Rozdział trzeci

W pustej sali posiedzeń — Student — Kancelarie

W ciągu całego następnego tygodnia K. dzień w dzień czekał na nową wiadomość; nie mógł uwierzyć, że jego rezygnację z przesłuchania wzięto dosłownie, i gdy do niedzielnego wieczoru wyczekiwana wiadomość rzeczywiście nie nadeszła, przyjął, że w drodze milczącego porozumienia wezwano go ponownie na tę samą porę do tego samego budynku. Dlatego też w niedzielę zjawił się tam znowu, tym razem zmierzał prosto przed siebie schodami i korytarzami; niektórzy go zapamiętali i witali się z nim, stojąc w progach swoich mieszkań, nie musiał już jednak nikogo o nic pytać i szybko trafił pod właściwe drzwi, które na jego pukanie zaraz się otworzyły i K., nie rozglądając się wcale za znajomą kobietą, która została przy wejściu, chciał od razu wejść do sąsiedniego pokoju.

— Dziś nie ma posiedzenia — oznajmiła.

— Dlaczego dziś miałoby nie być posiedzenia? — zapytał z niedowierzaniem.

W końcu go przekonała, otwierając drzwi do pokoju obok. Była rzeczywiście pusta i w swej pustce wyglądała jeszcze żałośniej niż ostatniej niedzieli. Na stole, który niezmiennie stał na podwyższeniu, leżało kilka książek.

— Mogę je przejrzeć? — zapytał K., nie z jakimś szczególnym zaciekawieniem, lecz jedynie po to, by nie wyjść stąd z poczuciem, że przybył tu całkiem na próżno.

— Nie — powiedziała kobieta i zamknęła z powrotem drzwi — to niedozwolone. To książki sędziego śledczego.

— Aha — rzekł K. i skinął głową. — Pewnie to jakieś kodeksy, a do założeń tego sądownictwa należy skazywanie nie tylko niewinnych, lecz i nieświadomych.

— Pewnie tak — stwierdziła kobieta, nie bardzo go rozumiejąc.

— Cóż, więc już pójdę — rzekł K.

— Mam coś przekazać sędziemu śledczemu? — spytała kobieta.

— A zna go pani?

— Oczywiście — odparła. — Mój mąż jest przecież woźnym sądowym.

Dopiero teraz K. zauważył, że pokój, w którym ostatnio stała tylko balia do prania, przemienił się w salon, w pełni umeblowany. Kobieta dostrzegła jego zdumienie i rzekła:

— Tak, możemy tu mieszkać za darmo, ale w dni posiedzeń musimy opróżniać ten pokój. Stanowisko mojego męża ma pewne wady.

— Nie tyle dziwię się pokojowi — powiedział K. i spojrzał na nią gniewnie. — Ile temu, że jest pani zamężna.

— Ma pan na myśli to zajście na ostatnim posiedzeniu, kiedy przeszkodziłam panu w przemowie? — zapytała.

— Oczywiście — odparł K. — Dziś to już sprawa miniona i niemal zapomniana, ale wtedy doprowadziła mnie niemal do wściekłości. A teraz pani twierdzi, że jest zamężna.

— Moje przerwanie wcale nie zaszkodziło pańskiej przemowie. Osądzano ją potem bardzo nieprzychylnie.

— Możliwe — odparł K. zbywająco. — Ale pani to nie usprawiedliwia.

— Jestem usprawiedliwiona wobec wszystkich, którzy mnie znają — odrzekła. — Ten, który mnie wtedy obejmował, prześladuje mnie już od dawna. Może i, patrząc ogólnie, nie jestem pociągająca, ale dla niego tak. Nie ma przed tym żadnej ochrony, mój mąż również się z tym pogodził; jeśli chce zachować posadę, musi to znosić, bo tamten to student i najpewniej dojdzie do większej władzy. Bez przerwy się za mną ugania, wyszedł tuż przed pana przyjściem.

— To pasuje do całej reszty — powiedział K. — Wcale mnie to nie zaskoczyło.

— Zdaje się, że chciałby pan tu niejedno naprawić — stwierdziła kobieta powoli i badawczo, jakby mówiła coś, co dla niej i dla K. mogło być niebezpieczne. — Wywnioskowałam to już z pańskiego przemówienia, które mi się bardzo spodobało. A słyszałam tylko jego część, początek przegapiłam, a podczas zakończenia leżałam z tym studentem na podłodze. — Na chwilę przerwała, a potem ujęła dłoń K. i dodała:— Przecież to odrażające miejsce! Sądzi pan, że zdoła coś naprawić?

K. uśmiechnął się i lekko obrócił swoją rękę w jej miękkich dłoniach.

— Właściwie wcale nie zatrudniono mnie po to, bym, jak to pani ujęła, coś tu naprawił, a gdyby pani wspomniała o tym sędziemu śledczemu, zostałaby pani wyśmiana albo ukarana. Z własnej woli rzeczywiście bym się w te sprawy nie mieszał i snu mojego nigdy nie zmąciłaby potrzeba naprawy tego sądownictwa. Ale przez to, że zostałem rzekomo aresztowany, bo jestem aresztowany, zostałem zmuszony, by tu zainterweniować, i to ze względu na samego siebie. Jeśli jednak mógłbym się pani przy tym na coś przydać, uczynię to oczywiście z wielką chęcią. Nie tylko z miłości bliźniego, lecz także dlatego, że i pani mogłaby pomóc mnie.

— A jak miałabym to zrobić? — zapytała kobieta.

— Na przykład pokazując mi teraz te książki na stole.

— Ależ oczywiście — zawołała i pociągnęła go pospiesznie za sobą. Były to stare, mocno sfatygowane tomy; jedna z okładek była pęknięta pośrodku, jej części trzymały się wyłącznie na włóknach.

— Ależ tu brudno — stwierdził K., kręcąc z niedowierzaniem głową.

Kobieta wytarła rąbkiem fartucha kurz z powierzchni książek, zanim K. po nie sięgnął. Gdy otworzył pierwszy tom, jego oczom ukazał się nieprzyzwoity obrazek. Mężczyzna i kobieta siedzieli nago na kanapie; można było wyraźnie rozpoznać wulgarne intencje rysownika, ale jego nieudolność była tak wielka, że koniec końców widać było jednak tylko mężczyznę i kobietę, którzy swoimi zbyt cielesnymi kształtami wyłaniali się z obrazu, siedząc przesadnie wyprostowani i wskutek błędnej perspektywy zaledwie z trudem zwracali się ku sobie. K. nie kartkował dalej, otworzył tylko stronę tytułową drugiej książki; była to powieść pod tytułem: Udręki, jakie Grete musiała znosić ze strony swojego męża Hansa1.

— Ach, więc takie kodeksy są tutaj studiowane — powiedział K. — Przez takie właśnie osoby mam być sądzony.

— Pomogę panu — rzekła kobieta. — Chce pan?

— Naprawdę mogłaby pani to zrobić, nie narażając przy tym samej siebie? Przecież pani przed chwilą stwierdziła, że pani mąż jest bardzo zależny od przełożonych.

— Mimo to chcę panu pomóc — powiedziała. — Proszę za mną, musimy o tym porozmawiać. O zagrożeniu dla mnie niech pan już nie wspomina, lękam się go tylko tam, gdzie lękać się chcę. Proszę za mną.

