Rozdział drugi

Pierwsze przesłuchanie

K. został powiadomiony telefonicznie, że w najbliższą niedzielę odbędzie się w jego sprawie krótkie przesłuchanie. Zwrócono mu uwagę na fakt, że takie przesłuchania będą się teraz odbywały regularnie i że, choć może nie co tydzień, to jednak będą następowały częściej. Leżało bowiem z jednej strony w ogólnym interesie, by proces doprowadzić do rychłego końca, z drugiej zaś przesłuchania musiały być pod każdym względem wnikliwe, a przecież przez wzgląd na związane z nimi trudy nie należało ich jednocześnie zbytnio przeciągać. Dlatego wybrano rozwiązanie w postaci następujących po sobie w niedługim czasie krótkich przesłuchań. Na ten dzień wyznaczono niedzielę, z tego powodu, by nie zakłócać pracy zawodowej K. Założono, że się z tym zgadza; bo gdyby sobie życzył innego terminu, postarano by się, na ile to możliwe, spełnić jego prośbę. Przesłuchania mogłyby się także odbywać przykładowo nocą, ale wtedy K. zapewne nie byłby wystarczająco przytomny. W każdym razie zamierzano pozostać przy niedzieli, dopóki K. nie zgłosi sprzeciwu. Rzecz jasna na przesłuchania powinien się stawiać bezwarunkowo, nie trzeba tego specjalnie zaznaczać. Podano mu numer domu na przedmieściach, do którego K. miał się zgłosić; był to budynek na odległej ulicy, na której jeszcze nigdy nie był. Gdy usłyszał tę wiadomość przez telefon, odłożył słuchawkę, nie odpowiadając ani słowem, i od razu postanowił udać się tam w niedzielę; było to z pewnością konieczne, proces się rozpoczął i musiał mu się jakoś przeciwstawić, to pierwsze przesłuchanie powinno być też ostatnim.

Wciąż stał w zamyśleniu przy aparacie, gdy usłyszał za sobą głos wicedyrektora, który chciał gdzieś zatelefonować, ale K. stał mu na drodze.

— Złe wieści? — spytał od niechcenia wicedyrektor; nie po to, by uzyskać odpowiedź, lecz by odprawić K. od aparatu.

— Nie, nie — rzekł K., ustępując mu miejsca, jednak nie odchodząc.

Wicedyrektor wziął słuchawkę i czekając na połączenie, odezwał się znad niej:

— Jedno pytanie, panie K. Zechciałby mi pan w niedzielę rano sprawić przyjemność, dotrzymując nam towarzystwa podczas rejsu moją żaglówką? Będzie więcej osób, z pewnością znajdą się tam również pańscy znajomi. Między innymi prokurator Hasterer. Zechce pan przyjść? Proszę, niech pan do nas dołączy!

K. starał się uważnie wsłuchać w te słowa. Nie były dla niego bez znaczenia, gdyż owo zaproszenie ze strony wicedyrektora, z którym nigdy nie żył w szczególnie dobrych stosunkach, oznaczało próbę pojednania z jego strony i pokazywało, jak ważny stał się K. w banku oraz jak cenną wydawała się drugiemu co do rangi urzędnikowi banku jego przyjaźń, czy choćby bezstronność. To zaproszenie musiało być dla wicedyrektora uwłaczające, choć wypowiedział je tylko znad słuchawki w oczekiwaniu na połączenie.

K. musiał jednak dołożyć do tego kolejne upokorzenie, mówiąc:

— Dziękuję bardzo! Niestety nie mam w niedzielę czasu, mam już pewne zobowiązania.

— Szkoda — rzekł wicedyrektor i skierował uwagę na połączenie telefoniczne, które właśnie zostało nawiązane.

Rozmowa nie była krótka, ale K. cały ten czas trwał w swoim roztargnieniu obok aparatu. Dopiero gdy wicedyrektor zakończył rozmowę, K. zląkł się i by choć trochę usprawiedliwić swoje bezcelowe pozostanie przy telefonie, rzekł:

— Przed chwilą do mnie dzwonili, by mi powiedzieć, że mam się gdzieś stawić, ale zapomnieli wspomnieć, o której godzinie.

— Niech pan dopyta — stwierdził wicedyrektor.

— To nie jest takie ważne — odparł K., choć pogorszył tym samym swoją wcześniejszą, i tak już marną wymówkę.

Wicedyrektor na odchodnym poruszył jeszcze inne sprawy. K. zmusił się do odpowiedzi, zastanawiając się jednak głównie nad tym, że najlepiej będzie stawić się w niedzielę o dziewiątej rano, gdyż o tej właśnie porze wszystkie sądy rozpoczynają pracę w dni powszednie.

