci otwarty na ściędzaj,
Bądźże rycerski w swym żarłocznym dziele.
Patrzaj przez palce na wybryk niewieści,
A bierz rycerzy za to, co się zmieści. —

X

Piękna Adela, pełna zrozumienia
Rzeczy, ile że interesowana,
Niezdolna zatem zbyt łatwo płomienia
Zachwycić — lub zbyt dobrze wychowana,
By się z tym zdradzić (to do zrozumienia
Łatwe) dałaby nawet nie zmuszana
Serce i duszę swą przedmiotem godnym
Kochania, byle niewinnym, nieszkodnym.

XI

Część Juanowych dziejów, które pani
Fama — ta żywa gazeta — obmową
Szpeci — poznała; kobieta nie gani
Wybryków, które my sądzim surowo,
A zresztą odkąd zamieszkał w Brytanii,
Ustatkował się, zmężniał umysłowo;
Bo umiał, niby Alcybiades3 wtóry,
Brać na się różnych narodów natury.

XII

Tym bardziej stworzon na uwodziciela,
Że się nie starał wabić ni uwodzić;
Ni zalotnością, ni sztuką nie strzela
W celu podboju, chcąc się oswobodzić
Udaniu, co to nieswójski wydziela
Czar, jakby Amor raczył ku nam schodzić,
Mówiąc: „Oprzyj się mi”. Ten czar zwycięża,
Tworzy dandysa4, niszcząc godność męża.

XIII

Nie tak poczyna się! Gdybym się zwierzył,
Byłem w tej sztuce mistrzem rzeczywistym. —
Lecz Juan miarą odmienną się mierzył,
Istotnie był to jego własny system.
Szczery — przynajmniej w szczerość każdy wierzył,
Oczarowany jego głosem czystym.
Czar nie ma równie ponętnej łakotki
Ńa swoję wędę, jak głos dźwięczny, słodki.

XIV

Z natury cichy, nie przedstawiał cienia
Podejrzeń; choć mu oko ogniem strzela,
To zda się, ostrzem takiego spojrzenia
Broni się raczej sam, niż onieśmiela.
Może o wdzięku swym ma przeświadczenia)
Mało? — lecz skromność sił sobie udziela
— Sama, jak cnota. Niepretensjonalny,
Tym prędzej sercom bój wytacza walny.

XV

Swobodny, żywy, wesół, lecz nie szumny,
Nader domyślny, choć nie podejrzliwy,
Spostrzegacz bystry błędów — lecz rozumny,
Bowiem w wyroku o nich powściągliwy.
Dumny z dumnymi, lecz uprzejmie dumny,
Różnicę stanów zna — magnat prawdziwy.
Pierwszeństwa, wszelkiej wyższości się wzdraga,
Drugim nie przeczy, sam się nie domaga.

XVI

To jest — śród mężczyzn. Śród kobiet przeciwnie
Był, czym go chciały mieć, za co go brały,
W czym wyobraźnia służy im przedziwnie.
Byle kontury zgrabny zarys miały,
Fantazja kanwy powypełnia i w nie
Wszyje kształt pełny; a gdy puści śmiały
Lot na posępny przedmiot lub wesoły,
Rafaelowe potworzy anioły.

XVII

Więc Adelina, nietęga w ocenie
Ludzi, wypełnia wyobraźnią luki;
— Błąd z dobrej woli, który przerażenie
Budzi i mędrca wywołuje mruki;
Filozofem jest pierwszym doświadczenie,
Lecz lichym, gdy już znane jego sztuki.
Szaleństw swych uczy mędrzec zapoznany
Szaleńców: — i mistrz, i uczeń dobrany.

XVIII

Nie tak-że, wielki Locke’u5 i Bakonie6,
I Sokratesie — i ty, Bardziej Święty,
Nie pojmowany ni w życiu, ni skonie;
Krzyż Twój na pieczęć fałszu został wzięty.
Giniesz obłudą, choć w świata obronie;
Tak odpłaconoć trud mężnie podjęty!...
Ileż przykładów takich — nie wymienię,
Niechaj dopowie stuleci sumienie.

XIX

Ja po krawędzi życia sobie nisko
Chodzę, przyglądam się krwi, farbom, złotu,
Nie dbając o rzecz, co sławy przezwisko
Nosi, szukając godnego przedmiotu
Dla pieśni, przy tym zważając, gdzie ślisko.
Nie strojąc lutni do twardego grzmotu,
Truchcikiem jadę, tak że mnie posłyszą,
Którzy mi obok jadąc towarzyszą.

XX

Nie może pełnej rozwinąć zdolności
Autor, co, jak ja, jedzie a gawędzi.
Lecz to jest sposób, co pracę uprości,
Na dniu choć jedną godzinkę oszczędzi.
Za to nikt nie śmie zadać służalczości
Temu rymowi, co samopas pędzi
I w który wszystko wstawiam jak w kamorę,
Gdy się poczuję: Improvisatore7.

XXI

„Omnia vult belle Matho dicere — dic aliquando
Et bene, dic neutrum, dic alicuando male8”
Pierwszym nie każdy mędrzec się pochwali,
Z drugiego może radość być lub żale,
Trzeciemu oprą się tylko wytrwali,
Z czwartym się prawie nie rozstajem wcale.
Wszystko potrawą jest, której za halerz
Nie chciałbym kupić i wziąć na swój talerz.

