VII Śmierć mojej starej

Koniec lipca

Rozpierała mnie coraz bardziej radość życia. Wracałem doń bez trudu, ochotnie, nie wątpicie o tym chyba. Czułem teraz, że jest stokroć lepsze, pełniejsze, słodsze, bardziej złote, przyrumienione, chrupiące, że rozpływa się wprost na języku. Miałem apetyt zmartwychwstałego. Ach, jakże się musiał obżerać Łazarz1 po wyjściu z grobu!

Pewnego dnia pracowałem ochoczo w warsztacie, potem mocowałem się na kieliszki, niby Samson2, ze znajomymi i właśnie byliśmy wszyscy w najlepszym nastroju, gdy zjawił się pewien wieśniak z Morvan3.

— Majstrze! — powiedział do mnie. — Widziałem wczoraj waszą żonę!

— Ho, ho, toś sobie użył, bratku! — odparłem. — No, a cóż tam koło niej słychać?

— A nic, wszystko w porządku. Wybiera się w drogę!

— Dokądże to?

— Spieszno jej, majstrze, do Pana Boga!

— Nie zazdroszczę mu tej wizyty! — powiedziałem żartobliwie. — Niebo zamieni się w piekło!

A któryś z kompanów dodał:

— Ona odchodzi, tyś został! Oto widzisz, Colasie, że szczęście chadza zawsze w parze!

Chcąc się dostroić do innych, (mimo wzruszenia) odparłem:

— Napijmy się tedy, bracia. Bóg jest dobry, odejmuje bowiem babę chłopu, gdy ten nie wie już, co z nią począć!

Ale nagle wino wydało mi się jakieś gorzkie. Nie mogłem dokończyć szklanki. Wziąłem kij w rękę i wyszedłem, nie pożegnawszy nawet znajomych. Krzyczeli za mną:

— Hej, dokądże to idziesz? Co ci się stało?

Byłem już daleko, śpieszyłem co sił w nogach, a serce mi ściskał ból. Tak, tak! Można nie kochać swej żony, można się z nią żreć jak pies z kotem przez dwadzieścia pięć lat, ale przecież zapomnieć nie sposób, gdy kostucha zjawia się u progu, że z towarzyszką swą dzieliłeś wspólne, zbyt wąskie łóżko i pot jej mieszał się nierzadko z twoim i że z jej to chudego łona wyszło pokolenie nowe, przez ciebie poczęte, i wzruszenie chwyta cię za gardło, jak gdybyś tracił część własnego ja. Więc choć nie była piękna i nieraz ci dokuczyła, rośnie w tobie litość nad nią i nad sobą samym i teraz, mocny Boże, dopiero teraz czuje człowiek żal i coś jak miłość.

Przybyłem na miejsce nazajutrz o zmierzchu. Od pierwszego spojrzenia poznałem, że wielki rzeźbiarz-śmierć pracował dobrze. Spod firanki sfalowanej skóry ukazywała się tragiczna twarz śmierci. Ponadto stało się coś, co lepiej jeszcze podkreślało, że skon4 jest bliski. Ujrzawszy mnie, spytała łagodnie:

— Mój drogi biedaku, musiałeś się bardzo zmęczyć, taki kawał drogi...

Byłem głęboko wzruszony i pomyślałem:

„Oho, już po niej: stała się łagodna!”

Usiadłem przy łóżku i wziąłem ją za rękę. Nie była w stanie mówić, dziękowała mi tylko wzrokiem za to, żem przyszedł. Chcąc ją rozweselić, próbowałem żartować i opowiedziałem jej w lekkiej formie, jak to zaraza przyszła do mnie z wizytą, ja zaś wyrzuciłem nieproszonego gościa za drzwi. Nie wiedziała o tym wcale i tak ją to wzruszyło (cóż za nieostrożność w okazywaniu uczuć), że mało co nie umarła.

Gdy odzyskała zmysły, zaczęła gadać („Dzięki Bogu, pożyje jeszcze” — pomyślałem) i wróciła jej złość. Usiadła i zaczęła miotać obelgi na moją głowę. Twierdziła, że to łajdactwo z mej strony, żem jej nie dał znać, że nie mam serca, że jestem gorszy od psa, że jak pies powinienem zdechnąć w samotności i opuszczeniu na kupie śmieci. Była niewyczerpana, a wściekłość podwajało jeszcze to, że język jej się plątał i słowa wychodziły z ust zniekształcone i drżące. Chciano ją uspokoić, mówiono mi:

— Idźże sobie! Widzisz, że jej to szkodzi, odejdź bodaj na chwilę!