Niedziela była pochmurna. K. czuł się bardzo zmęczony, bo z okazji pewnej uroczystości świętował w gospodzie do późnej nocy, więc kolejnego dnia o mało nie zaspał. W pośpiechu, nie mając czasu na zebranie myśli i zestawienie w głowie rozmaitych planów, które rozważał od tygodnia, ubrał się i pobiegł, bez śniadania, pod podany mu adres na przedmieściach. Dziwnym trafem, mimo braku czasu na rozglądanie się wokół, napotkał po drodze trzech urzędników mających do czynienia z jego sprawą: Rabensteinera, Kullicha i Kaminera. Dwaj pierwsi przecięli drogę K. tramwajem, Kaminer zaś siedział na tarasie kawiarni i w chwili, gdy K. przechodził obok, wychylił się z zaciekawieniem przez balustradę. Wszyscy najpewniej odprowadzili go wzrokiem i zdziwili się, że ich przełożony biegnie; jakaś przekora powstrzymała K. od skorzystania z tramwaju, żywił wstręt do wszelkiej, choćby najdrobniejszej cudzej pomocy w tej swojej sprawie, nie chciał też nikogo absorbować i tym samym choćby w najodleglejszy sposób wtajemniczać; wreszcie nie miał też najmniejszej ochoty poniżać się zbytnią punktualnością wobec komisji przesłuchującej. A jednak teraz biegł, byle tylko w miarę możliwości stawić się o godzinie dziewiątej, chociaż nawet nie wezwano go na określoną godzinę.

Wydawało mu się, że rozpozna budynek już z daleka po jakimś oznaczeniu, którego nie potrafił sobie dokładnie wyobrazić, albo po jakimś szczególnym, już z oddali dostrzegalnym poruszeniu przed wejściem. Lecz po obu stronach Juliusstraße, przy której miał stać i przy której wylocie K. na moment się zatrzymał, znajdowały się jednakowe domy — wysokie, szare, zamieszkałe przez ubogich kamienice czynszowe. Teraz, tego niedzielnego poranka, większość okien była zajęta; mężczyźni w koszulach wychylali się przez nie, paląc papierosy albo przytrzymując przy skraju ostrożnie i z czułością małe dzieci. W innych oknach piętrzyła się pościel, ponad którą niekiedy przemykała rozczochrana głowa kobiety. Ludzie wołali coś do siebie nawzajem przez ulicę, jeden z takich okrzyków wywołał właśnie nad głową K. salwę śmiechu. W równych odstępach wzdłuż tej długiej ulicy mieściły się niewielkie sklepiki z rozmaitymi artykułami spożywczymi, schodziło się do nich po paru schodkach, gdyż znajdowały się poniżej poziomu jezdni. Kobiety wchodziły tam i wychodziły stamtąd, albo rozprawiały ze sobą na stopniach. Handlarz owoców, który zachwalał towar ludziom w oknach, o mało nie przewrócił swoim wózkiem K., równie nieuważnego jak on sam. Wtem rozległy się pierwsze dźwięki przeraźliwej muzyki z patefonu, wysłużonego w lepszych dzielnicach miasta.

K. wszedł głębiej w zaułek, wolno, jakby teraz już miał czas, albo jakby sędzia śledczy spoglądał nań z któregoś okna, wiedząc, że K. się właśnie stawił. Było tuż po dziewiątej. Budynek znajdował się dość daleko, był nad wyraz rozległy, zwłaszcza brama wjazdowa była wysoka i szeroka. Najwidoczniej była przeznaczona dla ciężkich wozów, zmierzających do różnych składów, teraz pozamykanych, które mieściły się wokół wielkiego dziedzińca i nad którymi widniały szyldy z nazwami firm; K. znał niektóre z nich z transakcji bankowych. Wbrew przyzwyczajeniu, by nie poświęcać uwagi podobnym zewnętrznym detalom, zatrzymał się na chwilę przy wejściu na dziedziniec. Tuż obok niego siedział na skrzyni bosy mężczyzna i czytał gazetę. Na ręcznym wózku bujało się dwóch chłopców. Chuderlawa dziewczynka w szlafroku, stojąca przy pompie i nalewająca wodę do dzbanka, zerkała na K. W rogu dziedzińca, między dwoma oknami rozpięto sznur, na którym rozwieszono pranie do wyschnięcia. Na dole stał mężczyzna i okrzykami komenderował robotnikami.

K. odwrócił się w stronę schodów, by dojść do pokoju przesłuchań, lecz po chwili zatrzymał się, bo oprócz tychże stopni dostrzegł na dziedzińcu jeszcze trzy inne klatki schodowe, a poza tym wszystko wskazywało na to, że niewielkie przejście na końcu dziedzińca prowadzi do kolejnych. Zdenerwował się, że nie wskazano mu położenia pokoju dokładniej, potraktowano go doprawdy w sposób zdumiewająco lekceważący czy też obojętny; zamierzał to głośno i wyraźnie oświadczyć.

W końcu jednak wszedł na pierwsze schody, bawiąc się w myślach wspomnieniem słów strażnika Willema, że sąd jest przyciągany przez winę, z czego by właściwie wynikało, iż pokój przesłuchań powinien się znajdować właśnie przy tych schodach, które K. losowo wybrał.