XXII

Mam skromne chęci. Skromność moją siłą,
Duma słabością; idźmyż. — Chciałem zawzdy,
By me poema jak najkrótsze było,
eraz nie widzę granic swojej jazdy.
Prawda — gdyby się krytykom kadziło
Albo zasiadłe wysławiało gwiazdy
Wszechtyrańsw, można by wrócić z banicji,
Lecz — jam urodził się dla opozycji.

XXIII

Zawsze sympatie me po słabszej stronie,
Iż wierzę — gdyby ci, co dziś purpurę
Noszą i w pychy jeżdżą faetonie9,
Runęli — a „psy znowu wzięły górę”,
Zrazu szydziłbym — a później w obronie
Upadłych stanął i lojalną skórę
Wdział, walcząc w ultrarojalistów lidze
— Demokratyzmem rojalnym się brzydzę.

XXIV

Podobnie mogłem być przykładnym mężem,
Gdybym był nigdy nie nosił pierścienia;
Umiałbym nosić się w habicie księżym,
Gdybym do sutann nie miał uprzedzenia.
Nie byłbym władał poetów orężem
Ani tłukł swego o rymy ciemienia,
Ni w wieszczów zdarty płaszcz się stroił pono,
Gdyby mi tego właśnie nie wzbroniono.

XXV

Lecz: Laissez-aller10. Damy i rycerży
Śpiewam mojego czasu. Pospolity
Jest to lot, bujnych mu nie trzeba pierzy,
Modą Longina albo Stagiryty11.
W nadaniu barwy cała trudność leży
I w pochwyceniu miary należytej,
W oddaniu sztuki środkiem naturalnym,
W uogólnianiu, co było specjalnym.

XXVI

Z różnicą, że dziś obyczaje ludzi,
A dawniej ludzie tworzyli obyczaj.
Tak na dziesięciu dziewięć się wycudzi
— I dziesiątego nawet nie odliczaj!...
Ten przymus wenę pisarzów ostudzi.
Cóż czynią? Hejże, z dawnych zapożyczaj
Czasów, gdzie wielkich figur jest obfitość,
Inaczej łatwo zapaść w pospolitość.

XXVII

Radźmyż, co można na to radzić. Dalej,
Muzo! Gdy nie masz skrzydeł, drygaj cwałem;
Nie możesz podrość, przynajmniej nie malej
I tęgim bóstwem bądź, choć nie wspaniałem;
W spółce znajdziemy coś na świata fali.
Kolumb świat odkrył w okręciku małym,
Czy brygantynie, czy „pinku”, jak my tu
Mówimy — ziemię wydobył z niebytu.

XXVIII

Więc Adelina, zważywszy w cichości
I stanowisko jego, i zalety,
Poczuła rodzaj rosnącej skłonności;
Czy że ze świeżej powstała podniety,
Czy że miał minę pełną niewinności,
Co dla niewinnej wabiem jest kobiety
(Kobiety półmiar, półśrodków nie lubią),
I myśli zbawić chłopca, nim go zgubią.

XXIX

Wysoko ceniąc radę złotodajną,
Jak każdy, co ją daje, nie chcąc brać jej,
Za którą kwaśna wdzięczność jest zwyczajną
Zapłatą, nawet kiedy towar płaci,
Znalazła, wiodąc z sobą długą, tajną
Rozmowę — morał w najlepszej postaci:
Małżeństwo; po czym wziąwszy go na stronę,
Radziła serio, aby pojął żonę.

XXX

Don Juan odrzekł z wdziękiem odpowiednim,
Że świetnej myśli szczerze przyklaskuje,
Lecz że obecnie w związku bezpośrednim
Z tą sprawą pewne trudności znajduje,
Zapierające wrota raju przed nim
I tę, do której właśnie afekt czuje.
Podoba mu się hrabina X, księżne
Y, Z, wszystkie trzy — niestety — zamężne...

XXXI

Obok biegania do małżeńskiej mety
Lub zaganiania tam kuzynów, braci,
Sióstr, przystawiania, jak równymi grzbiety
Książki o jednej formie i postaci,
Niczego bardziej nie lubią kobiety
Nad kojarzenie w ogóle. Nie traci
Na tym moralność, owszem, jest to spora
I dość skuteczna występkom zapora.

XXXII

A nie widziano jeszcze dotąd damy
Z wyjątkiem tych, co w swojej panieńskości
Czekają męża niecierpliwie samy,
Oraz rozwódek — co by z dwu jedności
Małżeńskich i praw łoża, stołu — dramy
Nie chciała złożyć wedle dokładności
Arystotela; tylko gdy w niej nie ma
Barw grozy, to się składa — pantomima...

XXXIII

Same zazwyczaj mają jedynego
Syna, dziedzica wielkiej włości; pana
Jana birbanta12 lub lorda Jerzego,
Którego gałąź rodowa złamana
Chyli się i nie doczeka przyszłego
Wieku, jeżeli nie zrestaurowana
Wraz z moralnością. Wzajemnie usłużne
Swatają panny na wydaniu różne.

