VII Zaraza

W pierwszych dniach lipca

Słusznie mówią: nieszczęście pędzi na koniu! Niby sztafeta na rozstawnych koniach przybyło nam złożyć wizytę. W zeszły poniedziałek zawleczono skądś zarazę i zdarzył się jeden przypadek w Saint-Fargeau1. Złe ziarno szybko wschodzi. Przy końcu tygodnia mieliśmy w okolicy już dziesięć pogrzebów. Zbliżając się ku nam coraz bardziej, zaraza wybuchła wczoraj w Coulanges-la-Vineuse2.

Zakotłowało się. Ludzie wzięli nogi za pas. Wsadziliśmy na wozy kobiety, dzieci, gęsi i wysłaliśmy daleko, w okolicę Montenoison3. I okazało się, że nieszczęście ma także swoją dobrą stronę. Cicho w moim domu, nikt nie gdacze, nikt nie wrzeszczy. Florymond, ten kapłon4 paskudny, pojechał z kobietami, nie chcąc, jak mówił, opuszczać Martynki bliskiej rozwiązania. Bogatsi, grubsi mieszczanie przyszli do przekonania, że pogoda jest śliczna, przeto najlepsza teraz sposobność przejechać się po rozległych polach i zobaczyć, jak idą żniwa. Pojechali.

My, którzyśmy pozostali, kpiliśmy sobie na potęgę z zarazy i z tych, którzy się przeciw niej ubezpieczali. Panowie ławnicy postawili straże u bram miasta oraz na gościńcu wiodącym do Auxerre5 i przykazali im surowo odpędzać żebraków, włóczęgów i w ogóle każdego, kto by się chciał wcisnąć. Co do innych przejezdnych, zwłaszcza jeśli sakiewki ich były pełne, istniało rozporządzenie łagodniejsze. Musieli się oni poddać oględzinom lekarskim trzech naszych medyków, mianowicie mistrza Stefana Loyseau, mistrza Marcina Frotier oraz mistrza Filberta de Veaux. Wszyscy trzej uzbrojeni byli przeciw zarazie w odpowiednie środki. Każdy miał sztuczny nos napełniony materiałem dezynfekcyjnym, maskę i wielkie okulary. Śmialiśmy się z nich strasznie.

Marcin Frotier, nasz człowiek, nie mógł dochować powagi. Zerwał z twarzy sztuczny nos, cisnął go o ziemię i oświadczył, że mu wystarczy własny, zwłaszcza że nie ma kobiet. Przyklasnęliśmy mu. Ale on, niestety, zmarł bardzo prędko. Co prawda, mistrz Stefan Loyseau, który fanatycznie wierzył w swój dezynfekcyjny nos, umarł także. Nie umarł tylko mistrz Filbert de Veaux, który, nauczony doświadczeniem swych kolegów, porzucił nos i stanowisko.

Ba, ale nagle znalazłem się na samym końcu opowieści, a wszakże zaledwie zaznaczyłem jej początek. Musisz przeto, bratku, zawrócić i złapać kozę za brodę... tak...

Jak powiedziałem, każdy z nas udawał Ryszarda Lwie Serce6. Byliśmy pewni, że zaraza nas nie dosięże, że nie zaszczyci nas swymi odwiedzinami. Ma ona, jak wiadomo, dobry węch, a zapachu naszych dębowych lasów znieść nie może. (Nie ma nic zdrowszego nad dębinę, rzecz wiadoma). Gdy po raz ostatni, w r. 1580 (stary był wówczas ze mnie byk, miałem lat czternaście), zawitała do kraju, nie przekroczyła naszych wrót, poniuchała, powąchała i poszła sobie precz!

Właśnie w tym czasie zdarzyła się rzecz, z której śmiano się długo. Oto mieszkańcy Châtel-Censoir7, niezadowoleni ze swego patrona, który ich źle bronił, wielkiego świętego Potencjana8, wyrzucili go po prostu za drzwi. Potem wzięli na próbę innego, a gdy ten zawiódł, trzeciego, i tak dalej, wreszcie wyczerpawszy pół kopy9 świętych, powrócili do pierwszego, ale chcąc mu zrobić na złość, zamianowali go patronką, pod imieniem św. Potencjanny.