Wchodząc na górę, przeszkodził bawiącym się na schodach brzdącom, które zerkały na niego spode łba, gdy przechodził miedzy nimi.

„Jeśli będę musiał tędy przejść ponownie, muszę zabrać ze sobą słodycze, żeby je sobie zjednać, albo bat, żeby je sprać”, pomyślał sobie.

Tuż przed dotarciem na pierwsze piętro musiał chwilę odczekać, żeby tocząca się kula zakończyła swój bieg, dwóch małych urwisów z minami zaciętymi niczym u dorosłych gagatków, trzymało go w tym czasie za nogawki; gdyby chciał ich strząsnąć, musiałby zrobić im krzywdę, a obawiał się, że podniosą krzyk.

Właściwe poszukiwania zaczęły się na pierwszym piętrze. Ponieważ nie mógł tak po prostu zapytać nikogo o komisję śledczą, wymyślił sobie stolarza Lanza — nazwisko to przyszło mu do głowy, bo tak nazywał się kapitan, siostrzeniec pani Grubach — i postanowił teraz zapytać w każdym mieszkaniu, czy mieszka tu stolarz Lanz, by tym sposobem zyskać możliwość zajrzenia do pokoi. Okazało się jednak, że na ogół było to możliwe i bez tego, gdyż prawie wszystkie drzwi stały otworem i dzieci biegały przez nie tam i z powrotem. Izby te w większości były małe, z jednym oknem i piecem, przy którym stały kobiety, nierzadko trzymając na ręku niemowlęta i drugą ręką zajmując się garnkami. Podlotki, wyglądające, jakby były ubrane tylko w fartuszki, uwijały się najżwawiej. W każdym pokoju łóżka wciąż były pozajmowane: leżeli tam chorzy i śpiący, a także ludzie, którzy przeciągali się w ubraniu.

K. pukał do mieszkań, których drzwi pozostawały zamknięte, i pytał, czy mieszka tam stolarz Lanz. Najczęściej otwierała mu jakaś kobieta i po usłyszeniu pytania odwracała się do pokoju, gdzie ktoś podnosił się z łóżka.

— Ten pan pyta, czy mieszka tu stolarz Lanz.

— Stolarz Lanz? — dopytywał człowiek w łóżku.

— Tak — przytakiwał K., choć niewątpliwie żadnej komisji śledczej tam nie było i tym samym jego zadanie w tym miejscu dobiegało końca.

Wielu sądziło, że K. bardzo zależy na znalezieniu stolarza Lanza, roztrząsali to długo, wymieniali nazwisko stolarza, który nie nazywał się Lanz, albo takie, które w jakimś dalekim stopniu było do niego podobne, niektórzy szli zasięgnąć języka do sąsiadów, albo odprowadzali K. do odległych drzwi, gdzie ich zdaniem taki człowiek mógł podnajmować pokój lub gdzie przebywał ktoś, kto mógłby udzielić K. odpowiedzi na jego pytanie lepiej niż oni sami.

W końcu K. niemal nie musiał już sam pytać, lecz był w ten sposób zaciągany na kolejne piętra. Pożałował swego planu, który zrazu wydał mu się tak praktyczny. Przed piątym piętrem postanowił zaniechać dalszych poszukiwań, pożegnał się z uprzejmym młodym robotnikiem, który chciał go prowadzić dalej w górę, i zszedł na dół. Potem jednak zezłościł się znów na daremność całego przedsięwzięcia, wrócił więc i zapukał do pierwszych drzwi na piątym piętrze.

Tym, co od razu ujrzał w małym pokoju, był duży zegar ścienny, wskazujacy już dziesiątą.

— Czy mieszka tu stolarz Lanz? — zapytał.

— Proszę — rzekła młoda kobieta o czarnych, lśniących oczach, która właśnie prała w balii dziecięce ubranka, i mokrą ręką wskazała na otwarte drzwi sąsiedniego pokoju.

K. wydawało się, że wchodzi na jakieś zgromadzenie. Tłok najrozmaitszych ludzi — nikt nie przejął się wchodzącym — wypełniał średniej wielkości, dwuokienne pomieszczenie, które tuż pod sufitem otaczała galeria, również całkowicie obsadzona; ludzie tam mogli stać tylko skuleni, uderzając głową i plecami o sufit. K., któremu powietrze wydało się zbyt duszne, zawrócił i rzekł do młodej kobiety, która najpewniej źle go zrozumiała:

— Pytałem o pewnego stolarza, Lanza.

— Tak, proszę wejść do środka. — K. może i by za nią nie ruszył, gdyby nie to, że podeszła do niego, chwyciła klamkę i dodała: — Muszę za panem zamknąć, nikomu więcej nie wolno tam wejść.

— Bardzo rozsądnie — odparł K. — ale już i tak jest tam zbyt tłoczno.