Ale ja roześmiałem się i pochylony nad łóżkiem mówiłem:

— Dzięki Bogu! Dzięki Bogu! Będziesz jeszcze zdrowa, teraz ci wrócił humor, mów dalej, stara, mów!

Wziąłem w obie dłonie trzęsącą się, biedną głowinę złośnicy i ucałowałem z całego serca w oba policzki.

Za drugim pocałunkiem rozpłakała się.

Siedzieliśmy bez słowa — sami, gdyż wszyscy wyszli do drugiej izby — słuchając świerszcza ćwierkającego gdzieś w szparze podłogi. Naraz uczułem, że chce mówić.

— Nie męcz się! — powiedziałem. — Przez dwadzieścia pięć lat nagadaliśmy się dosyć. Rozumiemy się bez słów.

— Nic ci jeszcze nie powiedziałam! — szepnęła. — Muszę wyznać wszystko, inaczej nie wejdę do raju...

— Ależ wejdziesz — zapewniałem — wejdziesz niezawodnie!

— Jeśli wejdę nawet... — upierała się — to wyda mi się gorszy od piekła. Muszę wyznać, iż byłam dla ciebie, Colasie, zła i żem ci zatruwała życie...

— To nic, to nic! Trochę kwasu nawet potrzeba dla zdrowia.

— ...byłam zazdrosna, kłótliwa, opryskliwa, uparta, zawsze naburmuszona, napełniałam wrzaskiem cały dom; zalewałam ci sadła za skórę5.

Pogładziłem jej ramię.

— To nic, to nic — zapewniałem. — Sadło przyda się zawsze pod skórą, a i tej skórze nic się zresztą nie stało!

— Ale kochałam cię! — zawołała.

— Wiem o tym i wiedziałem zawsze! — odparłem wesoło. — Każdy na swój sposób objawia miłość. Szkoda tylko, że nie powiedziałaś mi tego otwarcie.

— Kochałam cię! — powtórzyła. — Ale ty nie kochałeś mnie wcale. I dlatego ty byłeś dobry, a ja zła. Nienawidziłam cię, widząc, że mnie nie kochasz, a ty niceś sobie z tego nie robił. Śmiałeś się... Śmiejesz się dzisiaj jeszcze... Boże, ileż wycierpiałam przez ten swój śmiech! Ukrywałeś się w tym śmiechu niby w płaszczu nieprzemakalnym, a mój deszcz i burza nie mogły cię nigdy dosięgnąć. Jakże cierpiałam, Colasie... Kilka razy byłam bliska śmierci...

— Droga moja — odparłem — Kryłem się przed burzą, gdyż jak ci wiadomo, nie lubię wody!

— I teraz jeszcze śmiejesz się, niepoprawny człecze. Ano śmiejże się. Widać cię grzeje ten śmiech. W tej chwili, kiedy mi nogi ogarnia chłód ziemi, czuję, ile wart ten twój śmiech. Pożycz mi tego płaszcza! Albo nie, śmiej się sam, nie mam ci już tego za złe... Przebacz mi wszystko, Colasie.

— Byłaś kobietą uczciwą, dzielną i wierną. Czyż to nie dosyć? Być może, nie byłaś uprzejma codziennie. Ale przecież nikt nie jest bez wady. Sam jeno Pan Bóg jest doskonałością, tak przynajmniej mówią księża. Walczyłaś mężnie z przeciwnościami losu, nie uskarżałaś się nigdy na życie, a w chwilach naprawdę ciężkich stałaś zawsze przy mnie. Nie troszczmy się zresztą o przeszłość. Wspomnienia nasze są czyste, zachowaliśmy dobrą wiarę, nie ugięliśmy się, nie wołali ratunku i nie mamy na sobie plamy hańby. Co się stało, tego nie można zmienić. Doniosłaś swoje brzemię do końca, niechże teraz Pan Bóg je waży, to jego urząd. Już to nie nasza sprawa, możemy sobie odsapnąć oboje. Rozprostujmy grzbiety, wykopmy sobie dziurę w ziemi, w której niedługo spoczniemy, by spać z otwartą gębą, chrapiąc jak organy. Requiescant!6 Pokój ludziom spracowanym na tym padole!

Słuchała z oczyma zamkniętymi. Ręce miała skrzyżowane na piersiach. Gdym skończył, podniosła powieki i podała mi rękę, potem rzekła:

— Połóż się, mój drogi. Zbudzisz mnie jutro i pomówimy jeszcze.