XXXIV

Dają więc, pełne troskliwego względu,
Temu dziedziczkę, a temu boginią
Piękności, temu artystkę bez błędu,
Innemu — znowu dobrą gospodynią,
Innemu pannę z najcnotliwszych rzędu
Lub zbiornik zalet wszelkich, co z niej czynią
Ósmy cud; inną znów dla koligacji
Lub że odrzucać nie byłoby racji.

XXXV

Rapp do „Harmonii13” gdy się przyjąć skłaniał
Małżeństwo — ale dla uszczęśliwienia
Sekty i całej ludzkości zabraniał,
Aby płodzono nad możność żywienia
I lekkomyślnie by nikt nie roztrwaniał
Soków, co krzepią siłę przyrodzenia —
Jak w takich związków mógł wierzyć „Harmonią”
Tu mnie gniewliwie księże oczy gonią.

XXXVI

Czyli „małżeństwu” uczynił ina drwiny,
Czy „zgodzie”, że je tak poróżnił wzajem?
Czyli w tym w Niemczech nabywał rutyny?
Dość — że świat zrobił dla swej sekty rajem.
Ją zaś uzacnił nad wsze nasze gminy
Sekciarskie, którym się tak szerzyć dajem.
Nie obrządkowi, lecz nazwie się dziwię
I temu, że lgną do niej ludzie chciwie.

XXXVII

Rapp jest kontrastem skwapliwej matrony,
Co Malthusowi14 wbrew płodzenie lubi.
Ucząc tej sztuki jak anioł ramiony
Oskrzydla parę, która się zaślubi.
Dziś panny muszą emigrować w strony
Obce, tak się chęć do małżeństwa gubi.
Smutny rezultat, jaki ma z praktycznej
Swej rady — Katon nasz ekonomiczny.

XXXVIII

Czy Adelina znała się z Malthusem?...
Chciałbym. — On jedenaste przykazanie
Zostawił: Nie bierz żony z wianem kusem!
— Bo tak pojmuję jego sławne zdanie.
Ludzkim rozum mój nie dosięgnie susem,
Co miała głowa znamienita w planie.
To fakt, że z tego powstają asceci,
A w cyfry zmienia się mąż, żona, dzieci.

XXXIX

Lecz Adelina, co z wiarą liczyła,
Że wstrzemięźliwym będzie Juan przecie
— Choćby musową wstrzemięźliwość była,
Ponieważ zwykła to kolej na świecie,
Że młody „żon-koś”, gdy „nakosi” siła,
To się w małżeńskim tańcu (co, jak wiecie,
Taką przynosi dzielnemu mistrzowi
Sławę jak „taniec śmierci” Holbeinowi15)

XL

Opatrzy — chciała Juana ożenić
Po swojej myśli, co jest dosyć na nią
Jako kobietę. Lecz z kim? Tu wymienić
Chcę: pannę Kapkę, Gęsiutkę i panią
Kaczuszkę wdowę. Umiejąc ocenić
Juana, wydać go nie chciała tanio.
Wszystko to były najdobrańsze parki
I nakręcone szłyby jak zegarki.

XLI

Panna Stokrotka, czysta niby pianka
Morska i jedynaczka — pod opieką
Matki wyrosła słodka jak śmietanka,
Pod którą kryje się woda i mleko,
I krwi troszeczkę — zabawna mieszanka,
Kiedy tak razem te trzy płyny ścieką. —
Miłość gwałtowna życie ceni letce,
Ale małżeństwo chce żyć na dyjetce.

XLII

Opiszę także, jeśli czasu starczy,
Miss Kitkę: panna śmiała, dobrze wzięta,
Oczy wieszała zazwyczaj na tarczy
Herbowej; lecz czy źle rzucała pęta,
Bo się na wędę nie wziął żaden par, czy
Że w Anglii młodzi wymarli książęta —
Dość, że złapały się na wędy sznurek
Dwa małe kiełbie: Rosjanin i Turek.

XLIII

Ach! Była jeszcze... lecz na co się wtrąca
Pióro — poeci pisać jej niegodni —
Była tam jedna piękność, należąca
Do wyższej sfery, sama wyższa od niej:
Aurora Raby, młoda gwiazda lśniąca
Światu — ach! Szkoda mu takiej pochodni.
Śliczna istota — posąg nie dokuty
Młotem — pąk róży jeszcze nie wyklutej.

XLIV

Bogata, z zacnej familii, sierotka,
Choć pod dobrego skrzydłem opiekuna.
Twarz jej tak cicha, tak smętna a słodka.
Krew w niej — nie woda, ale kir całuna
Duszę jej schmurzył, a któż myśl napotka
Smutniejszą nad tę, którą daje truna16?...
Gdy nie ma, na kim byśmy się oparli
I (gdy najdrożsi dla serca — pomarli...

XLV

Dziecięcej jeszcze postaci dziewczyna
Miała w sobie coś, co nad poziom wzlata;
Oczy żałosne jak twarz serafina.
Młodziuchna, a już wyrosła nad lata;
Poważna jak mąż, gdy żal przypomina,
Rzewna rzewnością nie z naszego świata.
Tak aniołowie edenu się smucą
Za tymi, co doń nigdy nie powrócą.

XLVI

Do tego była katoliczką szczerze —
I prawowierną, ile na przeszkodzie
Nie stało serce, ku upadłej wierze
Skłoniona właśnie, że padła; w jej rodzie
Żyli mężowie dzielni i rycerze,
A mieli sławę niezłomnych w narodzie.
Że się zaś na niej kończył szczep prastary,
Cnót dochowała dziadowskich i wiary.