Potem jednak wszedł z powrotem do środka. Między dwoma mężczyznami, którzy rozmawiali przy samych drzwiach — jeden, obiema dłońmi wyciągniętymi przed siebie wykonywał ruch, jakby przeliczał pieniądze, a drugi nie spuszczał z niego wzroku — czyjaś ręka chwyciła K. Należała do małego chłopca z rumianymi policzkami.

— Niech pan wchodzi, niech pan wchodzi — powiedział.

K. pozwolił mu się poprowadzić; okazało się, że przez ten bezładny tłum biegło jednak wąskie przejście, które być może rozdzielało dwa stronnictwa1; przemawiało za tym i to, że w pierwszych rzędach po prawej i po lewej stronie K. ledwie mógł dostrzec twarze zwrócone ku niemu, widział tylko plecy ludzi, którzy swe słowa i gesty kierowali wyłącznie do osób po własnej stronie. Większość była ubrana na czarno, miała na sobie stare, długie, luźno zwisające surduty odświętne. Tylko ten strój zbijał K. z tropu, inaczej wziąłby to wszystko za dzielnicowe posiedzenie polityczne.

Na drugim końcu sali, gdzie chłopiec poprowadził K., na bardzo niskim, również przepełnionym podeście ustawiono w poprzek niewielki stolik, a za nim, tuż przy krawędzi podestu, siedział niski, tęgi, sapiący mężczyzna i rozmawiał z człowiekiem, stojącym za nim ze skrzyżowanymi nogami i opierającym łokieć o poręcz krzesła. Człowiek ten raz po raz wybuchał gromkim śmiechem i momentami wyrzucał rękę w górę, jakby kogoś parodiował. Chłopiec, który przyprowadził K., z trudem mógł go zaanonsować. Dwa razy już próbował coś powiedzieć, wspinając się na palce, mężczyzna na górze jednak go nie zauważył. Dopiero gdy ktoś z osób na podeście zwrócił jego uwagę na chłopca, mężczyzna odwrócił się ku niemu i pochyliwszy się, wysłuchał wypowiedzianych przez niego cicho słów, po czym wyjął zegarek i rzucił szybkie spojrzenie na K.

— Powinien był pan stawić się godzinę i pięć minut temu — powiedział.

K. chciał coś odpowiedzieć, ale nie miał na to czasu, bo ledwo mężczyzna skończył mówić, w prawej części sali rozległo się szemranie.

— Powinien był pan stawić się godzinę i pięć minut temu — powtórzył podniesionym głosem i szybko zerknął w dół, na salę.

Szemranie natychmiast wzmogło się, a jako że mężczyzna nic więcej nie dodał, po chwili zaczęło się stopniowo uspokajać. W sali zrobiło się o wiele ciszej niż w chwili wejścia K. Tylko ludzie na galerii nie przestawali komentować. Wydawali się — o ile można było tam u góry, w półmroku, zaduchu i kurzu cokolwiek rozróżnić — nosić gorsze ubrania niż ci na dole. Niektórzy przynieśli ze sobą poduszki, które wkładali między głowę a sufit, aby się nie poobcierać.

K. postanowił raczej obserwować niż mówić, toteż nie bronił się przed zarzutem spóźnienia, odpierając tylko:

— Może i przyszedłem spóźniony, ale teraz już tu jestem.

Z prawej strony sali rozległy się oklaski.

„Tych nietrudno sobie zjednać”, pomyślał K.; przeszkadzała mu jedynie cisza po lewej stronie, zaraz za jego plecami, skąd dochodziły zaledwie pojedyncze klaśnięcia. Zastanawiał się, co mógłby powiedzieć, by pozyskać wszystkich dla siebie, a jeśli miałoby to nie być możliwe, przynajmniej choć na chwilę również tych drugich.

— Tak — rzekł mężczyzna. — Teraz jednak nie mam już obowiązku pana przesłuchiwać. — Znów podniosło się szemranie, tym razem jednak wynikające z nieporozumienia, gdyż mężczyzna, jakby odganiając ludzi ręką, ciągnął dalej: — Niemniej jednak wyjątkowo to dziś uczynię. Takie spóźnienie nie może się jednak powtórzyć. A teraz proszę wystąpić do przodu!

Ktoś zeskoczył z podestu, robiąc K. miejsce, na które ten wszedł. Stał przyciśnięty do stołu; ścisk za jego plecami był tak wielki, że musiał się zapierać, żeby nie zepchnąć z podestu stołu sędziego śledczego, a może nawet i jego samego.

Jednak sędzia śledczy nie zwrócił na to w ogóle uwagi; siedział dość wygodnie na swoim krześle i po wypowiedzeniu ostatniego słowa do mężczyzny za sobą sięgnął po notes, jedyny przedmiot leżący na stole. Był to zeszyt szkolny, stary, mocno sfatygowany od częstego wertowania. Sędzia śledczy przekartkował go i tonem stwierdzenia zwrócił się do K.:

— A więc jest pan malarzem pokojowym.