Jak przystało kobiecie miłującej porządek, wyciągnęła się prosto na łóżku, wygładziła kołdrę, podciągnęła prześcieradło pod samą brodę, tak że nie było na nim ani jednej fałdy. Leżała z wzniesionym w górę spiczastym nosem, przyciskając krucyfiks do wyschłych piersi, i czekała gotowa i zrezygnowana.

Ale pisane jej było, że jeszcze przed śmiercią celem ostatecznego oczyszczenia przejdzie przez piekło ziemi. Właśnie w momencie, gdyśmy skończyli pożegnanie, wpadła do izby właścicielka domu i zawołała, zwracając się do mnie:

— Panie Colas, panie majstrze! Chodźże pan, prędko, prędko!

Nie rozumiejąc, o co idzie, spytałem:

— Co się stało? Proszę mówić ciszej!

Moja stara, siedząca jakby w wielkim pojeździe ruszającym w drogę niebiańską, snadź dostrzegła ze swego siedzenia coś więcej, gdyż podniosła się i wyciągając ku nam ręce, krzyknęła wielkim głosem:

— Glodzia! Moja Glodzia!

Teraz i ja zrozumiałem, przeszyty owym krzykiem i słysząc chrapliwy kaszel w sąsiednim pokoju. W strasznym stanie znalazłem mojego kochanego skowroneczka. Glodzia dusiła się. Okrutna choroba pochwyciła w kleszcze biedny jej gardziołek, a maleństwo daremnie starało się łapkami rozluźnić śmiertelną pętlę. Oczętami tylko wzywała ratunku i rzucała się jak zraniona ptaszyna.

Straszna to była noc. Dziś jeszcze, chociaż minęło pięć dni, nie mogę o niej wspomnieć bez drżenia.

Od samego wspomnienia słabną mi nogi i muszę siąść i odsapnąć. Czyż podobna, by mieszkał w niebie Pan i władca dopuszczający, aby tak okrutnie męczono te małe istoty? Czyż nie jest to straszne patrzyć, jak cienka szyjka nabrzmiewa do pęknięcia, jak biedne ciałko rzuca się w konwulsjach, a oczy spozierają ze zdziwieniem i wyrzutem? Rozumiem, że można ściągać skórę ze starego osła, jak ja na przykład, że dręczy się kogoś, kto umie się bronić. Nie dziwię się zgoła, miły Boże, że Cię zbiera nieraz ochota pobawić się udręką wrzeszczącego człowieka. Próbuj więc! Wszakże człowiek stworzony jest na Twój obraz, a przeto podobniście do siebie. Nie jesteś tedy, mocny Boże, każdego dnia w tygodniu dobry, miewasz kaprysy, złośliwości, zbiera Cię ochota robić na złość. Od czasu do czasu odczuwasz wielkie pragnienie niszczenia, próbowania siły, bo jesteś złośliwy, w złym humorze lub po prostu nie masz jak zabić czasu, wszystko to, jak rzekłem, nie dziwi mnie wielce. Stać nas na to — nas, ludzi, i Ciebie — by się popróbować, i nieraz wypowiadaliśmy Ci otwarcie nasze poglądy. Ale brać na cel takie jagniątko, z którego ściśniętego karczku trysło by mleko, nie krew, to coś niesłychanego! Dość tego, nie wolno, i basta! Bóg czy król, czyniąc tak, przekracza swe prawa. Przestrzegamy Cię, Panie, że jeśli nie przestaniesz, to z wielką przykrością, ale stanowczo, jeszcze w tym tygodniu pozbawimy Cię korony. Takie okropności możliwe są w dwu jeno razach, o Panie nasz: albo nie widzisz, co się dzieje, albo Cię zgoła nie ma. Aj, to słowo nie ma sensu, cofam je przeto. Przecież sam fakt rozmowy z Tobą świadczy, że jesteś. Ach, ileż razy wiedliśmy dysputy i jeśli będziesz szczery, przyznasz, żem Cię nieraz zmusił do milczenia. Tej nocy okrutnej wzywałem Cię, kląłem, groziłem, przeczyłem Ci bytu, prosiłem, błagałem, wyciągałem do Ciebie ręce i pokazywałem pięści. Nie powiesz chyba, żem zaniedbał czegokolwiek, co by Cię mogło wzruszyć. Niestety, wszystko na nic, nie drgnąłeś nawet. „Nie chcesz — pomyślałem — dobrze, pokaże się, kto będzie na wierzchu; nie zwracasz uwagi na głos wiernych Twoich, tedy źle na tym wyjdziesz, gdyż znamy innych jeszcze panów i do nich się zwrócimy...”