Takeśmy sobie pokpiwali z zarazy i siebie wzajem, nadrabiając miną i zadufani w sobie, a co dnia wzrastała nasza odwaga. Chcąc dać dowód, iż sobie z niczego nic nie robimy, że gwiżdżemy na przesądy, medyków, ławników itd., zbliżaliśmy się do murów i rozmawialiśmy poprzez rów forteczny z tymi, których los pozostawił na drugim brzegu. Znaleźli się śmiałkowie, którzy zdołali wyśliznąć się z miasta do pobliskiej gospody. Zapijali oni sprawę z wygnańcami z raju oraz rozpytywali o nowiny strażników strzegących gościńca, którzy zresztą nie brali zbyt poważnie swych obowiązków.

Oczywiście wymykałem się i ja. Czyż mogłem ich puszczać samopas? Czyż podobna wytrzymać, by inni bawili się, weselili, omawiali nowinki i spijali winko? Byłbym się wściekł z zazdrości. Ujrzawszy raz po tamtej stronie znajomego fermera10 z Mailly-le-Château11, niejakiego Grattepaina, wyszedłem z miasta i popiliśmy razem. Był to wysoki, barczysty, wesoły chłop o czerwonej gębie, pełen sił i zdrowia. Bufonował i szydził z zarazy jeszcze bardziej ode mnie, oświadczając, że jest ona wynalazkiem lekarzy. Wierzy w nią jeno głupi, a umiera się nie z zarazy, ale ze strachu.

Powiedział do mnie:

— Dam ci za darmo znakomitą receptę:

Popijaliśmy ostro, całowali się raz po raz, pochylali ku sobie, mówiąc ucieszne świństewka, on zaś swoim obyczajem klepał mnie po ramieniu i szczypał w udo. Nie wadziło mi to. Niestety, inaczej rzecz się przedstawiła nazajutrz.

Pierwsze słowa, jakie usłyszałem rano w warsztacie, nie były zgoła przyjemne.

— Panie majstrze — powiedział mi na dzień dobry uczeń — czy pan wie już, że ojciec Grattepain zmarł tej nocy?

Uuf! Jakże mi się zrobiło nieswojo! Uczułem zimny dreszcz i kroplisty pot na czole. Powiedziałem do siebie:

— Przyjacielu, wyczyść trzewiki na drogę w zaświaty; zaraza zgłosi się jeszcze dzisiaj!

Pomajstrowałem trochę w pracowni, by się rozerwać, ale możecie sobie państwo wyobrazić, o czym myślałem.

— Krasy byku, będziesz miał nauczkę na całe życie! — powiedziałem sobie.

Ale my, Burgundowie, nie zastanawiamy się długo nad tym, co należy uczynić, i w każdej okoliczności decydujemy się szybko. Na świętego Marcina, zawsze u nas dobra mina! Brońmyż się tedy! Wróg siedzi na karku, ale jeszcze za murami miasta. Na moment wpadło mi do głowy udać się do sklepiku św. Kosmy13 (do lekarza, rozumie się). Ale rychło się opamiętałem. Najgorzej zacząć z tą hołotą. Mimo strachu zmysły mnie jeszcze nie opuściły, przeto powiedziałem sobie:

— Szanowny nieboszczyku! Lekarze są cymbały. Wezmą twe grosze, a ciebie samego zawiozą do szpitala zakaźnego, gdzie zostaniesz na dobre zakażony. Przeto gęba na kołek! Rozumiesz? Nie bądźże wariatem. Jeśli idzie o śmierć, to damy sobie radę i bez lekarzy! A może się też zdarzyć, że Pan Jezus powie: „Będziesz sobie żył, Colas, na złość medykowi”.

Swoją drogą mimo tych przepowiastek, mimo tych facecyjek czułem coraz bardziej, że z moim brzuchem dzieje się coś niedobrego. Macałem się to tu, to tam... Uuu! Źle... Szelma zaraza wlazła już w mury miasta.

Najgorsze zaś, że właśnie nadeszła pora obiadu. Siedziałem przed wielkim garnkiem doskonale omaszczonej czerwonej fasoli z soloną wieprzowiną gotowaną na winie (do dziś dnia, myśląc o tym, płaczę z żałości), siedziałem, dumałem i nie miałem odwagi otworzyć ust. Myślałem ze ściśniętym sercem:

„Już po mnie! Apetyt zginął nagłą śmiercią. Oto początek końca...”