— Nie — odparł K. — pierwszym prokurentem wielkiego banku.

Na tę odpowiedź po prawej stronie na dole rozległ się śmiech tak serdeczny, że K. musiał do niego dołączyć. Ludzie podpierali dłonie na kolanach i trzęśli się jak przy poważnych napadach kaszlu. Śmiały się nawet pojedyncze osoby na galerii. Sędzia śledczy, całkiem już rozgniewany, zapewne bezsilny wobec tych na dole, chciał to sobie odbić na widzach z galerii, poderwał się, zaczął się im odgrażać, a jego dotąd raczej niepozorne brwi zbiegły się nad oczami w gęste, czarne, wielkie krzaki.

Lewa połowa sali wciąż jednak była pogrążona w ciszy; ludzie stali tam w rzędach z twarzami zwróconymi ku podestowi i z takim samym spokojem przysłuchiwali się wymianie słów na górze, jak i wrzawie drugiego stronnictwa, dopuszczali nawet, by niektórzy z ich szeregów występowali niekiedy razem z tamtymi. Ludzie z lewego stronnictwa, zresztą mniej licznego, mogli być w gruncie rzeczy równie mało znaczący jak owi po prawej, ale spokój ich zachowania powodował, że wydawali się znaczyć więcej. Gdy K. zabrał głos, był pewien, że przemawia zgodnie z ich poglądami.

— Pańskie pytanie, panie sędzio śledczy, czy jestem malarzem pokojowym, a raczej wcale pan nie pytał, tylko oznajmił mi to wprost, jest znamienne dla całego sposobu prowadzenia tego postępowania przeciwko mnie. Może pan tu zgłosić sprzeciw, że to w ogóle nie jest postępowanie, i będzie pan miał rację, bo postępowaniem będzie dopiero wtedy, gdy je za nie uznam. Otóż obecnie uznaję je za takie, w pewnym sensie, z litości. Nie sposób podchodzić do tego inaczej niż z litością, jeśli w ogóle chce się temu poświęcać uwagę. Nie powiem, że to postępowanie prowadzone jest nieprzyzwoicie, ale chciałbym panu to określenie podsunąć pod rozwagę.

K. przerwał i spojrzał w dół, na salę. To, co powiedział, było ostre — ostrzejsze, niż zamierzał — a jednak słuszne. Zasługiwałoby na oklaski z jednej albo drugiej strony, lecz zapadła cisza; najwidoczniej oczekiwano z napięciem ciągu dalszego, być może w tej ciszy czaił się wybuch, który wszystko zakończy. Wtem powstało jakieś zamieszanie; na końcu sali otworzyły się drzwi i weszła przez nie młoda praczka, która zapewne właśnie skończyła pracę, i mimo ostrożności ściągnęła na siebie parę spojrzeń. Jedynie widok sędziego śledczego natychmiast wywołał w K. radość, bo wyglądał, jakby jego słowa od razu do niego trafiły. Do tej chwili słuchał przemowy K. na stojąco, po tym jak podniósł się i zwrócił w stronę galerii. Teraz, gdy K. przerwał, sędzia usiadł powoli, jakby wolał, by nikt tego nie dostrzegł. Ponownie sięgnął po swój zeszycik, zapewne w celu uspokojenia wyrazu twarzy.

— Nic to nie da — ciągnął K. — Pański zeszycik, panie sędzio śledczy, również potwierdza zasadność moich słów.

Usatysfakcjonowany tym, że wśród tych obcych ludzi słychać było tylko jego spokojne słowa, K. ośmielił się nawet odebrać sędziemu śledczemu zeszyt i, trzymając go czubkami palców, jakby się go brzydził, uniósł zeszyt za kartkę w środku tak, że pozostałe — gęsto zapisane, poplamione i pożółkłe na krawędziach — zwisały teraz po jej obu stronach.

— To akta sędziego śledczego — powiedział i upuścił zeszyt na stół. — Proszę spokojnie kartkować dalej, panie sędzio śledczy, naprawdę nie boję się tego rejestru winnych, choć nie mam do niego dostępu, bo nie jestem w stanie wziąć go w całości do dłoni, a jedynie ująć w dwóch palcach.

Mogło to być jedynie oznaką głębokiego upokorzenia albo przynajmniej musiało tak zostać odebrane, gdyż sędzia śledczy sięgnął po zeszycik tam, gdzie upadł na stół, po czym spróbował go nieco uporządkować, wziął go ponownie do ręki i zaczął w nim czytać.

Twarze ludzi w pierwszym rzędzie były zwrócone ku K. z takim napięciem, że przez chwilę nie mógł od nich oderwać wzroku. Siedzieli tam wyłącznie starsi mężczyźni, niektórzy z siwymi brodami. Może oni byli rozstrzygający i mieli wpływ na wszystkich zgromadzonych, których nawet upokorzenie sędziego śledczego nie zdołało wyrwać z bezruchu, w jaki zapadli od momentu przemowy K.