XLVII

W świat poglądała ledwo znany sobie,
Nie pragnąc poznać; samotna, milcząca,
Wzrastała jak kwiat spokojny na grobie;
Serca jej żaden obcy wiatr nie trąca.
Czar jakiś był w tej pogodnej żałobie,
Jej dusza, jakby na tronie siedząca,
Patrzała na tłum dumna a surowa,
Nawet dla siebie — w młodych rzecz to nowa.

XLVIII

Dziwnym wypadkiem — w Adeliny spisie
Było Aurory imię wypuszczone,
Ohoć urodzenie jej, mienie liczy się
Do najcenniejszych, nad wszystkie cenione.
Piękność przeszkadza chyba najmniej, by się
Tam kandydatką mogła zwać na żonę,
Ową sercowej namiętności marę
Mężczyźnie, który się chce związać w parę.

XLIX

To opuszczenie, jak na Tyberiusza
Pochodzie maski Brutusa — nie dziwo
Do zastanowień don Juana zmusza.
Z twarzą pół serio, a półżartobliwą
Pytał ją; na to Adelina rusza
Ramiony z niecierpliwością i żywo
Odeprze: „Co też pan Jan widzieć może
W tym dziecku, w chłodnej, milczącej Aurorze?”

L

On na to: „Jego katolicka wiara
Właśnie nadaje się do jej wyznania;
Papież by klątwę rzucił, matka stara
Mogłaby z żalu dostać obłąkania
Gdyby...” Adela, co się zawsze stara
Szczepić na drugich swoje przekonania,
Niby na płonkach — zakonstatowała
Jeszcze raz dobroć rady, którą dała.

LI

Dlaczegóż by nie? Kto radzi roztropnie,
Niech nie powtarza rady — to najgorzej.
Kto chce przeszkodzić złemu, tego dopnie
Potakiwaniem; prośba nie pomoże.
Gdy naleganiu każdy się pochopnie
Oprze, to nawet polityka zmoże17
Lub wreszcie znudzi. Któż o środki pyta?...
Gdy koniec dobry, dobrze jest, i kwita.

LII

Skąd uprzedzenie owo Adeliny
— Boć uprzedzenie to — ku kreaturze
Czystej jak świętość bez błędu, bez winy,
Smukłej jak trzcina, a pięknej jak róże —
Nie wiem, tajemnej nie zgłębię przyczyny.
Wszak liberalną była... Ba! W naturze
Są naturalne kaprysy, chimery;
Trudno je wciągać w poetyckie sfery.

LIII

Może widziała krzywo u Aurory,
Że lekceważy owe bańki z mydła,
Owe powietrzne młodocianej pory,
Strojące ludzki żywot, czcze mamidła?...
Nigdy do gniewu człek nie jest tak skory,
Jak widząc duch swój pochwycony w sidła,
Gdy się przejrzaną skroś uczuje dusza,
Jak przez Cezara18 myśli Antoniusza.

LIV

Aby to była zawiść — niepodobna19:
Miała zasady zacne pod tym względem.
Złość — lecz jej czoła nigdy chmurka drobna
Złości nie ćmiła — to było jej błędem.
Ni zazdrość, sądzę, ta gwiazda żałobna,
Co jest szatańskim człowieka obłędem.
Słowem ten przymiot, jakikolwiek w nim był
Rdzeń — to rzec łatwiej, czym nie był, niż czym był.

LV

Aurora nie wie nic, że jest przedmiotem
Tych konferencji; była tu w gościnie
Kroplą kaskady, prześwieconej złotem
Słońca młodości, co najmniej nie ginie
Śród innych, które pstrym świecą błyskotem
W kaskadzie, kiedy brylantowo płynie.
Wiedząc — uśmiech by chłodny dla nich miała,
Była dziecinna tak, a tak dojrzała!

LVI

Wzięcie Adeli wyniosłe i pańskie
Nie imponuje jej ani zachwyci.
Jak na robaczki patrzy świętojańskie,
Gdy ludziom w oczy takim blaskiem świeci.
Lecz labiryntem jest jej to hiszpańskie
Chłopię; by dojść go, brakuje jej nici.
Nie przeto, by ją piękna tajemnica
Mieszała, bowiem nie wnioskuje z lica,

LVII

Ni sława — Juan miał ten rodzaj sławy,
Która z damami igra czasem w gąski:
Wszechrodny zbiornik niezmiernie ciekawy,
Pełny cnót wielkich, lecz wadami grząski,
Co bawią przeto, że blask ich jaskrawy,
A jego grzechy są jak smaczne kąski —
Na wosku duszy jej się nie odciśnie,
Czy twardy, czy go hartuje umyślnie.

LVIII

On też o takim nie śnił charakterze —
Inaczej wzniosłym niż Hajdei dusza,
Każda z nich piękną była w swojej sferze.
Dziewczyna, którą wychowała głusza
Wyspy, serdeczna jak ta i tak szczerze
Prosta; Aurorę przyciska, przymusza
Cywilizacja; jedna w nich różnica,
Że ta jak brylant, ta jak kwiat zachwyca.