Wskazała na podest i poprosiła, by usiadł z nią na stopniu.

— Ma pan takie piękne, ciemne oczy — stwierdziła, gdy już usiedli, spoglądając z dołu na twarz K. — Mnie też mówią, że mam piękne oczy, ale pańskie są o wiele ładniejsze. Zwróciły zresztą moją uwagę już wtedy, gdy wszedł pan tu po raz pierwszy. To dla nich właśnie weszłam później do pokoju zebrań, czego nigdy nie robię i co jest mi nawet poniekąd zakazane.

„A więc na tym wszystko polega”, pomyślał K. „Oddaje mi się; jest zepsuta jak wszyscy wokół, ma już dość urzędników sądowych — co zresztą zrozumiałe — i dlatego każdego przypadkowego obcego wita komplementem o oczach.” I K. wstał bez słowa, jakby właśnie wypowiedział swoje myśli na głos i tym samym wyjaśnił kobiecie swoje zachowanie.

— Nie sądzę, by była pani w stanie mi pomóc — powiedział — żeby mi naprawdę pomóc, trzeba by się wdawać w związki z wysokimi urzędnikami. Pani natomiast zna zapewne tylko niższych pracowników, którzy tłumnie się tu kręcą. Tych z pewnością zna pani bardzo dobrze i mogłaby pani również niejedno od nich uzyskać, w to nie wątpię, ale wszystko, co dałoby się od nich osiągnąć, byłoby dla ostatecznego wyniku procesu całkowicie bez znaczenia. Pani zaś straciłaby przez to paru przyjaciół. Tego nie chcę. Niech pani utrzymuje dotychczasowe stosunki z tymi ludźmi, zdaje mi się bowiem, że są dla pani nieodzowne. Mówię to nie bez żalu, gdyż, by jakoś odwzajemnić pani komplement, pani również mi się podoba, zwłaszcza gdy patrzy pani na mnie z takim smutkiem jak teraz, ku któremu zresztą nie ma pani najmniejszego powodu. Należy pani do towarzystwa, z którym muszę walczyć, czuje się w nim pani jednak bardzo dobrze, kocha pani nawet tego studenta, a jeśli go pani nie kocha, to przynajmniej przedkłada go pani nad własnego męża. Łatwo to rozpoznać po pani słowach.

— Nie — zawołała, pozostając na swoim miejscu i chwytając K. za dłoń, której nie zdążył wycofać. — Nie może pan teraz odejść, nie może pan stąd odejść z fałszywym osądem o mnie. Czy naprawdę zdołałby pan teraz wyjść? Jestem naprawdę aż tak mało warta, że nie zechce mi pan zrobić tej przysługi i zostać tu jeszcze przez chwilkę?

— Pani mnie źle rozumie — powiedział K. i usiadł. — Jeśli naprawdę zależy pani na tym, bym został, chętnie zostanę, mam przecież czas, przyszedłem tu, spodziewając się dziś rozprawy. Wcześniej chciałem jedynie prosić, by pani dla mnie w tym procesie niczego nie podejmowała. Ale i przez to nie musi pani czuć się urażona, jeśli zważy pani na fakt, że na wyniku tego procesu wcale mi nie zależy i że z wyroku będę się tylko śmiał. Zakładając, że w ogóle dojdzie do jego rzeczywistego zakończenia, w co bardzo wątpię. Raczej uważam, że postępowanie wskutek lenistwa czy zapominalstwa urzędników, a może nawet z powodu ich lęków, już zostało przerwane albo w najbliższym czasie zostanie przerwane. Niewykluczone jednak, że w nadziei na jakąś większą łapówkę będą dla pozoru przeciągać proces, zresztą całkiem nadaremno, co już dziś mogę stwierdzić, gdyż nikogo nie zamierzam przekupywać. Nawiasem mówiąc, mogłaby mi pani oddać tę przysługę, gdyby zechciała pani przekazać sędziemu śledczemu albo komukolwiek innemu, kto lubi rozgłaszać ważne wieści, że nigdy i żadnymi sztuczkami, których owi panowie zapewne znają pod dostatkiem, nie zamierzam pozwolić się nakłonić do łapówkarstwa. Nie ma na to najmniejszych szans, może im to pani otwarcie powiedzieć. Zresztą być może oni sami też to już zauważyli, a nawet jeśli nie, nie bardzo mi zależy, by dowiedzieli się o tym już teraz. Oszczędziłoby im to tylko pracy, mnie zaś pewnych niedogodności; te jednak chętnie zniosę, jeśli będę wiedział, że każda z nich jest jednocześnie ciosem wymierzonym w nich samych. A zadbam, by tak się właśnie stało. Zna pani właściwie sędziego śledczego?

— Oczywiście — odparła kobieta. — O nim nawet pomyślałam najpierw, oferując panu pomoc. Nie wiedziałam, że to tylko niższy urzędnik, ale skoro pan tak twierdzi, zapewne tak jest. Mimo to sądzę, że sprawozdanie, które sędzia wyśle do wyższych urzędników, będzie miało jednak jakiś wpływ. A pisze tyle sprawozdań. Twierdzi pan, że urzędnicy są leniwi. Z pewnością nie wszyscy, zwłaszcza nie ten sędzia śledczy, on pisze bardzo dużo. W zeszłą niedzielę na przykład posiedzenie trwało niemal do wieczora. Wszyscy już wyszli, sędzia śledczy jednak został w sali, musiałam mu przynieść lampę, a miałam tylko taką małą, kuchenną, ale jemu wystarczyła i zaraz zabrał się do pisania. W międzyczasie przyszedł też mój mąż, który akurat tamtej niedzieli wziął urlop, przynieśliśmy meble, urządziliśmy z powrotem nasz pokój, potem dołączyli do nas sąsiedzi, siedzieliśmy tak przy świecy i krótko mówiąc, zapomnieliśmy całkiem o sędzim śledczym i poszliśmy spać. Nagle w nocy, a musiała już zapaść głęboka noc, budzę się, obok łóżka stoi sędzia śledczy i dłonią przysłania lampę tak, by światło nie padało na mojego męża; była to ostrożność zbyteczna, mój mąż sypia tak twardym snem, że i światło by go nie obudziło. Przeraziłam się i o mało nie krzyknęłam, ale sędzia śledczy był bardzo miły, upomniał mnie, bym zachowywała się ciszej, wyszeptał, że cały czas pisał, a teraz oddaje mi lampę, i że nigdy nie zapomni widoku mnie śpiącej, jaki zastał. Przez to wszystko chciałam panu tylko powiedzieć, że sędzia śledczy rzeczywiście pisze wiele sprawozdań, zwłaszcza o panu, bo pańskie przesłuchanie było zapewne jednym z głównych tematów niedzielnego posiedzenia. Tak długie sprawozdania przecież nie mogą być całkiem bez znaczenia. Poza tym na podstawie samego zajścia może pan również zobaczyć, że sędzia śledczy zabiega o moje względy, i że właśnie teraz, na początku, a musiał mnie dopiero teraz zauważyć, mogę mieć na niego duży wpływ. Na to, że mu bardzo na mnie zależy, mam teraz i inne dowody. Wczoraj przysłał mi w prezencie przez studenta, do którego ma wielkie zaufanie i który jest jego współpracownikiem, jedwabne pończochy, rzekomo za to, że sprzątam pokój posiedzeń, ale to tylko pretekst, bo ta praca jest przecież moim obowiązkiem, a za nią dostaje wynagrodzenie mój mąż. To piękne pończochy, proszę spojrzeć. — Kobieta wyciągnęła nogi, podciągnęła spódnice aż do kolan i sama również zaczęła się przyglądać pończochom. — Są piękne, ale właściwie zbyt subtelne i nieodpowiednie dla mnie. — Kobieta nagle przerwała, położyła dłoń na ręce K., jakby chciała go uspokoić, i wyszeptała: — Cicho, Bertold nas obserwuje.