Należy tedy przynajmniej uporządkować interesy, jeśli pozwolę sobie na śmierć w domu, to te łajdaki ławnicy każą spalić moją chałupę pod pozorem niszczenia zarazy. Szkoda domu, wszakże dopiero wystawiony. Jakiż to świat zły i głupi! Nie można nawet umierać na własnych śmieciach. Ale poradzę ja sobie! Tylko muszę się śpieszyć.

Wstaję, ubieram się w najgorsze suknie, zabieram kilka dobrych książek, sentencje wielkich ludzi, tłuste facecyjki galickie, jedną rzecz o Rzymie starożytnym, Złote słowa Katona14, Serées Boucheta15, Nowego Plutarcha Gilles’a Corrozeta16 i pakuję to do worka, wraz ze świecą, lichtarzem i bochenkiem chleba. Potem żegnam się z uczniami, zamykam mieszkanie i udaję się mężnie do mojej koleby17 w winnicy położonej daleko za miastem, przy gościńcu wiodącym do Beaumont18. Szałas to niewielki, sklecony z bierwion19 obitych deskami. Służy on za skład narzędzi. Mam tu wypchany słomą siennik i dziurawe krzesło. Jeśli go spalą, nie będzie wielkiej szkody.

Zaledwie przyszedłem, zacząłem kłapać zębami, niby kruk dziobem. Porwały mnie dreszcze, uczułem kłucie w żołądku, w gardle zaś ściskało mnie straszliwie. Cóż było robić? Trudno zaprawdę spisać wszystkie akty bohaterstwa i wielkoduszności, na jakie się zdobyłem. Podobnie jak wielcy mężowie Sparty i Rzymu, walczyłem zrazu na śmierć i życie z wrogiem wewnętrznym, z bólem brzucha. Byłem sam, nikt mnie nie widział. Czyż sądzicie, że długo mogłem udawać Regulusa20 pod murami Romy21? Rzuciłem się na siennik i zacząłem ryczeć. Czyście nie słyszeli? Ryczałem straszliwie.

— Panie Boże! — wolałem. — I czemuż zawziąłeś się na biednego człowieka, który nie uczynił ci nic złego? Och, moja głowa! Och, mój brzuch! Jakże przykro porzucać tę ziemię w kwiecie lat swoich! Czyż zależy ci, Panie, na tym, bym się zjawił u ciebie tak wcześnie? O... Mój grzbiet! Oczywiście, wezwanie twoje jest dla mnie wielkim zaszczytem, wizytę tę zapiszę na honorowym miejscu w moim pa... ojej! Ale zważ, przecież się i tak zobaczymy, przeto po cóż ten pośpiech? Ho, ho, moja śledziona! Mnie się nie śpieszy... Panie Boże, nie nalegaj... Cóż ci ze mnie? Wszakże jestem robak marny. Czyż nie lepiej pogadać z jakimś księciem?... Ale jeśli inaczej być w żaden sposób nie może, tedy dziej się wola twoja! Sam widzisz, Panie Boże, jak jestem zrezygnowany, potulny, cichy... Psiakrew! Znowu mnie kole w boku! Niech to szlag trafi!

Wykrzyczałem się, a chociaż ból przez to nie ustał, wyładowałem znaczny zapas energii i to mnie uspokoiło.

— Tracisz tylko czas! — powiedziałem sobie. — Albo on nie słyszy wcale, albo nic go to nie obchodzi. Przeto szkoda płuc. Nie starczy ci i tak życia i zdrowia dłużej niż na godzinę lub dwie, po cóż je marnować? Skorzystaj z tych resztek rozsądku, jaki siedzi w twej czaszce, bo musisz się z nim rozstać niebawem. Zresztą umiera się raz tylko! Zaspokój, póki czas, swą ciekawość i żądzę wiedzy. Śledź pilnie, w jaki sposób wyłazi się z własnej skóry... Uważaj dobrze, bo nie powtórzy się to już po raz drugi!

Dzieckiem będąc, robiłem fujarki z wierzbiny i nikt mi nie mógł dorównać w nacinaniu gałęzi, zdejmowaniu kory i wycinaniu dziurek. Teraz wydało mi się, że to, co robiłem z korą, Stwórca czyni z moją własną skórą. Ou! Niezłe cięcie! Ale czyż przystoi osobie w tym wieku zabawiać się w sposób tak dziecinny? Nie czyń, porównań, mój Breugnon, ale zważaj pilnie, jak się robi z ciebie fujara. Śledź, póki kora trzyma się jeszcze drzewa, i notuj spostrzeżenia. Badajże swą powłokę, śledź każdą myśl, przyglądaj się, przeżuwaj, wsłuchuj w drgnienia trzustki, licz każdą kolkę, obmacuj się po brzuchu i nerkach22.