LIX

Tym porównaniem wyjdę z górnej aury,
Powieściowego czując lot porywu,
Bo mi nie dają dziś spać Scotta20 laury.
On superlatyw dla komparatywu
Mego, on chrześćjan opiewa i Maury,
Rycerstwo, szlachtę dla świata podziwu
I staje obok Woltera — Szekspira,
Po których, zda się, dziedzictwo odbiera.

LX

Co do mnie — Muza ma o nic nie pyta,
Igra po wierzchniej skorupie ludzkości —
Świat opisuję nie dbając, czy czyta,
Z uśmiechem jego niewinnej próżności
Folgując; na me pióro wielu zgrzyta,
Ono mi wrogów bez liku namości.
Kiedym zaczynał, przeczułem, co będzie,
Dziś wiem, mimo to nie wstrzymam się w pędzie.

LXI

Ta konferencja, kongres (kongres przeto,
Że nic nie zdziałał) widział wiele grotów,
Puszczonych z obu stron, a że z kobietą
Nie żart, spocony don Juan z obrotów
Wyszedł; nim dano swoje pro i veto,
Zadzwonił dzwonek nie na „obiad gotów”,
Lecz na godzinkę, półgodzinką zwaną
Ubrania, bo się wraca pół-ubraną.

LXII

W zbroję się teraz cały stół przybiera;
Stosy talerzy, noże i widelce
Ma w herbie; lecz któż od czasów Homera
(Uczty u niego część poczesną wielce
Biorą) to menu dziwaczne przeziera
Naszych obiadów, gdzie nie woły, cielce,
Ale mistyczne kremy, zupy, sosy,
Których nie dojdą najuczeńsze nosy.

LXIII

Była tam zupa à la bonne femme21 — lada
Kto nie zna, z czego ją kucharz wytworzył;
Był tam majonez temu, kto go jada,
Tuż indyk à la Perigeux ułożył
Podcięte członki, równocześnie, biada!
Małom smakoszów wszystkich nie potrwożył:
Zupa cielęca, wyzłacana masłem,
I lśniące prosię, choć z okiem zagasłem.

LXIV

Winien bym wszystko zgeneralizować;
Gdybym zachował poprzedni porządek
Szczegółów, Muza mogłaby zwariować,
Przynajmniej trzeźwy utracić rozsądek.
Choć jest bonne vivante22 — nie trzeba strofować,
Bo słabą stroną jej nie jest żołądek.
Lecz oczywiście czasem posilenie
Potrzebne, aby nie wpadła w omdlenie.

LXV

Pieczeń à la Condé dobrze pieprzona,
Z sosem à la Génève, bita na miętko,
Wina też, zdolne upoić Ammona
(Był to mąż, jakich widzieć nam nieprędko);
Westfalska szynka, pysznie uwędzona,
Apicjusz ku niej żarłoczną by chętką
Zapałał; szampan z kiścią srebrnej pianki
Bielszej niż w occie perła Egipcjanki.

LXVI

Jakieś potrawy z niemiecka, francuska,
Z hiszpańska; jakieś schaby, salcesony,
Których znaczenie nieprędko wyłuska
Z mistycznej nazwy nawet ktoś uczony.
Entremets, których wspomnienie mi muska
Serce w łagodne nastrajając tony;
A Lukullusa23 przypomnieniem mami
Usta potrawka przepiórcza z truflami.

LXVII

Czymże jest przy niej potrawka z biedaków
Na bojowisku? Niczym. Gdzie są łuki
Dumne nad strzępem sztandarów i znaków,
Łupów? Gdzie wozów triumfalnych huki?
Hej! Poszły drogą zwycięstw i przysmaków.
Śledzić nie myślę ich. Kiedyż wy, wnuki
Herojów dawnych, dziedzice ich sławy,
Nazwiecie mianem swym chociaż potrawy?...

LXVIII

Tuż za truflami smaczna się ukaże
Nader potrawa, bo „miłosne ptysie”.
Umią je różnie przyrządzać kucharze,
A z których każda nader mile je się.
Jak je piec, radzą różne dykcjonarze,
Figurują też w almanachów spisie.
Choć bez konfitur, przyznał każdy z gości,
Że jest coś piquant w tych ptysiach miłości.

LXIX

Myśli się gubią pełne zapatrzenia
Na duszę, co się pręży w dwu kierunkach;
A niestrawności tabliczka mnożenia
Wprawy wymaga ogromnej w rachunkach.
Kto by rzekł, że od prostego jedzenia
Adamowego — w napojach i trunkach,
Tych naturalnych potrzebach natury,
Tak zróżniczkują się nomenklatury!

LXX

Dzwonią kieliszki, talerze i flaszki,
A twarze gości czerwieni purpura;
Damy skramniuchno jedzą, niby ptaszki,
Ot tyle — co na koniec mego pióra;
Młodzież nie więcej, bowiem młodzieniaszki
Winni jeść tyle ledwo, co natura
Żąda; winien ich za to karmić słodki
Głosik (gdy słodki) sąsiadki szczebiotki.

LXXI

Hej! Muszę tutaj pominąć pieczyste,
Pominąć salmi, purée i consommé,
Którymi strofy stają się mięsiste,
Jak po roast-beefach John Bulle łakomi.
Opuszczam nawet długą ptactwa listę,
Zaproszonego na stół, bo już mdło mi,
Gdyż właśnie jadłem obiad; więc do czasów
Szczęśliwszych opis zostawię bekasów.