K. powoli podniósł wzrok. W drzwiach do pokoju posiedzeń stał młody mężczyzna; był niski, miał nie całkiem proste nogi i usiłował dodać sobie powagi krótkim, przerzedzonym, rudawym zarostem, w którym bez ustanku gmerał palcami. K. przyglądał mu się z ciekawością; to przecież pierwszy student nieznanej mu dziedziny nauk prawnych, którego spotkał niejako w czysto ludzkim wymiarze, mężczyzna, który z pewnością kiedyś dojdzie do wyższych stanowisk urzędniczych. Student, jakby wcale nie przejmując się obecnością K., skinął na kobietę palcem wyciągniętym na chwilę z brody i podszedł do okna. Kobieta nachyliła się ku K. i wyszeptała:

— Proszę się na mnie nie gniewać, bardzo pana proszę, niech pan o mnie nie myśli źle, muszę teraz do niego pójść, do tego wstrętnego człowieka, niech pan tylko spojrzy na jego krzywe nogi. Ale zaraz wrócę i pójdę z panem, jeśli mnie pan zabierze, pójdę, dokądkolwiek pan zechce, będzie mógł pan ze mną zrobić, co zechce, będę szczęśliwa, jeśli będę mogła stąd zniknąć na jak najdłużej, najchętniej w ogóle na zawsze.

Pogłaskała jeszcze K. po ręce, zerwała się i podbiegła do okna. K. mimowolnie wyciągnął jeszcze rękę za jej dłonią, ale jej nie złapał. Kobieta naprawdę go kusiła; mimo całego namysłu nie znajdował żadnego przekonującego powodu, dla którego miałby tej pokusie nie ulec. Obiekcję, która na moment pojawiła się w jego głowie, że kobieta zamierza go wciągnąć w sidła sądu, odparł bez trudu. W jaki sposób mogłaby tego dokonać? Czyż nie pozostawał zawsze na tyle wolny, by móc cały sąd, przynajmniej o tyle, o ile go dotyczy, natychmiast rozgromić? Czyż nie mógł mieć choć tyle zaufania do siebie? A jej propozycja pomocy brzmiała szczerze i może nie była bez wartości. I może nie byłoby lepszej zemsty na sędzim śledczym i jego orszaku niż ta, by odebrać im tę kobietę i zagarnąć ją dla siebie. Mogłoby się więc kiedyś zdarzyć, że sędzia śledczy, po mozolnej pracy nad kłamliwymi sprawozdaniami o K., późną nocą zastanie łóżko kobiety puste. Puste dlatego, że będzie już należała do K., ponieważ ta kobieta w oknie, to bujne, gibkie, ciepłe ciało w ciemnej sukience z grubo tkanego, ciężkiego materiału, będzie należało wyłącznie do K.

Gdy się pozbył się w ten sposób obiekcji co do kobiety, zaczęła mu się dłużyć ta cicha rozmowa przy oknie; zastukał więc w podest palcami, a potem także pięścią. Student rzucił K. krótkie spojrzenie znad ramienia kobiety, lecz wcale się tym nie speszył, wręcz przeciwnie, przylgnął do kobiety jeszcze mocniej i ją objął. Pochyliła głowę nisko, jakby uważnie go słuchała; a gdy to zrobiła, pocałował ją głośno w szyję, niemal wcale nie przerywając przy tym rozmowy. K. ujrzał w tym potwierdzenie tyranii, jaką — według skarg kobiety — student nad nią sprawuje; wstał więc i zaczął chodzić tam i z powrotem po pokoju. Zerkając z ukosa na studenta, rozważał, jak by się go stąd najszybciej pozbyć, i dlatego nie było mu wcale nie w smak, gdy student — widocznie rozkojarzony tym krążeniem K., które momentami przechodziło w ciężki tupot — zauważył:

— Jeśli się pan niecierpliwi, może pan odejść. Mógł pan też odejść już wcześniej, nikt nie odczułby braku pańskiej obecności. Ba, nawet powinien był pan to zrobić, i to już w chwili mojego wejścia, i to niezwłocznie.

W tej uwadze mogła znaleźć ujście cała możliwa wściekłość, jednak pobrzmiewała w niej także pycha przyszłego urzędnika sądowego zwracającego się do oskarżonego, którego przyjmuje z niechęcią.

K. przystanął tuż obok niego i rzekł z uśmiechem:

— Jestem niecierpliwy, to prawda, lecz owego zniecierpliwienia pozbędę się najłatwiej w ten sposób, że to pan nas opuści. Jeśli jednak przyszedł pan tu po to, żeby studiować, a słyszałem, że jest pan studentem, chętnie ustąpię panu miejsca, odchodząc z tą panią. Zresztą będzie pan musiał długo studiować, zanim zostanie sędzią. Co prawda nie jestem jeszcze zbyt dobrze obeznany z waszym sądownictwem, przypuszczam jednak, że same obcesowe przemowy, które, trzeba przyznać, opanował pan do bezwstydnej biegłości, jeszcze bardzo długo nie wystarczą.

— Nie należało mu pozwalać na taką swobodę przemieszczania się — rzekł student, jakby chciał kobiecie objaśnić obraźliwą wypowiedź K. — To był błąd. A wspominałem o tym sędziemu śledczemu. Należało go przynajmniej między przesłuchaniami zatrzymać w jego pokoju. Sędzia śledczy zachowuje się czasami w sposób zupełnie niezrozumiały.

— Czcze gadanie — rzekł K. i wyciągnął rękę do kobiety. — Chodźmy.

— Ach tak? — żachnął się student. — Nie, nie, jej pan nie dostanie.

Z siłą, o jaką nikt by go nie podejrzewał, mężczyzna podniósł kobietę jedną ręką i przechylając się na drugą stronę, popatrzył na nią z czułością, po czym ruszył do drzwi. Nie sposób było nie dostrzec w nim pewnego lęku przed K.; mimo to odważył się go sprowokować, głaszcząc i ściskając wolną ręką ramię kobiety. K. przemierzył parę kroków obok niego, gotów go złapać, a gdyby zaszła taka potrzeba, nawet udusić, lecz wtedy kobieta rzekła:

— Nic z tego, sędzia śledczy przysłał go tu po mnie, nie mogę z panem pójść, ten mały potwór... — Pogładziła twarz studenta. — ...ten mały brzydal mnie nie puści.

— Pani wcale nie chce zostać uwolniona! — krzyknął K. i chwycił za ramię studenta, który kłapnął w jej stronę zębami.

— Nie — zawołała kobieta i oburącz odepchnęła K. — Nie, nie, tylko nie to, co też panu przychodzi do głowy! To byłaby moja zguba. Niech go pan puści, proszę, niech go pan puści. On tylko wykonuje polecenie sędziego śledczego, zanosząc mnie do niego.