Przyglądałem się więc sobie uważnie. Od czasu do czasu wydawałem nieludzki ryk, w którym usiłowałem zamknąć rezultat obserwacji. Noc mi się strasznie dłużyła, zapaliłem tedy świecę, wsadziwszy ją w szyjkę flaszki. Pachniała sokiem porzeczkowym, ale nie było go już wcale. „I mnie już jutro nie będzie — pomyślałem — lecz jakiż pozostawię i zapach?”

Wijąc się po sienniku, usiłowałem czytać. Sentencje bohaterów rzymskich nie wywarły na mnie żadnego wrażenia. — Pal diabli tych trutniów! — zawołałem. — Wszakże wszystkie drogi prowadzą do rzeźni... powiedział pewien sędziwy wół. Nienawidzę głupiej pychy. Mam prawo użalić się z głębi serca, gdy trapi mnie kolka. Tak, ale w chwilach przerwy chcę się pośmiać!

I zacząłem się śmiać! Nie uwierzycie, jednak to prawda. Obolały jak przytłuczony orzech, otwarłem, szczękając jeszcze zębami, facecje naszego kochanego Boucheta i oczy moje padły na historyjkę tak niesłychaną, tak pulchną, tłustą, pieprzną, szelmowską, że ryknąłem szczerym śmiechem.

— Nie śmiejże się, bałwanie! — mówiłem do siebie. — Zaszkodzisz sobie jeszcze!

Ale nie mogłem przestać. Śmiałem się i śmiałem, porykując tylko od czasu do czasu. Potem śmiałem się znowu... Ach, ileż się naśmiałem, ile naryczałem w ciągu tej nocy!

Gdy nastał świt, znajdowałem się w takim stanie, że tylko kłaść się do grobu. Nie mogłem się utrzymać na nogach. Zawlokłem się na kolanach do jedynego okienka wychodzącego na gościniec. Zawołałem pierwszego przechodnia głosem wprost zaziemskim. Nie potrzebował słuchać mych słów, spojrzał na mnie, skoczył w tył, przeżegnał się i uciekł jak szalony.

Nie minął kwadrans, a miałem pod domem honorową straż, która mnie zawiadomiła, że nie wolno mi przekraczać progu szałasu. Ani myślałem o tym. Poprosiłem tylko, by zawezwano starego przyjaciela mego, notariusza Paillarda, ponieważ chcę podyktować testament. Ale strażnicy widocznie bali się nawet słów moich, gdyż zatykali sobie uszy i usta.

Na szczęście zjawił się pewien malec, pastuch gęsi. Kochany chłopczyna lubił mnie, gdyż zapamiętał sobie, jakem go raz przydybał na wiśni i zamiast ściągnąć zeń skórę, poprosiłem, by i dla mnie także... skoro już siedzi na gałęzi... rzucił parę garstek.

— Panie Breugnon! Lecę po notariusza! — wrzasnął i pobiegł przez pola do Dornecy.

Nie pamiętam dobrze, co się potem działo. Wiłem się pewnie po sienniku, ryczałem, wystawiałem język niby cielę, kłapałem zębami... Nagle posłyszałem trzaskanie z bata, odgłos dzwonków i znany, gruby głos. „Aha!” — myślę sobie i chcę wstać. O Boże! Zdawało mi się, że dźwigam na karku katedrę św. Marcina razem z wieżą, a całe Sembert na kuprze. Powiedziałem sobie: „Żebyś jeszcze niósł na domiar skały Basseville, powinieneś swego dokazać”.

Chodziło o takie klauzule testamentu (zdążyłem w ciągu nocy przemyśleć wszystko szczegółowo), które nie szkodząc chłopcom, mogły być bardzo korzystne dla Martynki i Glodzi. Wetknąłem przeto w okienko głowę. Ważyła chyba więcej niż „Henryka”, wielki dzwon św. Marcina, a chwiała się tak samo w prawo i w lewo.

