Rozdział czwarty

Przyjaciółka panny Bürstner

W następnych dniach K. nie zdołał zamienić z panną Bürstner choćby kilku słów. Próbował zbliżyć się do niej na najrozmaitsze sposoby, lecz ona za każdym razem zdołała temu zapobiec. Po wyjściu z biura natychmiast wracał do domu, przesiadywał w swoim pokoju na kanapie, nie zapalając światła, i nie zajmował się niczym innym, jak tylko obserwowaniem przedpokoju. Gdy na przykład przechodziła służąca i zamykała drzwi pozornie pustego pokoju, po chwili wstawał i otwierał je z powrotem. Rano wstawał godzinę wcześniej niż zazwyczaj, aby móc spotkać pannę Bürstner samą, gdy będzie szła do biura. Lecz żadna z tych prób nie została uwieńczona powodzeniem.

Potem napisał do niej list, który wysłał zarówno do biura, jak i do mieszkania, w którym raz jeszcze usiłował usprawiedliwić swoje zachowanie, oferował możliwość wszelkiego zadośćuczynienia, obiecywał, że nigdy nie przekroczy granic, które mu wyznaczy, i prosił tylko o jedną rozmowę, zwłaszcza że u pani Grubach nie był w stanie niczego wskórać przed naradą z panną Bürstner; na koniec poinformował ją, że w najbliższą niedzielę przez cały dzień będzie czekał w swoim pokoju na znak z jej strony, który dawałby nadzieję na spełnienie tej prośby lub który przynajmniej wyjaśniłby mu, dlaczego owa prośba nie może zostać spełniona, mimo jego obietnicy, że we wszystkim się do niej dostosuje.

Listy nie wróciły, ale też nie nadeszła żadna odpowiedź. Natomiast w niedzielę pojawił się znak wystarczająco wyraźny. Już wczesnym rankiem K. dostrzegł przez dziurkę od klucza niezwykły ruch w przedpokoju, którego powód miał się niebawem wyjaśnić. Nauczycielka francuskiego, nawiasem mówiąc Niemka o nazwisku Montag, słabowita, blada, nieco utykająca dziewczyna, która dotąd zajmowała osobny pokój, przenosiła się do pokoju panny Bürstner. Przez całe godziny szurała, krążąc po przedpokoju. Ciągle zapominała to jakieś sztuki bielizny, to serwetki czy książki, po które trzeba było wrócić i zanieść do nowego pokoju.

Gdy pani Grubach przyniosła K. śniadanie — odkąd tak bardzo rozgniewała K., nie powierzała służącej najdrobniejszej nawet posługi wobec niego — K. nie potrafił się powstrzymać, by po raz pierwszy jej nie zagadnąć:

— Skąd ten harmider w przedpokoju? — zapytał, nalewając sobie kawy. — Nie mogłoby się to wreszcie skończyć? Czy doprawdy nie można było zrobić tych porządków kiedy indziej, tylko akurat w niedzielę?

Mimo że K. nie spojrzał na panią Grubach, zauważył, że ta odetchnęła z ulgą. Nawet te surowe pytania z ust K. przyjęła jak przebaczenie lub choćby jego zalążek.

— To nie porządki, panie K. — rzekła. — Panna Montag przeprowadza się do panny Bürstner, więc przenosi tam swoje rzeczy.

Nie dodała nic więcej, czekała, jak K. to przyjmie i czy pozwoli jej mówić dalej. K. jednak wystawił ją na próbę, mieszając kawę, zamyślony i milczący. Potem podniósł wzrok na panią Grubach i powiedział:

— Porzuciła pani swoje wcześniejsze podejrzenia dotyczące panny Bürstner?

— Panie K.! — zawołała pani Grubach, która tylko czekała na to pytanie, i wyciągnęła teraz do K. złożone dłonie. — Rzuconą mimochodem uwagę przyjął pan tak poważnie. A przecież w najmniejszym stopniu nie było moim zamiarem urażenie pana czy jakiejkolwiek innej osoby. Zna mnie pan już wystarczająco długo, panie K., żeby nie mieć co do tego wątpliwości. Nie wie pan, jak cierpiałam przez ostatnie dni! Ja miałabym szkalować własnych lokatorów?! I pan, panie K., dał temu wiarę! I jeszcze pan powiedział, że powinnam mu wymówić umowę najmu! Panu wymówić! — Ostatni okrzyk urwał się wśród łez, kobieta uniosła rąbek fartucha i zasłoniła nim twarz, po czym wybuchnęła głośnym szlochem.

— Niech pani nie płacze, pani Grubach — powiedział K. i wyjrzał przez okno; myślał tylko o pannie Bürstner i o tym, że przyjęła do swojego pokoju obcą dziewczynę. — Niech pani nie płacze — powtórzył, odwracając się z powrotem i widząc, że pani Grubach wciąż szlocha. — Nie chciałem pani urazić. Po prostu się nie zrozumieliśmy. To się zdarza nawet wśród najbardziej zażyłych przyjaciół.