— Niech więc do niego leci, a ja pani już nigdy więcej widzieć nie chcę — rzekł K, rozzłoszczony swoim rozczarowaniem, po czym pchnął studenta w plecy, tak że ten się potknął, lecz chwilę potem, zadowolony, że udało mu się nie upaść, podskoczył ze swym ciężarem w górę.

K. szedł za nimi powoli; zrozumiał, że to niewątpliwie pierwsza porażka, jakiej doznał ze strony tych ludzi. Nie był to rzecz jasna powód, z jakiego miałby się lękać, poniósł ją wyłącznie dlatego, że sam szukał starcia. Gdyby został w domu i prowadził zwykłe życie, miałby nad tymi ludźmi tysiąckrotną przewagę i mógłby każdego z nich pozbyć się ze swojej drogi jednym kopnięciem. I wyobraził sobie najśmieszniejszą scenę, jaka mogłaby się na przykład wydarzyć, gdyby ten żałosny studencina, nadęty dzieciak, brodaty kuternoga ukląkł przed łożem Elsy i składając dłonie, błagał o litość. Wizja ta do tego stopnia spodobała się K., że postanowił — jeśli tylko nadarzy się sposobność — zabrać kiedyś studenta do Elsy.

Z ciekawości K. pospieszył jeszcze do drzwi; chciał zobaczyć, dokąd student zaniesie kobietę — przecież chyba nie zamierzał nieść jej przez ulicę na ramieniu. Okazało się, że droga była znacznie krótsza. Naprzeciwko drzwi od mieszkania wiodły w górę, zapewne na poddasze, wąskie, drewniane schody; skręcały jednak w taki sposób, że nie można było dojrzeć ich końca. Tymi właśnie schodami student niósł kobietę bardzo powoli, dysząc z wysiłku po wcześniejszym biegu. Kobieta pomachała jeszcze do K., który został na dole, i wzruszeniem ramion próbowała dać mu do zrozumienia, że to uprowadzenie nie nastąpiło z jej winy; w geście tym jednak nie było wiele skruchy. K. patrzył na nią obojętnie, jak na nieznajomą; nie chciał zdradzić spojrzeniem ani swojego rozczarowania, ani też tego, że sobie z nim łatwo poradzi.

Oboje już zniknęli, a K. wciąż stał w drzwiach. Musiał się pogodzić z tym, że kobieta nie tylko go zdradziła, lecz i okłamała, twierdząc, że zostanie zaniesiona do sędziego śledczego. Przecież sędzia nie siedziałby na poddaszu, czekając na nią. Drewniane schody niczego nie wyjaśniały, choćby nie wiadomo jak długo na nie patrzeć. Wtem K. dostrzegł przyczepioną przy wejściu na nie karteczkę; podszedł tam i przeczytał napisane dziecięcą, niewprawną w pisaniu dłonią słowa: „Do kancelarii sądowych”. A więc tutaj, na poddaszu tej kamienicy czynszowej, naprawdę znajdowały się kancelarie sądowe? Nie była to zatem żadna instytucja mogąca wzbudzić szacunek; oskarżonych mogło więc wręcz uspokoić wyobrażenie, jak niskimi środkami dysponuje ten sąd, skoro umieszcza swoje kancelarie tam, gdzie lokatorzy — sami należący do najbiedniejszych — wyrzucają swoje niepotrzebne rupiecie. Nie można było wprawdzie wykluczyć, że sąd dysponuje wystarczającymi środkami, lecz być może urzędnicy zagarniali je, zanim je przeznaczano na potrzeby sądu. W świetle dotychczasowych doświadczeń K. wydawało się to nawet wielce prawdopodobne; tyle że w takim razie podobne rozprzężenie sądu jest dla oskarżonego co prawda hańbiące, lecz w gruncie rzeczy bardziej uspokajające niż ubóstwo tej instytucji.

Teraz K. pojął także, dlaczego przy pierwszym przesłuchaniu nie chciano wzywać oskarżonego na poddasze, lecz postanowiono go nękać w jego mieszkaniu. Jaką pozycję mógł więc mieć K. w porównaniu z sędzią urzędującym na poddaszu, skoro w banku miał do swojej dyspozycji obszerny pokój z przedpokojem i przez wielkie okno patrzył w dół na tętniący życiem miejski plac? Co prawda nie miał dodatkowych dochodów z łapówek ani defraudacji i nie mógł także kazać służącemu wnieść na rękach kobiety do swojego biura. Bez tego jednak — przynajmniej w tym życiu — K. mógł się obejść.

Wciąż stał przed karteczką, podczas gdy na górę zdążył wejść jakiś mężczyzna. Zajrzał przez uchylone drzwi do salonu, z którego było widać także pokój posiedzeń, a na koniec zapytał K., czy nie widział tu przed chwilą kobiety.

— Pan jest woźnym sądowym, prawda?

— Tak — odparł mężczyzna. — Ach, a pan to oskarżony K. Teraz i ja pana rozpoznaję, witam pana. — I wyciągnął dłoń do K., który wcale się tego nie spodziewał. — Nie wyznaczono na dziś terminu posiedzenia — dodał w odpowiedzi na milczenie K.

— Wiem — powiedział K. i zaczął się przyglądać cywilnemu surdutowi woźnego, który oprócz kilku zwykłych guzików jako jedyną odznakę sądową miał dwa pozłacane, sprawiające wrażenie odprutych od starego płaszcza oficerskiego. — Przed chwilą rozmawiałem z pańską żoną. Teraz jej tu nie ma. Student zaniósł ją do sędziego śledczego.

— No i widzi pan — rzekł woźny. — Ciągle mi ją ktoś wynosi. Dziś jest przecież niedziela i wcale nie mam obowiązku pracować, a wysyłają mnie z jakąś nikomu niepotrzebną wiadomością tylko dlatego, żeby się mnie stąd pozbyć. I to wcale nie tak daleko, po to żebym mógł mieć nadzieję, że jeśli się pospieszę, jeszcze zdążę na czas. No więc pędzę, ile tchu, krzyczę w urzędzie, do którego mnie posłano, przez szparę w drzwiach, co mam im do przekazania, zdyszany, ledwo mnie rozumieją, lecę z powrotem, a student i tak był ode mnie szybszy; miał też do pokonania znacznie krótszą trasę, musiał tylko zbiec po schodach z poddasza. Gdybym nie był tak zależny, dawno już przycisnąłbym tego studenta do ściany i go zmiażdżył. Ciągle o tym marzę. Tu, obok tej karteczki, tuż nad podłogą, przycisnąłbym go na płasko, z rozciągniętymi rękami, rozcapierzonymi palcami, tymi krzywymi nogami podkulonymi pod siebie, a wszędzie dokoła tryskałaby krew. Tymczasem jednak to tylko marzenie.

— Nie można temu zaradzić w inny sposób? — zapytał K. z uśmiechem.

— Nie wiem jak — odparł woźny. — A teraz będzie jeszcze gorzej, dotąd nosił ją tylko do siebie, teraz zaś, czego się od dawna spodziewałem, nosi ją także do sędziego śledczego.