Przez całą noc czuwałem przy Glodzi wraz z poczciwą właścicielką domu. Martynka została w Dornecy, gdyż przyszły już na nią bóle porodowe. Nad ranem dziecko zaczęło konać. Przeto powzięliśmy ostateczną decyzję. Wziąłem małą na ręce i wyjrzałem przez okno. Padał deszcz rzęsisty i dął silny wiatr. Róża na długiej łodydze usiłowała wsunąć się do izby. „To zapowiedź śmierci” — pomyślałem. Przeżegnałem się i mimo niepogody wyszedłem z domu.

Glodzia zwisała mi na ręku, jakby już umarła. Osłaniałem starannie biedną jej głowinę. Przodem szła gospodyni, niosąc dary dla duchów. Niebawem w przydrożnym lesie znaleźliśmy nad bagniskiem drżącą liśćmi starą osikę. Górowała nad niewielką polanką wysoka, prosta niby wieża. Okrążyliśmy trzy razy drzewo. Dziecko jęczało i szczękało zębami.

Przywiązaliśmy do rączki Glodzi wstążkę, drugi jej koniec do gałęzi, a potem gospodyni zanuciła bezzębnymi ustami wraz ze mną zaklęcie:

Potem gospodyni zrobiła dziurę pomiędzy korzeniami drzewa, wlała w nią kubek wina, włożyła dwa ząbki czosnku i łyżkę sadła. Następnie napełniliśmy mój kapelusz trawą i okrążyliśmy go trzy razy. Za trzecim razem splunęliśmy weń i wyrzekli zaklęcie:

Na koniec zawróciliśmy do gościńca, odnaleźliśmy krzak cierni, uklękliśmy, położyli dziecko na ziemi i prosiliśmy Boga o ratunek przez pamięć cierni, które raniły głowę jego Syna.

Gdyśmy wrócili do domu, dziecko zdało się już nieżywe. Trudno, czyniliśmy, co leży w mocy ludzkiej.

Moja stara przez ten czas ani słyszeć nie chciała o śmierci. Miłość do Glodzi trzymała ją na ziemi. Złościła się, rzucała po łóżku i krzyczała:

— Nie pójdę, nie pójdę! Panie Boże, zaczekaj! Muszę się dowiedzieć, co będzie: tak czy tak; wściekłabym się z desperacji! Czy wyjdzie z tego? Ha, wyjdzie, musi wyjść, ja tak chcę! Tak się stać musi, musi, musi! Sprawa załatwiona!

Sprawa nie była jeszcze załatwiona, bo za chwilę znowu rozległy się dzikie wrzaski... Ho, ho, co za głosik! A ja, głuptak, myślałem, że wydaje ostatnie tchnienie! No, jeśli to miała być ostatnia seria akordów, to finał należało nazwać świetnym.

Colasie, drabie jeden, pokpiwasz bezwstydnie! Ha, trudno, jestem, kim jestem. Śmiech nie przeszkadza mi cierpieć, a ból nie zdoła zamknąć gęby prawdziwemu Francuzowi. Czy się śmieje, czy płacze, nigdy oczu nie zamyka. Niech żyje Janus7 dwugłowy o oczach zawsze otwartych!...

Wrzeszczała coraz głośniej, tak że nie sposób było słuchać. Przeto uspokajałem ją, mówiłem do niej jak do chorego dziecka, okrywałem kołdrą. Wyrywała się, odrzucała pościel i ryczała w najwyższej pasji:

— Nicponiu! Obrzydły nicponiu i samolubie! Niby to jesteś mężczyzną, a nie masz siły uratować dziecka. Przeklęty sobku! Sobie umiałeś poradzić... ha? A właśnie ty powinieneś był umrzeć, nie ona!

— Masz rację! — odparłem. — Masz zupełną rację! Gdyby Pan Bóg chciał zamiany, niezwłocznie zdjąłbym swą skórę i posłał do nieba w prezencie, ale ten interes, zdaje się, nie dojdzie do skutku. Chociaż niedawno wyprana przez Chamaille’a skóra moja ma dużo plam. Oboje mamy już mocno podniszczone ruchomości, przeto pozostaje nam tylko czekać i cierpieć. Cierpmy tedy w milczeniu. Może tą ofiarą ubłagamy Pana Jezusa.

Zamilkła, oparła głowę o moją głowę i słone łzy nasze zmieszały się. Cisza zapanowała. Zdawało się, że cień jakiś spływa, niby kir skrzydeł anioła śmierci.