— To, co mi się przydarzyło — podjął K., nieco ciszej niż przedtem, wciąż lustrując wzrokiem twarze pierwszego rzędu, co przydawało jego przemowie nieco chaotycznego wyrazu — to, co mi się przydarzyło, jest tylko odosobnionym przypadkiem i jako takie nie ma wielkiego znaczenia, bo i ja nie traktuję go ze zbytnią powagą, ale jest reprezentatywne dla postępowań, jakie praktykuje się wobec wielu. W ich imieniu tu występuję, nie w swoim.

Mimowolnie podniósł głos. Ktoś zaklaskał z uniesionymi dłońmi i zawołał:

— Brawo! Bo czemuż by nie? Brawo! I jeszcze raz brawo!

Niektórzy mężczyźni w pierwszym rzędzie złapali się za brody, nikt jednak nie obejrzał się za siebie po usłyszeniu tego głosu. Także K. nie przywiązywał do niego większego znaczenia, został jednak przez niego odrobinę ośmielony; nie uważał już wcale za niezbędne, by oklaskiwali go wszyscy, wystarczyłoby mu, żeby jedynie zaczęli się zastanawiać nad tą sprawą i by choć czasem zdołał kogoś przekonać do swojej racji.

— Nie dbam o sukces jako mówca — rzekł K., w następstwie swoich rozważań. — Zresztą bez wątpienia nie jest on dla mnie czymś osiągalnym. Pan sędzia potrafi prawdopodobnie mówić o wiele lepiej, wszak należy to do jego profesji. Mnie chodzi jedynie o publiczną debatę na temat jawnego nadużycia. Proszę mnie wysłuchać: jakieś dziesięć dni temu zostałem aresztowany, z samego faktu aresztowania śmieję się, ale nie czas na to ani miejsce. Napadnięto na mnie, gdy byłem jeszcze w łóżku, może, wedle tego, co powiedział sędzia śledczy, nie jest to wykluczone, że rozkaz aresztowania dotyczył jakiegoś malarza pokojowego, równie niewinnego jak ja, a jednak wybrano mnie. Sąsiedni pokój zajęło dwóch obcesowych strażników. Nie można było zastosować lepszych środków ostrożności, gdybym był niebezpiecznym rzezimieszkiem. Ci strażnicy to zdegenerowana hołota, zamęczali mnie swoim ględzeniem, domagali się łapówek, chcieli podstępem wyłudzić bieliznę i ubranie, żądali pieniędzy, by rzekomo przynieść mi śniadanie, po tym jak moje własne bezwstydnie pochłonęli na moich oczach. A na tym wcale nie koniec. Zostałem zaprowadzony do trzeciego pokoju, przed nadzorcę. Był to pokój pewnej damy, którą bardzo szanuję, a musiałem patrzeć, jak ten pokój z mojego powodu, choć nie z mojej winy, został w pewnym sensie zbrukany obecnością strażników i nadzorcy. Nie było mi łatwo zachować opanowanie, a jednak mi się to udało i z zupełnym spokojem zapytałem nadzorcę, a gdyby tu był, z pewnością by to potwierdził, o powód mojego aresztowania. Cóż odpowiedział ów nadzorca, którego wciąż jeszcze widzę, jak siedzi przede mną na krześle należącym do wspomnianej damy niczym uosobienie największej tępoty i arogancji zarazem? Panowie, w gruncie rzeczy nie odpowiedział nic, może naprawdę nic nie wiedział, aresztował mnie i był z tego zadowolony. Posunął się nawet dalej i przyprowadził do pokoju owej damy trzech niższych rangą urzędników mojego banku, którzy zaczęli dotykać jej fotografii, wprowadzając w nich nieład. Obecność tych urzędników miała oczywiście jeszcze inny cel: mieli oni, podobnie jak moja gospodyni i jej służąca, roznieść wieść o moim aresztowaniu, zaszkodzić mojej reputacji, a zwłaszcza zachwiać moją pozycją w banku. Żaden jednak z tych planów nawet w najmniejszym stopniu się nie powiódł; sama moja gospodyni, osoba zupełnie prosta, pragnę w tym miejscu wymienić z całym należnym szacunkiem jej nazwisko, pani Grubach; tak więc sama pani Grubach była na tyle rozumna, by pojąć, że takie aresztowanie nie znaczy więcej niż napaść, jakiej w zaułkach mogą się dopuścić pozbawione nadzoru młokosy. Powtórzę, mnie całe to zdarzenie przyniosło tylko niedogodności i chwilowe kłopoty, lecz czyż nie mogło pociągnąć za sobą o wiele gorszych skutków?