— I nie ma w tym żadnej winy pańskiej żony? — spytał K.; musiał się przy tym pytaniu opanować, tak bardzo i on czuł teraz zazdrość.

— Ależ oczywiście — odparł woźny. — To głównie jej wina. Przecież sama mu się narzucała. On i tak goni za wszystkimi babami. Tylko w tym domu wyrzucono go już z pięciu mieszkań, do których się zakradał. Ale moja żona to najładniejsza kobieta w całym budynku, że też akurat ja nie mogę się bronić.

— Jeśli tak właśnie mają się sprawy, to rzeczywiście nie ma na to rady — rzekł K.

— A dlaczego? — zapytał woźny. — Trzeba by tylko temu studentowi, tchórzowi, gdyby znów zechciał choćby tknąć moją żonę, porządnie złoić skórę, żeby już nigdy więcej się na to nie odważył. Ale ja nie mogę tego zrobić, a inni mi tej przysługi nie wyświadczą, bo każdy boi się jego władzy. Tylko taki człowiek jak pan mógłby to zrobić.

— A czemuż to właśnie ja? — zdziwił się K.

— Pan jest przecież oskarżonym.

— Tak — odparł K. — Więc chyba tym bardziej powinienem się obawiać, że student będzie mógł wpłynąć nawet jeśli nie na wynik procesu, to przynajmniej na dochodzenie wstępne.

— Tak, oczywiście — rzekł woźny, jakby pogląd K. był równie słuszny jak jego własny. — Z reguły nie prowadzi się u nas procesów bez perspektyw.

— Nie podzielam pańskiego zdania. Nie przeszkodzi mi to jednak przy sposobności odpowiednio zająć się studentem.

— Byłbym panu bardzo zobowiązany — rzekł woźny nieco oficjalnym tonem; sprawiał jednak wrażenie, jakby nie bardzo dawał wiarę temu, że jego największe marzenie mogłoby się ziścić.

— Może zresztą niektórzy urzędnicy, a nawet wszyscy, zasługują na to samo.

— Tak, tak — rzekł woźny, jakby szło o rzecz zupełnie oczywistą. Potem spojrzał na K. z zaufaniem, jakiego mimo całej dotychczasowej uprzejmości jeszcze nie zdążył mu okazać, i dodał: — Człowiek po prostu zawsze się buntuje. — Rozmowa stawała się dla niego coraz bardziej niezręczna, więc ją przerwał słowami: — Teraz muszę się zgłosić do kancelarii. Pójdzie pan ze mną?

— Nie mam tam do załatwienia żadnej sprawy.

— Mógłby pan obejrzeć kancelarie. Nikt nie zwróci na pana uwagi.

— A warto je zobaczyć? — zapytał K. z wahaniem, choć miał wielką ochotę tam pójść.

— No, pomyślałem sobie, że mogłyby być dla pana interesujące.

— Dobrze — zdecydował w końcu K. — pójdę z panem.

I popędził po schodach, wyprzedzając woźnego. Przy wejściu do środka omal się nie przewrócił, bo zaraz za drzwiami był jeszcze jeden stopień.

— Niewiele się tu liczą z odwiedzającymi — stwierdził K.

— W ogóle się z nikim nie liczą — odparł woźny. — Niech pan tylko spojrzy na tę poczekalnię.

Był to długi korytarz, z którego topornie zbite drzwi z surowych desek prowadziły do poszczególnych klitek na poddaszu. Mimo że nie dochodziło tu bezpośrednio światło dzienne, nie było również całkiem ciemno, bo niektóre klitki od strony korytarza, zamiast jednolitych ścian z drewna miały jedynie drewniane kraty, sięgające co prawda sufitu, przez które docierało jednak nieco światła, tak że można było dostrzec urzędników siedzących i piszących przy biurkach lub stojących tuż przy kratach, przez które obserwowali ludzi na korytarzu. Nie było ich tam zresztą wielu, zaledwie paru, zapewne dlatego, że była niedziela. Czekający sprawiali bardzo skromne wrażenie. W niemal równych odstępach od siebie siedzieli na długich drewnianych ławach ustawionych w dwóch rzędach po obu stronach korytarza. Wszyscy byli ubrani dość niechlujnie, chociaż większość z nich — sądząc po wyrazie twarzy, postawie, zaroście i wielu ledwie uchwytnych szczegółach — należała do klas wyższych. Ponieważ nigdzie nie było wieszaków, kapelusze wsunęli pod ławki, zapewne idąc za przykładem innych. Gdy ci, którzy siedzieli najbliżej drzwi, na widok K. i woźnego powstali, by im się ukłonić, kolejni również uznali, że i oni powinni się podnieść, tak że wszyscy przez nich mijani podrywali się ze swoich miejsc. Nikt z nich nie prostował się całkiem, wszyscy plecy mieli skulone, kolana ugięte, stali niczym żebracy uliczni. K. zaczekał na podążającego za nim woźnego sądowego i rzekł:

— Jakże bardzo muszą być upokorzeni.

— Tak. To oskarżeni. Wszyscy, których pan tu widzi, są oskarżonymi.

— W rzeczy samej! — stwierdził K. — A więc to moi koledzy.

I zwrócił się do stojącego najbliżej niego, wysokiego, szczupłego, niemal zupełnie siwego mężczyzny:

— Na co pan tu czeka? — zapytał uprzejmie K.

To niespodziewane zagadnięcie wyraźnie zdeprymowało mężczyznę; wyglądało to tym niezręczniej, że był to człowiek obyty w świecie, który w innych okolicznościach zapewne bez trudu panował nad sobą i rzadko wypuszczał z rąk przewagę, jaką zyskał nad innymi. W tym miejscu nie potrafił jednak odpowiedzieć nawet na tak proste pytanie, zerkał na pozostałych, jakby winni byli przyjść mu z pomocą i jak gdyby nikt nie miał prawa domagać się od niego odpowiedzi, jeśli tej pomocy nie otrzyma.

Wtedy podszedł do nich woźny i chcąc uspokoić mężczyznę i dodać mu otuchy, przemówił do niego:

— Ten pan tylko pyta, na co pan czeka. Niechże mu pan odpowie.

Najwyraźniej znajomy głos woźnego zadziałał skuteczniej, bo mężczyzna zaczął:

— Czekam... — zaczął i urwał. Widocznie zdecydował się na taki początek, żeby możliwie jak najdokładniej odpowiedzieć na zadane pytanie, lecz nie znajdował dalszego ciągu. Kilku czekających podeszło bliżej i otoczyło grupę rozmawiających, więc woźny zwrócił się do nich:

— Rozejść się! Proszę się rozejść i zrobić przejście.

Rozstąpili się nieco, ale nie wrócili na swoje miejsca. W tym czasie pytany zdążył się już zebrać w sobie i odpowiedział, nawet z lekkim uśmiechem:

— Miesiąc temu złożyłem w swojej sprawie parę wniosków dowodowych i czekam na rozpatrzenie.

— Wygląda na to, że pan się bardzo stara — rzekł K.

— Tak. Przecież tu chodzi o moją sprawę.

— Nie każdy myśli tak jak pan — odparł K. — Ja na przykład też jestem oskarżony, ale, jak pragnę zbawienia, nie złożyłem żadnego wniosku dowodowego ani nie podjąłem żadnych podobnych kroków. Sądzi pan, że to konieczne?