Pani Grubach odsunęła fartuch od oczu, żeby sprawdzić, czy K. rzeczywiście jest skłonny się z nią pogodzić.

— No cóż, bywa i tak — rzekł K. i wnioskując z zachowania pani Grubach, że kapitan niczego nie zdradził, ośmielił się dodać jeszcze: — Czy naprawdę sądzi pani, że z powodu jakiejś obcej dziewczyny mógłbym dopuścić do tego, byśmy się stali dla siebie wrogami?

— No właśnie, panie K. — Ku nieszczęściu pani Grubach, ilekroć poczuła się choć trochę swobodniej, zaraz wyrywało jej się coś niestosownego. — Cały czas się zastanawiałam: dlaczego pan K. tak bardzo przejmuje się panną Bürstner? Dlaczego sprzecza się ze mną z jej powodu, choć wie, że każde ostre słowo z jego ust spędza mi sen z powiek? A przecież nie powiedziałam o tej pannie nic prócz tego, co widziałam na własne oczy.

K. nie odpowiedział; pierwszym słowem musiałby ją wyrzucić z pokoju, a tego nie chciał. Zadowolił się samym piciem kawy i tym, by dać pani Grubach odczuć zbędność jej obecności.

Z korytarza znów dobiegał odgłos powłóczystych kroków panny Montag przemierzającej cały przedpokój.

— Słyszy pani? — zapytał K., wskazując ręką na drzwi.

— Tak — odrzekła pani Grubach i westchnęła. — Zaoferowałam jej do pomocy służącą, ale ona jest uparta, wszystko chce przenieść sama. Dziwię się pannie Bürstner. Mnie nieraz ciąży to, że mam pannę Montag na stancji, a panna Bürstner przyjmuje ją jeszcze do swojego pokoju.

— Nie musi to być pani sprawą — powiedział K., rozgniatając resztki cukru na dnie filiżanki. — Czy też ponosi pani przez to jakąś szkodę?

— Nie — odparła pani Grubach. — Właściwie jest mi to nawet na rękę, zyskuję przez to wolny pokój i będę mogła ulokować tam mojego siostrzeńca, kapitana. Od dawna już miałam obawy, że odkąd pozwoliłam mu tymczasowo mieszkać w salonie obok pańskiego pokoju, może panu przeszkadzać. Nie bardzo się liczy z innymi.

— Co też pani przychodzi do głowy! — powiedział K. i wstał. — Nie o tym przecież mówię. Chyba ma mnie pani za zbyt przewrażliwionego, skoro pani sądzi, że nie potrafię znieść tych przechadzek panny Montag... O, i znów idzie z powrotem.

Pani Grubach poczuła się naprawdę bezsilna.

— Czy mam jej, panie K., powiedzieć, żeby resztę przeprowadzki odłożyła na kiedy indziej? Jeśli pan sobie życzy, zrobię to natychmiast.

— Ale przecież panna Montag przeprowadza się do panny Bürstner! — rzekł K.

— Tak — odparła pani Grubach; nie bardzo rozumiejąc, co K. ma na myśli.

— No właśnie — ciągnął K. — Więc musi przecież przenieść do niej swoje rzeczy.

Pani Grubach skinęła tylko głową. Ta niema bezsilność, która z zewnątrz wyglądała niemal jak upór, jeszcze bardziej drażniła K.; zaczął chodzić po pokoju w tę i z powrotem, od okna do drzwi, pozbawiając tym samym panią Grubach szansy na odejście, z której w odmiennych okolicznościach najpewniej by skorzystała.

K. właśnie po raz kolejny zbliżał się do drzwi, gdy rozległo się pukanie. Była to służąca, która oznajmiła, że panna Montag bardzo chętnie zamieniłaby z panem K. kilka słów i że go z tego powodu prosi, by przyszedł do jadalni, gdzie na niego czeka.

K. wysłuchał tej wiadomości w zamyśleniu, po czym rzucił niemal szydercze spojrzenie na przestraszoną panią Grubach. Spojrzenie to zdawało się mówić, że K. już dawno przewidział to zaproszenie panny Montag i że znakomicie pasuje ono do udręki, jaką w ten niedzielny poranek zgotowali mu lokatorzy pani Grubach. Odesłał służącą z odpowiedzią, że zaraz przyjdzie, następnie podszedł do szafy z ubraniami, by zmienić marynarkę, a w odpowiedzi na utyskiwania pani Grubach na tę uciążliwą osobę, miał do niej tylko jedną prośbę: żeby już zabrała ze stołu naczynia po śniadaniu.