LXXII

Owoce, lody: sztuka się mozoli,
By dać naturę smakowi w — usługi.
Smak, gust albo goût — co żołądek woli,
Przed ucztą dobry jest pierwszy i drugi:
Niestety — kiedy cię w kościach zaboli
Trzecim, to z oczu łez się leją strugi.
Czy miałeś gościec? Ja nie miałem jeszcze,
Lecz z wami czuję na myśl o nim dreszcze.

LXXIII

Proste oliwy, win smaczne siostrzyce,
Mamże pominąć w dań długiej litanii?
Muszę — choć moje to ulubienice;
Jadłem je w Lukce, Atenach, Hiszpanii.
Miłe wspomnienia, gdy je myślą chwycę,
Darń stołem, ławą; ja siadałem na niej,
Drugi Diogen24 na Sunium, Himecie,
Pół filozofii mej — to po nim przecie.

LXXIV

Pomiędzy ryby, ptactwo, modne pianki,
Wszystko w przezwiskach, naprzeciw zastawy
Sutej siedzieli goście, co jak w szranki
Wstąpili na harc biesiadnej rozprawy.
Don Juan usiadł naprzeciw „Hiszpanki”,
Nie damy, ale jak rzekłem, potrawy
Niemniej uroczej jednak, bo ubranej
Jak wielka dama i umalowanej.

LXXV

Posadziło go dziwne przeznaczenie
Między Adelą i panną Aurorą
— Niepożądane, myślę, położenie
Dla tego, komu do jedzenia skoro.
Rozmowy także niedawnej wspomnienie
Brzmiało mu jeszcze w uszach straszną zmorą,
A Adelina, mówiąca niewiele,
Wzrokiem go bystrym przeszywała śmiele.

LXVII

Myślę ja czasem, że oczy słuch mają;
To pewna: mocą otwartej źrenicy
Czasem do duszy wieści przypływają
Tajemną jakąś siłą zza granicy
Wzroku — jak pieśni, które wygrywają
Nam niesłyszane — tajemni muzycy.
A czasem zda się tajemne rozmowy
Słyszeć — ludzkimi nie rzeczone słowy.

LXXVII

Aurora siedzi z obojętną miną,
Którą się czuje dotknięty dorodny
Młodzian; z drwin jest to najprzykrzejszą drwiną,
Bo daje poznać, żeś spojrzeń niegodny.
Juana ukłuł, choć nie był dziewczyną
Próżną, ten sposób jej obejścia chłodny.
Zagrzązł jak okręt gdzieś w północnych lodach,
I to po tylu zwycięskich przygodach.

LXXVIII

Na swoje grzeczne nic — nic w odpowiedzi
Dostał lub tyle, ile punkt grzeczności
Żąda; Aurora ledwo słówka cedzi,
Nie uśmiechnie się nawet — to go złości!
Czy w tej dziewczynie diabeł, duma siedzi?
Czy z roztargnienia to, czy z jałowości
Inteligencji?... Więc z oka Adeli
Radość ziszczonej przepowiedni strzeli.

LXXIX

Wzrokiem wskazuje: — Nie mówiłam? A co! —
Triumf, który niech nikogo nie nęci.
Przezeń rozsądek kochankowie tracą
I przyjaciele, gdy do żywa tknięci,
Rzecz podsuniętą z lekka, Bóg wie na co,
Za cel realnej podejmują chęci,
Dążąc przekornie, aby się spełniło
Proroctwo, co się w płochym słówku kryło.

LXXX

Don Juan rzucił jedno i dwa słowa,
Dobrane zgrabnie dość, by z nich ktoś wiedział,
Zwłaszcza kobieca mądra, bystra głowa,
Że chciał w nich więcej coś rzec, niż powiedział.
Aurora, dotąd uparcie bezmowa
(Pisze kronikarz — chociaż tam nie siedział),
O tyle ucho podała łaskawsze,
Żę uśmiechnęła się, choć milcząc zawsze.

LXXXI

Bierna — z kolei jęła zapytywać;
To było dziwne u niej. Adelina,
Pewna już swego, nagle podejrzywać
Zaczęła, że jest kokietką dziewczyna.
Trudno jest — mówią — słuszne zachowywać
Granice, gdy się burza w sercu wszczyna.
Więc w skwapliwości swojej przesadziła...
Aurora z owych bynajmniej nie była.

LXXXII

Juan posiadał sztukę ujmowania
Serc swoim dumnym a razem pogodnym,
Grzecznym obejściem; to kobiety skłania.
Jest jakby ukłon w każdym słówku miodnym,
Takt naturalny przejścia granic wzbrania,
Uczy wściągliwym być, to znów swobodnym.
On tak potrafił urokiem opętać,
Że brakło czasu, by się opamiętać.

LXXXIII

Gdy chwilę przedtem w swej obojętności
Pomieszała go z pospolitą zgrają
Pochlebców, choć mu więcej głębokości
Przyznając niż tym, co w żarciki grają,
Jęła (z małego duże się wymości)
Czuć urok, co mu dumni ulegają;
Pochlebia jej ta jego cześć nabożna:
Przy niej się nawet w zdaniu różnić można.