Gdy K. w tym miejscu przerwał i spojrzał na pogrążonego w milczeniu sędziego śledczego, zdawało mu się, że właśnie posłał komuś w tłumie porozumiewawcze spojrzenie. K. uśmiechnął się i rzekł:

— Tuż obok mnie pan sędzia śledczy daje właśnie któremuś z panów tajny sygnał. A więc są wśród państwa osoby, które są stąd, z góry, dyrygowane. Nie wiem, czy sygnał ten miał teraz wywołać buczenie czy oklaski, i przez to, że rzecz przed czasem wyjawiam, całkiem świadomie rezygnuję z poznania jego znaczenia. Jest mi ono zupełnie obojętne i publicznie upoważniam pana sędziego, by opłacanych przez siebie podwładnych tam na dole komenderował nie tajnymi znakami, lecz głośnymi słowami, na przykład niech wprost powie: „teraz macie buczeć”, a innym razem: „teraz macie klaskać”.

Speszony czy też zniecierpliwiony sędzia śledczy przez chwilę wiercił się na krześle na wszystkie strony. Stojący za nim mężczyzna, z którym wcześniej rozmawiał, znowu się nad nim nachylił — czy po to, by sędziemu w ogóle dodać odwagi, czy też udzielić jakiejś szczególnej rady. Ludzie na dole prowadzili ciche, lecz ożywione rozmowy. Dwa stronnictwa, które wcześniej zdawały się mieć poglądy zupełnie odmienne, zmieszały się ze sobą, jedni wskazywali palcem na K., inni na sędziego śledczego. Parny zaduch na sali skondensował się w postaci mgiełki i stał się nader dokuczliwy, wręcz uniemożliwiał dokładniejsze śledzenie tych, którzy stali w nieco większym oddaleniu. Musiał być szczególnie dokuczliwy dla osób na galerii, którzy byli zmuszeni — lękliwie zerkając na sędziego śledczego — zadawać po cichu pytania innym zgromadzonym, by się doinformować. Ci udzielali im odpowiedzi równie cichym głosem, zasłaniając usta dłonią.

— Zaraz skończę — powiedział K. i, ponieważ nie było dzwonka, uderzył pięścią w stół.

Wystraszeni tym nagłym uderzeniem sędzia śledczy oraz jego doradca gwałtownie odsunęli od siebie głowy.

— Na całą tę sprawę patrzę z dystansu — kontynuował K. — dlatego osądzam ją ze spokojem, i mogą panowie, o ile zależy wam na tym rzekomym sądzie, mieć wielką korzyść z tego, że mnie wysłuchają. Proszę, odłóżcie na później narady nad tym, co przedstawiam, bo nie mam na to czasu i wkrótce stąd wyjdę.

Natychmiast zrobiło się cicho, tak bardzo K. panował już nad zgromadzeniem. Jego uczestnicy przestali się nawzajem przekrzykiwać jak na początku, nie bili już nawet braw, lecz zdawali się przekonani albo na najlepszej drodze ku temu.

— Nie ulega wątpliwości — powiedział K. bardzo cicho, bo sprawiała mu przyjemność napięta uwaga wśród obecnych na sali; w tej ciszy powstał szmer, rozgrzewający bardziej niż najżarliwsze oklaski — nie ulega wątpliwości, że za wszystkimi działaniami zewnętrznymi tego sądu, w moim więc przypadku za aresztowaniem i dzisiejszym przesłuchaniem, stoi jakaś wielka organizacja. Organizacja, która nie tylko zatrudnia przekupnych strażników, głupkowatych nadzorców i sędziów śledczych, którzy w najlepszym razie są nieudolni, lecz która nadto bez wątpienia utrzymuje sędziowskie instancje szczebla wysokiego i najwyższego, z niezliczonym, niezbędnym orszakiem sług, protokolantów, żandarmów i pozostałych asystentów, być może nawet katów, owszem, nie cofam się przed tym słowem. A sens tej wielkiej organizacji, moi panowie? Polega on na tym, że niewinnych ludzi aresztuje się i wszczyna przeciw nim bezsensowne, a najczęściej, jak w moim przypadku, bezowocne postępowanie. Jakże można by w obliczu niedorzeczności tego wszystkiego zatuszować tę najniecniejszą korupcję urzędniczą? To niemożliwe, nie zdołałby się jej oprzeć nawet najwyższy sędzia. To dlatego strażnicy próbują żywcem ograbić aresztowanych z garderoby, zdzierając im ją z ciał; dlatego nadzorcy wdzierają się do cudzych mieszkań, a niewinnych, miast przesłuchiwać, woli się upokarzać przed całymi zgromadzeniami. Strażnicy wspominali tylko o depozytach, do których składa się mienie aresztowanych; chciałbym raz zobaczyć te miejsca, w których tak cieżko zapracowany majątek aresztowanych butwieje, o ile wcześniej nie zostanie rozkradziony przez zatrudnionych tam złodziei.