— Tak do końca nie wiem tego — rzekł mężczyzna, znów tracąc pewność siebie. Najwyraźniej sądził, że K. stroi sobie z niego żarty; z obawy przed kolejną pomyłką najchętniej powtórzyłby po prostu wcześniejszą odpowiedź; jednak pod niecierpliwym spojrzeniem K. rzekł tylko:

— Ja w każdym razie złożyłem wnioski dowodowe.

— Pan chyba nie wierzy, że jestem oskarżony? — zapytał K.

— Proszę pana, ależ z pewnością tak właśnie jest — odparł mężczyzna, oddalając się od niego o krok; w jego odpowiedzi nie było wiary, lecz wyłącznie lęk.

— A więc mi pan nie wierzy? — spytał K. i nieświadomie zachęcony spolegliwością mężczyzny, ujął go za ramię, jakby go chciał przymusić do wiary. Nie chciał mu sprawić bólu, chwycił go zresztą dość delikatnie, jednak mężczyzna wydał z siebie wrzask, jakby K. schwycił go nie dwoma palcami, lecz rozżarzonymi do czerwoności kleszczami. Po tym niedorzecznym krzyku mężczyzny K. poczuł, że ma go dość. Skoro mu nie wierzy, że jest oskarżonym, tym lepiej; może nawet uznał K. za sędziego. I teraz chwycił go na pożegnanie naprawdę mocniej, pchnął z powrotem na ławkę i odszedł dalej.

— Oskarżeni są w większości tacy drażliwi — rzekł woźny.

Za ich plecami niemal wszyscy czekający otoczyli teraz mężczyznę, który przestał krzyczeć. Zapewne dopytywali go o szczegóły całego zajścia.

W kierunku K. zmierzał właśnie strażnik, co można było wywnioskować przede wszystkim z szabli, której pochwa, przynajmniej sądząc po kolorze, była aluminiowa. K. zdumiał się tym i nawet sięgnął ręką, by jej dotknąć. Strażnik, przywołany przez krzyk mężczyzny, zaczął wypytywać o szczegóły tego zajścia. Woźny próbował go paroma słowami uspokoić, lecz strażnik oświadczył, że musi wszystko sprawdzić sam; zasalutował więc i ruszył dalej bardzo pospiesznym, lecz niezwykle drobnym krokiem, odmierzanym zapewne przez podagrę.

K. szybko przestał się nim przejmować, podobnie jak całym towarzystwem na korytarzu, zwłaszcza że mniej więcej w połowie jego długości dostrzegł z prawej strony przejście pozbawione drzwi. Upewnił się jeszcze u woźnego, czy to właściwa droga, ten skinął głową i K. rzeczywiście tam skręcił. Kroczenie tuż przed woźnym stawało się dla niego uciążliwe; w tych okolicznościach mogło to wyglądać tak, jakby woźny prowadził go gdzieś jako aresztowanego. Dlatego też K. często przystawał, czekając na niego, ale woźny po chwili znów zostawał w tyle. W końcu, by położyć kres temu dyskomfortowi, K. rzekł:

— Teraz, skoro już miałem okazję zobaczyć, jak tu wygląda, chcę stąd wyjść.

— Nie widział pan jeszcze wszystkiego — rzucił obojętnie woźny.

— Wcale nie chcę zobaczyć wszystkiego — odparł K., zresztą naprawdę już dość znużony. — Chcę stąd wyjść. Jak trafię na zewnątrz?

— Nie zbłądził pan jeszcze? — zdziwił się woźny. — Pójdzie pan tędy, za rogiem skręci w korytarz po prawej i dalej prosto do drzwi.

— Proszę pójść ze mną — rzekł K. — Niech mi pan wskaże kierunek, inaczej się zgubię, tyle tu tych odnóg.

— To jedyna droga — powiedział woźny, teraz już z lekkim wyrzutem. — Nie mogę z panem wrócić, przecież muszę przekazać wiadomość, a z pana winy straciłem już sporo czasu.

— Niech pan pójdzie ze mną — powtórzył K. ostrzej, jakby wreszcie przyłapał woźnego na kłamstwie.

— Niechże pan nie krzyczy — wyszeptał woźny. — Tu wszędzie są biura. Jeśli pan nie chce wrócić sam, niech pan pójdzie kawałek ze mną albo zaczeka tutaj, aż przekażę wiadomość. Potem chętnie z panem wrócę.

— Nie, nie — rzekł K. — Nie zaczekam, musi pan pójść ze mną teraz.

K. nie zdążył się jeszcze w ogóle rozejrzeć po pomieszczeniu, w którym się znajdował, dopiero gdy otworzyły się jedne z drewnianych drzwi, spojrzał w ich kierunku. Wyszła przez nie dziewczyna, zapewne przywołana podniesionym głosem K., i zapytała:

— Czego pan sobie życzy?

W półmroku można było dostrzec mężczyznę, który z oddali zbliżał się za nią. K. spojrzał na woźnego sądowego, który przecież powiedział, że nikt nie zwróci na K. uwagi, a tymczasem pojawiły się już dwie osoby, więc pewnie niewiele trzeba było, by wszyscy urzędnicy go zauważyli i zażądali wyjaśnienia jego obecności. Jedynym logicznym i akceptowalnym uzasadnieniem byłoby, że jest oskarżonym i chciałby się dowiedzieć daty następnego przesłuchania, właśnie tej odpowiedzi jednak nie zamierzał udzielać, zwłaszcza że nie odpowiadałaby prawdzie, gdyż przyszedł tu jedynie powodowany ciekawością lub — co jako wyjaśnienie byłoby jeszcze bardziej niedopuszczalne — by się upewnić, iż od środka ten sąd jest równie odrażający jak z zewnątrz. A ponieważ wyglądało na to, że w założeniu tym miał słuszność, nie chciał się zapuszczać jeszcze dalej, był już dość przytłoczony tym, co dotąd zobaczył; właśnie w tej chwili nie był w nastroju stawać przed jakimś wyższym urzędnikiem, który mógł się wyłonić zza każdych drzwi; chciał stąd wyjść — z woźnym albo nawet sam, jeśli zaszłaby taka potrzeba.

Ale to jego stanie w milczeniu musiało wzbudzić ich zaciekawienie; rzeczywiście dziewczyna, jak i woźny sądowy patrzyli na niego tak, jakby w następnej minucie miała się w nim dokonać jakaś wielka przemiana, której nie chcieli przegapić. W otwartych drzwiach stał mężczyzna, którego K. dostrzegł wcześniej w oddali; przytrzymywał się belki stropowej nad niskimi drzwiami, kołysząc się lekko na palcach stóp niczym niecierpliwy widz.

Dziewczyna jednak jako pierwsza rozpoznała, że zachowanie K. ma swoją przyczynę w lekkiej niedyspozycji; przyniosła więc krzesło i zapytała:

— Nie zechciałby pan spocząć?