LXXXIV

Miał wdzięk urody przy tym młodzian gładki
Ten punkt to nem. con. niewiast, skąd się rodzi
Często — rzec smutno — crim. con. u mężatki.
Czego niech tobie jurysta dochodzi.
Nim mię dygresja wwikła w nowe siatki.
Teraz, choć pozór, jak wiesz, często zwodzi
I zwodzić będzie — powierzchowność przecie
Najwięcej zawsze znaczy na tym świecie.

LXXXV

Aurora w piśmie bardziej jest uczona
Niż w twarzach; młoda, lecz w mądrości kasku
Chodząca, bowiem w Palladę wpatrzona
Pilniej niż w Gracje, zwłaszcza na obrazku
Lecz sama Cnota, dawniej otulona
Szczelnie, w luźniejszym dzisiaj chodzi pasku.
Sokrates, choć był powinności wzorem.
Ładnych kobietek był admiratorem.

LXXXVI

Panny też w guide są sokratesowskim.
Lecz jak on mają cnót poczucie ływe.
Iście, Jeśli ten wzniosły Grek w dziadowskim
Siódmym krzyżyku miał takie wstydliwe
Fantazje, jak te, co w Platonie boskim
Czytamy, przecz by nie były godziwe
Ich dziewiczości? Owszem, byle stan on
Nie cierpiał, bo wiedz, to jest sine qua non25.

LXXXVII

Uwalaj takie: wzorem lorda Coke’a,
Gdy dwie opinie wyjdą mi spod pióra,
W których ktoś zaraz niezgodności szuka.
To sądzę: trafna jest opinia wtóra.
Może też trzecią wyciągnę z sunduka26
Albo i żadną — smutna pozytura.
Lecz gdyby pisarz wciąż widział jednako,
Czyżby treść świata skreślił wielorako?

LXXXVIII

Ludzie są z sobą sprzeczni; w tejże porze
Jam z nimi sprzeczny. Więc wszystkiemu przeczę,
Nawet samemu sobie... Mój ty Boże,
Sam z sobą sprzeczny? Nie. Pomyśl, człowiecze:
O wszystkim wątpiąc, przeczyć się nie może.
Prawdy zdrój czysty, mętny, gdy w dół ściecze,
Pocięty kanałami kontradykcji,
Więc musi często żeglować po fikcji.

LXXXIX

W poezji, gadce, baśni, przypowieści
Jest fałsz, lecz jednak prawdę w nich obaczy,
Kto w perspektywie dobrej je umieści.
Wieląż morałów bajka cię uraczy!
Mówią, że łatwiej rzeczywistość znieść w niej.
Lecz rzeczywistość co? Któż wytłumaczy?
Filozofia? Nie. Zmienia się jak chmura.
Może religia? Tak jest. Ale która?...

XC

Miliony muszą być widocznie w błędzie;
Może wnet wszyscy słuszność będą mieli.
Boże broń!... Jeśli dziś w życiowym pędzie
Musim mieć skrzydła dzielne jak anieli,
Niech nowy prorok na tronie zasiędzie
Lub stary oczu nam nowych udzieli.
W ciągu tysiąca lat starzeją zdania,
Więc potrzebują ciągle odświeżania.

XCI

I znowu wpadam — myśli się rozprzęgły —
W nadprzyrodzoność. Nikogo nie złości
Jak mnie ten obraz ziemi niewylęgłej;
Lecz czy mnie gna szał, czy los bez litości,
Głową uderzam zawsze w jakieś węgły
Teraźniejszości, przeszłości, przyszłości.
Chrześcijan stawiam równo z poganinem,
Bo jestem miernym prezbiterianinem.

XCII

Lecz choć nietęgim zwę się teologiem
I nie najtwardszym też z metafizyków,
Równie dla chrześćjan jak pogan niesrogim,
Biernym jak Eldon w sesji lunatyków,
Dowiodę, że nasz John Bull jest dwurogim
Bydlęciem i najgorszym z polityków.
Patrząc burzy się we mnie krew jak w Hekli27,
Że lud pozwala, by go żywcem piekli.

XCIII

Sprawy religii, rządu, polityki —
W mym poemacie wszystko jest widzialne:
Nie tylko lśni on, jak barwne płomyki,
Ale i wnioski nasuwa moralne,
Raz w raz nadziewa ludzi jak indyki
Mądrością. Jest to zajęcie banalne,
Bo żeby wszystkie zadowolić smaki,
Potrzeba by mieć węch nie lada jaki.

XCIV

Teraz porzucam wszystkie argumenta
I ku swej mecie zmierzam prostym torem.
Strzała na łuku natchnienia napięta.
Od dziś zaczynam być reformatorem.
Nie wiem, dlaczego skarżą mnie ludzięta,
Że można Muzy mojej rozhoworem28
Zepsuć się? Można ku niej dojść bez lęku
Jak ku tej, w której nie ma wcale wdzięku. —

XCV

Miły słuchaczu! Czy widziałeś ducha?
Nie. Lecz słyszałeś o nim; więc chodź ze mną.
Nie straci swego czasu, kto posłucha,
A zyska jedną chwilę, ach! przyjemną.
Nie szydzę, bojąc się obrazić ucha
Mary, która jest istotą tajemną,
Pełną wzniosłości, cieniem, nie materią;
W co i ja wierzyć zaczynam na serio.