— Przecież pan niemal niczego nawet nie tknął — stwierdziła pani Grubach.

— Ach, niech pani to po prostu stąd wyniesie — zawołał K.; odniósł wrażenie, że panna Montag zdążyła się już dziś wszędzie wtrącić, sprawiając, że wszystko stało się dla niego odrażające.

Przechodząc przez przedpokój, spojrzał na zamknięte drzwi pokoju panny Bürstner. Nie tam był jednak zaproszony, lecz do jadalni, której drzwi otworzył od razu, bez pukania.

Pomieszczenie było bardzo długie, lecz wąskie, i miało jedno okno. Z powodu braku miejsca ustawiono w nim ukośnie po obu stronach drzwi dwie szafy, całą zaś resztę przestrzeni zajmował długi stół jadalny, zaczynający się tuż przy wejściu, a sięgający niemal do wielkiego okna, utrudniając tym samym dostęp do niego. Stół był już nakryty, i to dla wielu osób, gdyż w niedzielę niemal wszyscy lokatorzy jadali tu obiad.

Gdy K. wszedł do środka, panna Montag odeszła od okna i, idąc wzdłuż stołu, zbliżyła się do niego. Przywitali się w milczeniu. Następnie panna Montag, jak zwykle zadzierając przesadnie wysoko głowę, rzekła:

— Nie wiem, czy mnie pan w ogóle zna.

K. przyjrzał jej się, mrużąc oczy.

— No oczywiście — odparł. — Przecież mieszka pani u pani Grubach już od dawna.

— Ale, jak mniemam, pensjonat nie bardzo pana ciekawi — powiedziała panna Montag.

— Nie bardzo — odparł K.

— Nie zechce pan usiąść? — spytała panna Montag.

W milczeniu każde z nich wysunęło krzesło przy przeciwległym krańcu stołu i usiedli naprzeciwko siebie. Panna Montag jednak zaraz znów wstała; zostawiła na parapecie torebkę, więc udała się po nią, powłócząc nogą przez całe pomieszczenie. Gdy wróciła, lekko wymachując torebką, rzekła:

— Chciałabym tylko na prośbę mojej przyjaciółki zamienić z panem kilka słów. Zamierzała przyjść sama, ale niezbyt dobrze się dziś czuje. Prosi, by zechciał jej pan wybaczyć i wysłuchał mnie zamiast niej. Zresztą nie mogłaby panu powiedzieć nic innego niż to, co powiem ja. A chyba nawet ja mogę panu powiedzieć więcej, bo właściwie pozostaję w tej kwestii stosunkowo bezstronna. Nie sądzi pan?

— A cóż takiego jest tu do powiedzenia? — rzucił K., którego już znużyło, że wzrok panny Montag był nieustannie utkwiony w jego ustach. W ten sposób rościła sobie przecież z góry prawo do władzy nad tym, co dopiero zamierzał powiedzieć. — Panna Bürstner najwyraźniej nie chce wyrazić zgody na osobistą rozmowę, o co ją prosiłem.

— Tak właśnie jest — odparła panna Montag. — Albo raczej: to wcale nie tak, wyraził pan to w osobliwie ostrych słowach. Z zasady przecież nie udziela się takich zgód ani ich nie odmawia. Ale może się zdarzyć, że uznaje się takie rozmowy za zbędne, i tak właśnie jest w tym przypadku. Teraz, po pańskiej uwadze, mogę już mówić otwarcie. Poprosił pan moją przyjaciółkę, pisemnie czy ustnie, o rozmowę. Moja przyjaciółka zdaje sobie jednak sprawę, tak przynajmniej zakładam, czego miałaby dotyczyć ta rozmowa, i dlatego z powodów, które są mi nieznane, jest przekonana, że nikomu nie przyniosłaby ona korzyści, gdyby rzeczywiście do niej doszło. Zresztą wspomniała mi o tym dopiero wczoraj i tylko mimochodem, przy czym dodała, że panu najwyraźniej także nie może szczególnie zależeć na tej rozmowie, bo wpadł pan na ten pomysł jedynie przez przypadek i sam dostrzeże bezsensowność całej sprawy, jeśli nie teraz, to wkrótce, nawet bez szczególnych uzasadnień. Odpowiedziałam jej na to, że być może tak właśnie jest, lecz mimo wszystko dla pełnej jasności uważam za wskazane przekazać panu wyraźną odpowiedź. Zaoferowałam się podjąć tego zadania, a moja przyjaciółka po chwili wahania ustąpiła. Żywię jednak nadzieję, że postąpiłam także po pańskiej myśli, bo nawet najmniejsza niepewność w najbardziej błahej sprawie jest uciążliwa, a skoro można się jej łatwo pozbyć, jak w tym przypadku, lepiej, by stało się to niezwłocznie.