Nagle spostrzegłem na gościńcu dwie znane, poczciwe postacie. To Paillard i proboszcz Chamaille patrzą na mnie, wytrzeszczając z przerażenia oczy. Pośpieszyli obaj co sił w koniu, by mnie jeszcze zobaczyć żywym. Wyznać muszę, że zapał ich znacznie ostygł na mój widok. Prawdopodobnie dla lepszego ujęcia całości obrazu skoczyli trzy kroki w tył. Zacny Chamaille, chcąc mi dodać otuchy, powtarzał raz po raz:

— Jak ty wyglądasz! Jak ty wyglądasz! Biedaku, biedaku, zupełny z ciebie nieboszczyk!

Złośliwość we mnie wezbrała, przy tym czułem się jakoś lepiej, przeto odparłem:

— Może raczycie mi złożyć wizytę? Musieliście się zgrzać w drodze.

— O, nie, nie... — zawołali obaj — bardzo nam tutaj dobrze!

Akcentując swoją chęć ucieczki, stanęli tuż przy wózku; Paillard począł potrząsać od niechcenia wędzidłem, Chamaille zaś, nawykły do rozmowy z umierającymi, spytał:

— No, jakże się czujesz, mój drogi?

— Jak się czuję? Dobrze, że się w ogóle jeszcze czuję.

— Ot, widzisz, Breugnon, czym jest człowiek! — zaczął proboszcz. — Pamiętam, że mówiłem ci to zawsze. Sam tylko Bóg jest potężny! My zaś to proch, to nic! Dziś się żyje, jutro gnije, dziś złoto, jutro błoto. Nie chciałeś wierzyć, radowałeś się życiem. Piłeś, śpiewałeś. A oto teraz, mój drogi, przyszła kryska na Matyska. Bóg cię wzywa. Honor to wielki, ale musisz stawić się przybrany w szatę godową. Muszę cię obmyć z brudu grzechów... Przygotuj się, grzeszniku!

— Mamy czas! — odparłem. — Zaczekaj, proboszczu!

— Skąd wiesz? Ani dnia, ani godziny...

— To nic... — powiadam — Mamy czas... A jeśli pojazd odjedzie do nieba beze mnie, to pójdę piechotą.

Zaczął machać rękami.

— Breugnon, drogi przyjacielu! Widzę, że i teraz jeszcze szatan cię trzyma za połę. Cóż to za żarty, czegóż jeszcze chcesz od świata? Zważ, wszakże to nicość, marność, znikomość, niekończący się ciąg klęsk, podstępów, złośliwości, nieczystych sprawek, zasadzek, cierpień i słabości!

— Nudzisz mnie, Chamaille! — wołam. — Nigdy nie zdobędę się na to, by cię zostawić samego.

— Zobaczymy się kiedyś — odparł.

— Ale dlaczegóż nie mielibyśmy się udać razem na tamten świat? Ostatecznie zgadzam się torować wam drogę, ale idźcie za mną, przyjaciele!

Udawali, że nie słyszą.

— Czas mija! — zahuczał gromko proboszcz. — Przestań żartować. Diabeł ci już siedzi na karku! Czy chcesz, by porwał w pazury twą czarną duszę? Dalejże, Colasie, uklęknij i czyń rachunek sumienia! Ja się będę modlił... Tak, tak, uczyń to dla mnie, proszę cię bardzo!

— Dobrze! Zrobię, co trzeba. Nie chcę ubliżać Panu Bogu. Ale muszę naprzód powiedzieć kilka słów Paillardowi. Idzie o testament...

— Powiesz potem!

— Nie! Paillard ma pierwszeństwo!

— Czyż stawiasz na drugim miejscu szczęśliwość wiekuistą?

— Tak! Co wiekuiste, nie przeminie, a doczesność mogą tymczasem diabli wziąć. Żegnam się z tym światem, przeto sama grzeczność wymaga, bym mu udzielił audiencji przed zameldowaniem się w przedpokoju Pana Boga.

Nalegał, krzyczał, groził, ale nie ustąpiłem. Notariusz wyjął papiery, pióro i siedząc na jakiejś beczce, spisał mój testament. Przysłuchiwali się licznie zgromadzeni przechodnie, włóczęgi i psy bezpańskie. Uporządkowawszy sprawy ziemskie, uporządkowałem sprawy ducha, a gdy wszystko się skończyło, Chamaille rozpoczął na nowo kazanie.