XCVI

Na serio? To cię śmieszy? Dobrze. Mnie nie.
Ja, gdy się śmieję, szczerze śmiać się muszę.
Pomnę ja także jedną noc i cienie,
I miejsce — lecz gdzie — lepiej nie poruszę,
Bo chciałbym, żeby poszło w zapomnienie,
Jak „mary straszą Ryszardową duszę”.
Równych doznałem ja smutków z tej sfery
Duchowej, jak ów filozof z Malmsbury29.

XCVII

Noc (śpiewam zawsze po nocach jak sowy
Albo słowiki) czarna jak całuny;
Czasem tylko ptak wrzaśnie palladowy30
Posępną, groźną nutą jak do truny.
Portrety ze ścian rzucają surowy
Wzrok, aż przestrachem drżą serdeczne struny;
Świeca konając w lichtarzu się mruży...
Siedziałem dzisiaj nad swój zwyczaj dłużej.

XCVIII

Przeto choć zawsze do pisania siadam
W nocy, nie wtedy, gdy mam do czynienia
Rzeczy ważniejsze, o których nie gadam —
Lodowe jakieś uczuwając drżenia,
Roztropnie resztę do jutra odkładam,
W której przyrzekam dać wam postać cienia;
A niech się każdy namyśli opatrznie,
Nim zwać to bajką lub złudzeniem zacznie.

XCIX

Życie się waha między dwoma światy: —
Gwiazda wieczorna, co się na dnia słoni
Rąbek. Jak mało wiemy, czym przed laty
Byliśmy, czym dziś! W wieczystej pogoni
Wóz czasu bieży, grążąc w otchłań kwiaty
I łzy... wnet drugie się wynurzą z toni,
Osnute pianą wieków. Przez kurhany
Państw raz się tylko przetoczą bałwany...

larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski] ↩
wyskok (daw.) — spirytus. [przypis edytorski] ↩
Alcybiades (450–404 p.n.e.) — wódz i polityk ateński, w młodości uczeń Sokratesa, jako strateg odegrał dużą rolę w ostatnich 15 latach wojny peloponeskiej; znany z wystawnego życia. [przypis edytorski] ↩
dandys — elegant. [przypis edytorski] ↩
Locke, John (1632–1704) — ang. filozof, polityk i ekonomista; rozwinął empirystyczną teorię poznania, stworzył nowożytną teorię tolerancji i państwa konstytucyjnego. [przypis edytorski] ↩
Bacon, Roger (ok. 1214–1292) — ang. filozof i naukowiec, franciszkanin, jeden z pierwszych w nauce europejskiej zwolenników empiryzmu. [przypis edytorski] ↩
improvisatore (wł.) — improwizator. [przypis edytorski] ↩
Omnia vult belle Matho dicere — dic aliquando Et bene, dic neutrum, dic alicuando male (łac.) — Matho chce wszystko powiedzieć pięknie. Powiedz dobrze, powiedz zwyczajnie, czasem powiedz źle. [przypis edytorski] ↩
faeton — czterokołowy sportowy powóz. [przypis edytorski] ↩
laissez-aller (fr.) — pozwólcie iść. [przypis edytorski] ↩
Stagiryta — przydomek Arystotelesa (384 p.n.e.–322 p.n.e.), filozofa greckiego, tu pojawiającego się jako autor Poetyki. [przypis edytorski] ↩
birbant — alkoholik. [przypis edytorski] ↩
Harmonia — osada w Ameryce stworzona przez emigrantów z Wirtembergii. [przypis edytorski] ↩
Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski] ↩
Hans Holbein Młodszy (1498–1543) — wybitny malarz niemiecki. [przypis edytorski] ↩
truna — dziś popr. forma M.lp: trumna. [przypis edytorski] ↩
zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
Cezar, Gajusz Juliusz (100–44 p.n.e.) — rzym. dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; członek I triumwiratu; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. [przypis edytorski] ↩
niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
Scott,Walter (1771–1832) — szkocki autor powieści historycznych (m.in. Ivanhoe, Rob Roy) i poeta, bardzo popularny w swojej epoce. [przypis edytorski] ↩
à la bonne femme (fr.) — wykonana tak, by przypominała dobrą kobietę. [przypis edytorski] ↩
jest bonne vivante (z fr.) — umie cieszyć się życiem. [przypis edytorski] ↩
Lukullus, Lucius Licinius (118 p.n.e.–56 p.n.e.) — polityk rzymski, znany także z wystawnych uczt. [przypis edytorski] ↩
Diogenes z Synopy (413 p.n.e.–ok. 323 r. p.n.e.) — filozof grecki, cynik, znany z demonstracyjnej abnegacji. [przypis edytorski] ↩
sine qua non (łac.) — (warunek) bez którego nie. [przypis edytorski] ↩
sunduk (z ros.) — skrzynia. [przypis edytorski] ↩
Hekla — gorące źródło w Islandii. [przypis edytorski] ↩
rozhowor (rus.) — rozmowa. [przypis edytorski] ↩
filozof z Malmsbury — Thomas Hobbes. [przypis edytorski] ↩
ptak (...) palladowy — sowa, ptak Ateny, gr. bogini mądrości. [przypis edytorski] ↩