Przemowa K. została nagle przerwana przez wrzask dochodzący z końca sali. Próbując dojrzeć, skąd dochodzi, K. zasłonił oczy, bo przygaszone światło dzienne sprawiło, że mgiełka przybrała białawy odcień i go oślepiła. Okazało się, że to praczka, której obecność, już kiedy weszła do sali, wydała się K. kłopotliwa. Nie można było rozpoznać, czy była teraz winna, czy nie. K. widział tylko, że jakiś mężczyzna zaciągnął ją do kąta przy drzwiach i przyciskał do siebie. Nie ona jednak krzyczała, tylko ów mężczyzna; miał szeroko rozwarte usta i patrzył w sufit. Wokół nich utworzył się niewielki krąg, a osoby na galerii w ich pobliżu zdawały się zachwycone, że przerwano tym sposobem poważny nastrój, który K. wprowadził do sali. W pierwszej chwili K. chciał natychmiast tam podejść, wydawało mu się też, że każdemu będzie zależało na zaprowadzeniu tam porządku, a przynajmniej na wyrzuceniu owej pary z sali, lecz pierwsze rzędy przed nim trwały nieugięcie na swoich miejscach, nikt się nie ruszył i nikt nie przepuścił K. Wręcz przeciwnie, powstrzymywano go i czyjaś dłoń — nie miał czasu się odwrócić — chwyciła go z tyłu za kołnierz, jacyś mężczyźni w podeszłym wieku odcięli mu drogę, wyciągając przed siebie ręce; K. nie myślał już właściwie o owej parze, miał wrażenie, jakby ograniczano jego wolność, jakby właśnie teraz zaczęto traktować jego aresztowanie z całą powagą, i nie zważając na wszystko, zeskoczył z podestu. Teraz stał oko w oko z tłumem. Czyżby błędnie ocenił tych ludzi? Czy spodziewał się po swojej przemowie większej skuteczności? A może zgromadzeni tylko udawali podczas jego przemowy, a teraz, kiedy dochodził do wniosków, zaczęli mieć tego udawania dość? Cóż to za twarze miał teraz dookoła siebie! Małe, czarne, rozbiegane oczka; policzki obwisłe jak u przepitych alkoholików; długi zarost, szorstki i przerzedzony; gdyby w nim zatopić palce, człowiek miałby wrażenie, że wyrosły mu szpony, którymi nie sposób złapać brody. Pod nią zaś — i to było kluczowym odkryciem K. — połyskiwały przy kołnierzach odznaki w rozmaitych wielkościach i barwach. Mieli je wszyscy, gdzie nie spojrzeć. Wszyscy należący do tych rzekomych stronnictw, prawego i lewego, tworzyli jedność; a gdy K. się nagle obejrzał, zobaczył takie same odznaki przy kołnierzu sędziego śledczego, który z rękami złożonymi na kolanach spoglądał spokojnie w dół.

— A więc tak się rzeczy mają! — zawołał K. i wyrzucił ręce w górę, gdyż to nagłe odkrycie domagało się ujścia. — Wszyscy jesteście, jak widzę, urzędnikami, jesteście tą skorumpowaną bandą, przeciwko której przemawiałem, stłoczyliście się tu jako słuchacze i szpicle, utworzyliście pozorne stronnictwa, z których jedno biło brawo, by mnie sprawdzić, zamierzaliście opanować sztukę zwodzenia niewinnych. Cóż, mam nadzieję, że nie przybyliście tu na próżno, i albo ubawiliście się myślą, że ktoś spodziewał się po was obrony niewinności; albo... Puszczaj, bo cię zdzielę! — zawołał K. do trzęsącego się starca, który za bardzo na niego naparł — albo też rzeczywiście wynieśliście z tego jakąś naukę. A tym samym właśnie tego wam życzę, powodzenia w waszym rzemiośle.

Chwycił w pośpiechu swój kapelusz leżący na skraju stołu, i zaczął się przeciskać do wyjścia w ciszy, jaka zapanowała wśród zgromadzonych, w ciszy pełnej absolutnego zaskoczenia. Sędzia śledczy okazał się jednak szybszy od K., bo czekał na niego przy drzwiach.

— Chwileczkę — powiedział.

K. stanął w miejscu, lecz nie spojrzał na sędziego śledczego, tylko na drzwi, których klamkę już ujął.

— Chciałem tylko zwrócić panu uwagę — rzekł sędzia śledczy — że dziś, z czego zapewne jeszcze nie zdaje pan sobie sprawy, pozbawił się pan pożytku, jakim przesłuchanie zawsze jest dla aresztowanego.

K. uśmiechnął się, wciąż patrząc na drzwi.

— Łotry, jeśli o mnie chodzi, możecie sobie darować wszelkie przesłuchania — zawołał, otworzył drzwi i zbiegł po schodach.

Za jego plecami ponownie podniósł się gwar wśród ożywionych widzów, którzy zaczęli komentować zaszłe wydarzenia w sposób, w jaki zazwyczaj robią to studenci.