— Przyjacielu! — powiedziałem. — Jesteś już znużony. Wszystko, co mówisz, jest bardzo budujące i wzniosłe, ale dla człowieka tak znękanego chorobą przydałoby się coś innego. Oto dusza moja gotowa jest już siąść na koń. Chciałbym wypić przynajmniej na pożegnanie. Dusze chrześcijańskie, postarajcie się o flaszczynę!

O, jakże mnie dobrze pojęli! Obaj byli nie tylko chrześcijanami, katolikami, ale ponadto Burgundami. Miast jednej przynieśli mi tedy trzy butelki: chablis, pouilly i irancy. Z okna kajuty mego okrętu, który miał podnieść kotwicę lada chwilę, rzuciłem linę. Gęsiarek poczciwy, który się jakoś nie bał zarazy, przywiązał do jej końca stary koszyk, a ja resztkami sił wciągnąłem na pokład tych ostatnich trzech przyjaciół i pasażerów.

Rzuciłem się po odjeździe proboszcza i notariusza na siennik. Czułem się teraz mniej osamotniony. Nie będę opowiadał, co się ze mną działo w ciągu kilku następnych godzin. Nie wiem dlaczego, ale pamięć mi w tym miejscu nie dopisuje. W ścisłej komitywie z trójką butelek, a raczej z duchami w nich zamkniętymi, wędrowałem widać po rozłogach tak dalekich, że utraciłem wszelki kontakt z ziemią.

O północy spostrzegłem, że siedzę w ogrodzie na grządce truskawek, rozduszając pośladkami mięsiste, chłodne owoce, i gapię się na niebo widoczne poprzez gałęzie owocowego drzewa. Podziwiałem kontrast blasku nieba i cieni ziemi, a dwa rogi księżyca sterczały mi nad głową. Tuż obok czerniło się wężowisko splątanych, długich korzeni winorośli. Podobne do piekielnych stworów czy węży, przyglądały mi się złowieszczo.

Skąd się tu wziąłem, nie wiadomo. Zapewne pomyślałem sobie na wpół w malignie, na wpół na jawie: „Wstawaj, poczciwcze! Butelki już puste. Consummatum est23. Nic już po tobie. Na pośladkach nie umiera Rzymianin! Sursum corda!24” Musiałem tedy wstać i szukając słuchaczy, udałem się w kierunku, gdzie rosła kapusta. A może też miałem zamiar poszukać czosnku. Powiadają, że w braku wina najlepszy przeciw zarazie jest czosnek.

Ostatecznie, zaledwie znalazłem się w ogrodzie, opanował mnie czar nocy. Niebo sklepiło się cudnie nade mną, niby ogromna korona drzewa, a na gałęziach wisiały miliony owoców. Cudne, niby złote jabłka, gwiazdy dojrzewały w owym półświetle. Owoce zdały mi się gwiazdami, pochylały się ku mnie i zaglądały mi w oczy. Miliony oczu śledziły, czy żyję, a jakiś cichy pośmiech życzliwie szumiał pośród grządek truskawek. Gdzieś wysoko śpiewało coś, gwiazda czy jabłko, nie wiem już dobrze:

I ze wszystkich gałązek winnicy, znad ziemi, spod nieba podniósł się chór drżących, rozśpiewanych głosików, powtarzając:

Wsparłem się o ziemię i zapytałem:

— Chcesz mnie, dobra ziemio? Bo mnie dobrze z tobą.

I zanurzyłem ręce w jej pulchnej tłustości, i zapadłem w nią, a ona miękko rozstępowała się pode mną, biorąc mnie w objęcia. Po chwili leżałem sobie wygodnie i zacząłem się nakrywać ziemią niby ciepluchną kołderką. Tylko gęba była odkryta, a gwiazdy łączyły się w grona i zwisły mi nad ustami. Lipcowa noc zanuciła teraz swą wielką pieśń, jakiś oszalały konik polny cykał i cykał do upadłego. Nagle dzwon św. Marcina wybił dwanaście razy, a może czternaście czy szesnaście, nie było to bowiem zwykłe dzwonienie, lecz jakby hasło uroczystości. Wszystkie gwiazdy zmieniły się w dzwony... Boże, co za muzyka! Serce mi tłukło młotem, w uszach szumiało od tego dzwonienia.