K. natychmiast usiadł i by się lepiej wesprzeć, położył łokcie na oparciach.

— Ma pan lekkie zawroty głowy, prawda? — spytała. Teraz miał tuż przed sobą jej twarz, o surowym wyrazie, jaki niektóre kobiety mają właśnie w najpełniejszej młodości. — Proszę się tym nie przejmować. To nic nadzwyczajnego w tym miejscu; prawie każdy doświadcza czegoś takiego, gdy przychodzi tu po raz pierwszy. Jest pan tu po raz pierwszy? No tak, to nic nadzwyczajnego. Słońce świeci prosto na dach budynku; od rozgrzanego drewna powietrze staje się tu parne i ciężkie. Dlatego miejsce to nie bardzo nadaje się na pomieszczenia biurowe, choć pod innymi względami ma, rzecz jasna, sporo zalet. Ale jeśli chodzi o powietrze, to w dniach wzmożonego ruchu petentów, czyli niemal codziennie, prawie nie da się tu oddychać. Jeśli zważy pan jeszcze, że często wiesza się tu również pranie do suszenia, a nie można tego lokatorom całkiem zakazać, przestanie się pan dziwić, że zrobiło się panu trochę słabo. Ale z czasem człowiek przyzwyczaja się do tego zaduchu. Kiedy przyjdzie pan tu po raz drugi czy trzeci, niemal nie będzie pan już czuł jego przytłaczającego ciężaru. Już panu lepiej?

K. nic nie odpowiedział; był zbyt zażenowany, że przez to nagłe osłabienie był nagle zdany na łaskę tych ludzi, a poza tym od momentu, w którym zrozumiał przyczynę swojej niedyspozycji, wcale nie czuł się lepiej, a nawet nieco gorzej. Dziewczyna od razu to zauważyła i chcąc nieco orzeźwić K. świeżym powietrzem, wzięła oparty o ścianę bosak i pchnęła nim niewielką, wychodzącą na zewnątrz klapę tuż nad głową K. Do środka wpadło natychmiast tyle sadzy, że dziewczyna musiała natychmiast zatrzasnąć klapę z powrotem i oczyścić chusteczką ręce K., gdyż ten był zbyt słaby, by zrobić to samemu. Najchętniej posiedziałby tu jeszcze w spokoju, dopóki nie nabierze dość sił, by stąd wyjść, jednak z pewnością nastąpiłoby to tym prędzej, im mniej uwagi by mu poświęcano. Na dodatek dziewczyna powiedziała:

— Nie może pan tu zostać, tamujemy ruch na korytarzu.

K. rzucił jej pytające spojrzenie, o jaki też ruch jej chodzi.

— Jeśli pan zechce, zaprowadzę pana do izby chorych — zaproponowała K., po czym zwróciła się do mężczyzny stojącego w drzwiach: — Proszę mi pomóc.

Mężczyzna natychmiast do nich podszedł, lecz K. nie chciał iść do izby chorych, bo właśnie tego pragnął uniknąć: żeby go prowadzono. Im dalej zaszedłby w ten sposób, tym byłoby gorzej.

— Mogę iść sam — rzekł więc i spróbował się z trudem podnieść, rozleniwiony wygodnym siedzeniem. Jednak nogi trzęsły mu się tak bardzo, że nie zdołał utrzymać się w pionie. — Nie, jednak nie dam rady — rzekł, kręcąc głową, i z westchnieniem opadł z powrotem.

Przypomniał sobie woźnego, który przecież mimo wszystko mógłby go bez trudu odprowadzić na zewnątrz, ale K. miał wrażenie, że mężczyzna już dawno sobie poszedł; K. zajrzał między dziewczynę a mężczyznę przed nim, lecz nie dostrzegł nigdzie woźnego.

— Wydaje mi się — rzekł mężczyzna, zresztą ubrany elegancko, przy czym wzrok przyciągała szczególnie jego szara kamizelka, której przednie poły kończyły się dwoma długimi, ostro wykrojonymi szpicami — że niedyspozycja tego pana ma swoje źródło w tutejszej atmosferze, dlatego najlepiej będzie, a i jemu samemu najbardziej się to spodoba, jeśli w ogóle wyprowadzimy go z kancelarii, zamiast zabierać go teraz do izby chorych.

— Otóż to — zawołał K. i z czystej radości omal nie wszedł mężczyźnie w słowo. — Na pewno od razu poczuję się lepiej, zresztą wcale nie jestem taki słaby, wystarczy mnie tylko nieco podeprzeć pod pachami, nie sprawię państwu kłopotu, przecież droga wcale nie jest daleka, proszę mnie tylko odprowadzić do drzwi, odpocznę tam jeszcze chwilę na schodach i zaraz dojdę do siebie, nigdy nie miewam podobnych napadów, mnie samego to zaskoczyło. Też przecież jestem urzędnikiem i przywykłem do powietrza w biurach, tutaj jednak, jak sam pan mówi, atmosfera jest już chyba zbyt ciężka. Proszę jedynie, żeby byli państwo tak łaskawi odprowadzić mnie jeszcze kawałek, bo od tych zawrotów głowy robi mi się słabo, kiedy próbuję wstać sam.

I uniósł ramiona, by ułatwić obojgu chwycenie go pod pachy.

Ale mężczyzna nie spełnił jego prośby i trzymając spokojnie dłonie w kieszeniach spodni, zaśmiał się głośno.

— Widzi pani — rzekł do dziewczyny. — Jednak trafiłem w sedno, ten pan czuje się źle wyłącznie w tym miejscu, a nie w ogóle.

Dziewczyna też się uśmiechnęła, lecz lekko trąciła mężczyznę opuszkami palców w ramię, jakby posunął się w żartach z K. o krok za daleko.

— Ależ co też sobie pani myśli — dodał mężczyzna, wciąż się zaśmiewając. — Przecież ja naprawdę chcę tego pana odprowadzić na zewnątrz.

— No więc dobrze — rzekła dziewczyna, na moment schylając swą drobną głowę, a zaraz potem zwróciła się do K., który znów posmutniał i wpatrywał się przed siebie, jakby wcale nie potrzebował żadnych wyjaśnień: — Niech pan się zbytnio nie przejmuje tym śmiechem. Ten pan... mogę pana przedstawić? — Mężczyzna skinął ręką na znak zgody. — Ten pan jest informatorem. Udziela oczekującym stronom wszelkich informacji, których potrzebują, a że społeczeństwo jest niezbyt dobrze obeznane z naszym sądownictwem, domaga się ich całkiem sporo. Ten pan zna odpowiedź na każde pytanie, może się pan o tym przekonać, jeśli kiedyś będzie pan miał ochotę sprawdzić go pod tym względem. Ale to nie jest jego jedyna zaleta, drugą jest jego elegancka garderoba. My, znaczy urzędnicy, uznaliśmy kiedyś, że informator, który stale, i to jako pierwszy, pertraktuje ze stronami, musi także dla godnego pierwszego wrażenia ubierać się elegancko. My zaś, pozostali urzędnicy, nosimy się, co może pan od razu zobaczyć na moim przykładzie, bardzo źle i staromodnie; przykładanie wagi do ubrania nie miałoby też większego sensu, skoro prawie bez przerwy siedzimy w kancelariach, a nawet tu sypiamy. Ale, jak powiedziałam, uznaliśmy, że informator potrzebuje garderoby eleganckiej. Ponieważ jednak od naszej administracji, która w tym względzie ma dość osobliwe zapatrywania, nie dało się nic uzyskać, zorganizowaliśmy zbiórkę funduszy, do której dokładały się również strony, i zakupiliśmy mu ten piękny strój, a także wiele innych. I wszystkie warunki, by wywołać dobre wrażenie byłyby spełnione, gdyby ten ich nie psuł, strasząc ludzi swoim śmiechem.