— Dziękuję pani — powiedział natychmiast K., po czym podniósł się powoli, spojrzał na pannę Montag, potem wzdłuż stołu, potem przez okno, gdzie naprzeciwko stał w słońcu dom, i podszedł do drzwi. Panna Montag podążyła za nim parę kroków, jakby nie do końca mu ufała. Oboje musieli się jednak cofnąć przy drzwiach, gdyż te się otworzyły i wszedł przez nie kapitan Lanz. K. widział go po raz pierwszy z bliska. Był to wysoki mężczyzna, około czterdziestki, o opalonej, nalanej twarzy. Skłonił się nieznacznie, także do K., po czym podszedł do panny Montag i z szacunkiem ucałował jej dłoń. Jego ruchy były niezwykle zwinne, a uprzejmość względem panny Montag uderzająco różniła się od sposobu, w jaki potraktował ją K.

Mimo to panna Montag nie sprawiała wrażenia, jakby się na K. gniewała; miała nawet zamiar, jak się K. zdawało, przedstawić go kapitanowi. Ale K. wcale nie chciał być przedstawiony temu człowiekowi, nie byłby bowiem w stanie okazać choćby odrobiny życzliwości ani kapitanowi, ani pannie Montag, w jego mniemaniu pocałunek w rękę złączył tych dwoje w jedną grupę, która pod pozorem wyjątkowej nieszkodliwości i bezinteresowności miała go odciągnąć od panny Bürstner.

K. zdawało się również, że dostrzega ponadto i to, iż panna Montag obrała dobry, choć obosieczny środek. Wyolbrzymiała znaczenie relacji między panną Bürstner a K., a przede wszystkim wyolbrzymiała znaczenie samej rozmowy, o którą prosił K., jednocześnie usiłując przedstawić stan rzeczy w taki sposób, jakby to K. wszystko wyolbrzymiał. Była jednak w błędzie; K. nie wyolbrzymiał niczego, wiedział przecież, że panna Bürstner jest tylko zwykłą stenotypistką, która nie stawiałaby mu długo oporu. Umyślnie wcale nie brał pod uwagę tego, czego dowiedział się o pannie Bürstner od pani Grubach.

Wszystko to rozważał, wychodząc z jadalni niemal bez pożegnania. Chciał się od razu udać do swojego pokoju, lecz krótki śmiech panny Montag za jego plecami, który dobiegł go z jadalni, podsunął mu myśl, że mógłby sprawić tej parze, kapitanowi i pannie Montag, niespodziankę. Rozejrzał się i nadstawił ucha, czy z któregoś z pokoi nie grozi mu jakaś przeszkoda; jednak wszędzie panowała cisza, tylko z jadalni dobiegały odgłosy rozmowy, a z korytarza prowadzącego do kuchni głos pani Grubach.

Okazja zdawała się sprzyjająca. K. podszedł więc do drzwi pokoju panny Bürstner i cicho zapukał. Ponieważ najwyraźniej nic się za nimi nawet nie poruszyło, zastukał raz jeszcze, lecz wciąż nie słyszał żadnej odpowiedzi. Czyżby spała? A może naprawdę źle się czuła? Czy tylko udawała, że jej nie ma, bo przeczuwała, iż tak cicho pukać mógł tylko K.? K. uznał, że panna Bürstner udaje nieobecną, i zapukał mocniej, w końcu zaś, jako że i to pukanie pozostało bez odzewu, ostrożnie otworzył drzwi, nie bez poczucia, że czyni coś niewłaściwego, a zarazem daremnego. W pokoju nikogo nie było. W dodatku pomieszczenie ledwie przypominało to, jakie znał K. Przy ścianie znajdowały się teraz dwa łóżka, jedno przy drugim, trzy fotele przy drzwiach były zarzucone ubraniami i bielizną, a szafa stała otwarta na oścież.

Panna Bürstner zapewne wyszła w czasie, gdy panna Montag zasypywała K. słowami w jadalni. Nie wstrząsnęło to jakoś szczególnie K.; i tak już niemal nie spodziewał się spotkać panny Bürstner, próbę tę podjął prawie wyłącznie z przekory wobec panny Montag. Tym bardziej poczuł się jednak niezręcznie, gdy, zamykając z powrotem pokój, ujrzał w otwartych drzwiach jadalni pogrążonych w rozmowie pannę Montag i kapitana.

Stali tam może już od chwili, gdy K. otworzył drzwi, starali się nie dać po sobie poznać, że go obserwują, rozmawiali ze sobą po cichu, przypatrując się K. w taki sposób, jak ludzie zatopieni w rozmowie, którzy błądzą dokoła roztargnionym wzrokiem. Ale spojrzenia te ciążyły K.; pospieszył więc wzdłuż ściany prosto do swojego pokoju.