Nagle rozjaśniło się, anioł znikł. Stał się cud. Skąd przyszedł? Czy z nieba, czy z lasu, czy sprawił go Jezus, pan miłosierdzia, czy straszliwa matka ziemia? Czy sprawiły go modły, czy wymusił strach kobiety, czy może zesłała go osika ubłagana darami lub drżąca o całość swej głowy?

Nie dowiemy się tego nigdy, a że w razach niepewności należy być ostrożnym, tedy złożyłem gorące dzięki wszystkim potęgom, całej kompanii i przesłałem gratulacje, dodając kilka ciepłych słów pod adresem potęg zgoła nieznanych (one są często najważniejsze).

Faktem jest, a to rzecz główna, że od tej chwili Glodzi ulżyło znacznie, gorączka spadła, oddech zaczął swobodnie przepływać przez gardziołek i maleństwo, umknąwszy zwycięsko szponom śmierci — zmartwychwstało.

Natenczas roztopiły się jak masło nasze stare serca. Oboje zaintonowaliśmy Nunc dimittis, Domine...8 a moja złośnica opadła na poduszki, bezsilna, łkająca z radości. Głowa jej zwisła jak ścięta i legła ciężko na pościeli.

— Teraz czas mi iść... — wyszeptała. W tej samej chwili zmętniało jej spojrzenie, a policzki zapadły, jakby nagły powiew wiatru zgasił płomyk życia. Pochyliłem się nad łóżkiem, chociaż już jej nie było, i patrzyłem niby w wir na wodzie, gdzie na małą chwilę pozostają kształty ciała, które zapadło w głąb, niknąc w kręgach rozlewnych.

Zamknąłem jej oczy, pocałowałem woskowe czoło, skrzyżowałem na piersiach spracowane ręce, które nie odpoczywały nigdy, i pozostawiając lampkę, co zgasła z braku oliwy, usiadłem przy nowym płomyku, który miał odtąd oświetlać dom. Patrzyłem na śpiącą dziecinę, czuwałem nad nią i myślałem... (Czyż można powstrzymać się od myśli?)

Czyż nie dziwna to zaiste rzecz, że się człowiek tak przywiązuje do takiego maleństwa? Bez niego życie traci znaczenie, z nim nawet najgorsze jest dobre. Mogę sobie nawet umrzeć, cóż mi na tym zależy. Byle ono żyło, kpię z reszty. Ale koniec końcem coś mi za dużo tego wszystkiego. Wszakże istnieję, u licha, żyję, zdrów jestem, władam pięciu zmysłami i kilku jeszcze ponadto, z których najpiękniejszy jest imć pan zdrowy rozum. Nie boczyłem się nigdy na życie, noszę w brzuchu co najmniej dziesięć łokci kiszek, zawsze pustych i zawsze gotowych wziąć udział w uczcie życia. Ponadto jasno w mej głowie, rękę mam wprawną, twardy krok, mocne łydy, jestem zdolny robotnik i Burgund jak sto diabłów. Mimo wszystko jednak oddałbym się cały za to maleństwo, którego nie znam nawet dobrze! Bowiem w gruncie rzeczy czymże jest? Mały skrzacik, zabaweczka śliczniutka, papużka próbująca gadać, istota niebędąca na razie niczym, mogąca dopiero czymś zostać, i to tylko może. Czyż dla owego: może mam się oddać z bebechami? Hola... Jestem, a przeto jestem i chcę być dalej! Ach, czyż owo może nie jest to właśnie ów piękny kwiat, dla którego żyję? Gdy robaki nażrą się mięsa mego, gdy cielsko moje rozpadnie się w cmentarnej ziemi, zmartwychwstanę, o Panie, w innym jakimś ja, piękniejszym, szczęśliwszym i lepszym może... Ha, trudno to zgadnąć! I dlaczegóż by miało być więcej warte od mego obecnego ja? Oto dlatego, że wylezie mi na plecy i więcej dojrzy z góry, która wyłoni się ze mnie, otworzy oczy na światłość niedostrzegalną oczom moim, mimo że ją tak kochały, stanie do zbiórki plonów dni i nocy przyszłości. Widzę płynące lata i wieki i raduję się tym, co przeczuwam, i tym, czego nie znam. Wszystko wkoło mnie przemija, a właściwie to ja posuwam się coraz dalej, coraz wyżej, niesiony pokoleniami. Nie jestem już przykuty do małego terytorium swego. Poza widnokręgiem życia, poza moim polem snują się długie zagony, płyną poprzez ziemię, ogarniają przestrzeń, niby Droga Mleczna pokrywają pajęczyną całe lazurowe niebo. Jest to nadzieja moja, pożądanie, ziarno, które sieję pełną dłonią po rozłogach nieskończoności.