— No tak — rzekł drwiąco mężczyzna. — Nie rozumiem tylko, czemu pani opowiada temu panu o wszystkich naszych intymnych sprawach, a właściwie uszczęśliwia go nimi na siłę, skoro on wcale nie chce ich poznawać. Niech pani patrzy, jak tu siedzi, wyraźnie pochłonięty wyłącznie własnymi sprawami.

K. nie miał nawet ochoty temu zaprzeczyć, może dziewczyna miała dobre intencje, może chodziło jej o to, by go zabawić czy też dać mu sposobność, by w tym czasie doszedł do siebie, ale sposób był chybiony.

— Musiałam mu jakoś wyjaśnić ten pański śmiech — powiedziała dziewczyna. — Był przecież obraźliwy.

— Myślę, że przebaczyłby mi jeszcze gorsze obelgi, bylem go tylko w końcu odprowadził na zewnątrz — rzekł informator.

K. nic nie odpowiedział, nawet nie podniósł wzroku; znosił to, że oboje pertraktowali o nim jak o rzeczy, a nawet taki sposób był mu najmilszy. Nagle jednak poczuł dłoń informatora na jednym ramieniu, a dłoń dziewczyny na drugim.

— Pora wstawać, panie słabeuszu — powiedział informator.

— Pięknie państwu dziękuję — rzekł K., mile zaskoczony, podniósł się powoli i sam poprowadził ich ręce tam, gdzie najbardziej potrzebował wsparcia.

— Może to wyglądać tak — szepnęła mu dziewczyna do ucha, gdy zbliżali się do korytarza — jakby mi szczególnie zależało na tym, żeby ukazać informatora w dobrym świetle, proszę mi jednak wierzyć, że pragnę tylko powiedzieć prawdę. Jego serce bynajmniej nie jest z kamienia. Nie ma obowiązku wyprowadzać stąd chorych, a jednak to robi, jak sam pan widzi. Może w gruncie rzeczy żadne z nas nie jest bez serca, może wszyscy chętnie byśmy pomogli, ale jako urzędnicy sądowi zbyt łatwo uchodzimy za takich, którzy nikomu nie chcą pomagać. Wręcz cierpię z tego powodu.

— Nie zechce pan na chwilę przysiąść? — zapytał informator.

Byli już w korytarzu, tuż przed oskarżonym, którego K. zagadnął wcześniej. K. czuł wobec niego niemal zażenowanie; przedtem stał przed nim taki wyprostowany, teraz zaś musiało go wspierać tych dwoje ludzi, informator balansował jego kapeluszem w rozcapierzonych palcach, potargane włosy oblepiały mu spocone czoło.

Ale oskarżony zdawał się tego wcale nie dostrzegać, starał się jedynie usprawiedliwić swoją obecność, stojąc pokornie przed informatorem, który spoglądał ponad nim.

— Wiem — rzekł — że decyzja w sprawie moich wniosków nie może zapaść już dziś. A jednak przyszedłem, pomyślałem sobie, że mógłbym tu zaczekać, przecież jest niedziela, mam czas i nikomu tu nie wadzę.

— Nie musi się pan aż tak usprawiedliwiać — odparł informator. — To, że się pan tak wszystkim przejął, jest godne pochwały. Co prawda zajmuje pan tu niepotrzebnie miejsce, ale o ile tylko nie stanie się to dla mnie uciążliwe, nie będę panu przeszkadzał w dokładnym śledzeniu biegu pańskiej sprawy. Kto miał do czynienia z ludźmi, którzy w sposób haniebny zaniedbywali swoje obowiązki, ten uczy się traktować podobnych panu z cierpliwością. Proszę usiąść.

— Jakże on potrafi rozmawiać ze stronami — wyszeptała dziewczyna.

K. skinął głową, lecz zaraz się poderwał, gdy informator ponowił pytanie:

— Nie chciałby pan tu usiąść?

— Nie — odparł K. — Nie będę odpoczywał.

Powiedział to z największą stanowczością, na jaką mógł się zdobyć, w istocie jednak dobrze by mu zrobiło, gdyby usiadł. Czuł się jak przy chorobie morskiej. Miał wrażenie, że jest na statku miotanym ciężkim sztormem; że woda rozbija się z hukiem o drewniane ściany, że z głębi korytarza dobiega szum fal, które raz po raz nachodzą na siebie, że korytarz kołysze się na boki, a siedzące przy obu ścianach strony co rusz się unoszą i opadają.

Tym trudniej było mu zrozumieć spokój dziewczyny i mężczyzny, którzy go prowadzili. Był całkowicie zdany na ich łaskę: gdyby go wypuścili, runąłby w dół niczym kłoda. Z ich małych oczu śmigały na wszystkie strony przeszywające spojrzenia, K. czuł, jak miarowe są ich kroki, choć sam jako niesiony niemal ich nie stawiał.

W końcu zauważył, że mówią do niego, ale ich nie rozumiał, słyszał tylko wypełniający wszystko hałas, przez który przebijał niezmienny, wysoki ton, jakby syreny.

— Głośniej — wyszeptał ze spuszczoną głową, i aż się zawstydził, bo wiedział, że mówią dość donośnie, lecz dla niego niezrozumiale.

Wtem jakby ściana przed nimi rozstąpiła się, świeże powietrze buchnęło mu w twarz i usłyszał obok siebie czyjś głos:

— Najpierw chce się dostać do wyjścia, a kiedy mu się potem powtarza sto razy, że to tu, nawet się nie ruszy.

K. zorientował się, że stoi przed drzwiami wyjściowymi, otwartymi przez dziewczynę. Miał wrażenie, jakby wszystkie siły naraz wróciły do niego, i chcąc poczuć przedsmak wolności, stanął od razu na stopniu schodów i tam pożegnał się ze swoimi towarzyszami, którzy teraz nachylili się nad nim.

— Dziękuję pięknie — powtarzał, wielokrotnie ściskając ich dłonie, i przestał dopiero wtedy, gdy zauważył, że z racji przyzwyczajenia do kancelaryjnej duchoty dość źle znoszą świeże powietrze z klatki schodowej. Niemal nie byli w stanie nic odpowiedzieć, a dziewczyna może nawet spadłaby ze schodów, gdyby K. w ostatniej chwili nie zdążył prędko zamknąć drzwi.

K. pozostał jeszcze przez chwilę nieruchomo w miejscu, wyciągnął swoje kieszonkowe lusterko, żeby poprawić fryzurę, podniósł swój kapelusz leżący na najbliższym podeście — pewnie informator go tam rzucił — po czym zbiegł po schodach tak żwawo i w tak długich susach, że sam się zląkł tej nagłej odmiany.

Nigdy jeszcze jego na ogół zupełnie stabilny stan zdrowia nie sprawił mu podobnej niespodzianki. Czyżby jego ciało planowało jakąś rewolucję i wszczęcie nowego procesu, skoro znosił stary z taką łatwością? Nie odrzucił całkiem myśli, by przy pierwszej nadarzającej się sposobności udać się do lekarza, przede wszystkim jednak — w tym mógł się zdać na własną radę — postanowił w przyszłości wykorzystać nadchodzące niedzielne przedpołudnia lepiej niż dziś.