Nagłe z głębi mojej ujrzałem drzewo Jessego25. Tuż obok mnie wyrastał z ziemi olbrzymi pień winorośli... Nie, nie obok, wyrastał wprost ze mnie, z mego brzucha, i wysyłał rozliczne gałązki ku niebu. Stało się tak jakoś, że nie ruszając się z miejsca, zacząłem jednak wspinać się po tych gałęziach coraz wyżej, a przy tym śpiewałem na całe gardło:

Musiałem tak przez znaczną część nocy wspinać się i śpiewać, gdyż jak mi potem powiedziano, prześpiewałem kilka tomów, i to najrozmaitszych utworów. Śpiewałem pieśni święte i świeckie. De profundis26, kolędy, Laudate27, fanfary, walce, pieśni wielkopostne, swawolne piosenki, piszczałem, udawałem flet, bębniłem na bębnie i grałem na trąbce.

Zbiegli się zewsząd sąsiedzi, obstąpili winnicę i mówili do siebie z żalem:

— Co za wrzask! To Colas umiera. Biedny Colas. Zwariował przed śmiercią!

Nazajutrz zbudziłem się koło południa. Nie macie pojęcia, moi państwo, jak to przyjemnie zbudzić się na ziemi, na własnych śmieciach. Co prawda, posłanie nie było zbyt miękkie i bolał mnie wściekle brzuch, ale co za radość wiedzieć, że się jeszcze posiada brzuch! Aa, Breugnon... Drogi chłopcze, widzę, zawróciłeś z drogi!... To doskonale, dajże pyska! Macam się po całym ciele, po znajomej gębie. Jest, jest, jest! Jakże dobrze, że wszystko jeszcze jest! Aa, jest także i mój ogród? Serwus! Meloniki moje kochane, zielone jeszcze, ale wnet się zaczną złocić.

Zapadłem w radosną kontemplację, ale wyrwało mnie z zadumy wołanie. Dwaj ludzie ryczeli spoza muru:

— Breugnon... Breugnon! Czyś już umarł?

To Paillard i Chamaille nasłuchiwali, czy nie dam znaku życia, a nie mogąc się doczekać, poczynali już wielbić moje cnoty i wychwalać nieboszczyka.

Wstaję pomaleńku... (o, do licha, mój brzuch!), wstaję i zbliżam się z wolna, potem nagle wystawiam głowę i wołam:

— A kuku!

Rzucili się w tył.

— Breugnon, chłopcze drogi, więc nie umarłeś?

Śmieją się i płaczą z radości, ja zaś pokazuję im język.

— Żyję jeszcze, poczciwi ludziska!

Wyobraźcie sobie, że te draby trzymały mnie przez dwa tygodnie w moim nędznym szałasie, aż się przekonali wyraźnie, że jestem zupełnie zdrów. Muszę przyznać, że nie dali mi cierpieć niedostatku. Miałem tedy i mannę28, i wodę (myślę o wodzie Noego), a nawet codziennie wieści ze świata, gdyż opowiadali mi wszystko, stojąc pod okienkiem.

Gdym wyszedł, Chamaille powiedział mi:

— Breugnon, wiesz kto cię uratował? Oto mój wielki święty: Roch29. Powinien byś mu podziękować!

— Zdaje mi się — odparłem — że uratowało mnie trzech świętych, a mianowicie, święty chablis, święty pouilly i święty irancy. Wszakże samiście mi przynieśli od ich lekarstwo.

— Niech i tak będzie, Breugnon! Ale jedź ze mną, muszę cię koniecznie pokazać memu świętemu!

— Zgoda, byleś mi potem pokazał moich trzech świętych!

Udaliśmy się do proboszcza i znowu zasiedliśmy we trójkę przy winku.

— Ho, ho... Przyjaciele drodzy! — zawołałem. — Jakoś bliżej teraz siebie siedzimy niż onego dnia, kiedy to prosiłem was o kielich na pożegnanie! Wówczas nie chcieliście wcale przepić do mnie!

— Wybacz, mój przyjacielu! — wyznał Paillard. — Kocham cię, ale bardziej jeszcze siebie. Wspomnij przysłowie: Bliższa koszula ciała...

— Mea culpa! Mea culpa!30 — bił się w piersi proboszcz. — Jestem tchórz, taka już moja natura!

— Ach! Jakże to jednak dobrze żyć, drodzy przyjaciele! — zawołałem z westchnieniem.

Ucałowaliśmy się serdecznie i powiedzieli sobie:

— Każdy porządny człowiek ma swe wady, ale jest i tak darem nieba, a wiadomo: darowanej kobyle nie zagląda się w zęby!