Dzwonki

Mały Carl Carlsson pochorował się przed Bożym Narodzeniem. W Wigilię zaczęło mu się nieco poprawiać, ale wciąż musiał leżeć w łóżku, więc choinkę zapaloną w salonie przyszło mu oglądać wyłącznie przez otwarte drzwi.

Na poranne bożonarodzeniowe nabożeństwo1 też nie pozwolono mu pojechać. Nie, nie mogło być o tym mowy! Jego dwie małe siostrzyczki miały udać się z mamą i tatą do kościoła, pokonując dość sporą odległość z leśniczówki, w której mieszkali, Carl jednak musiał zostać w łóżku i jedynie stara Karin, która dawniej była piastunką jego ojca, a potem opiekowała się wszystkimi jego dziećmi, została z Carlem, gdy reszta ruszyła w drogę. W dzień Bożego Narodzenia chłopiec obudził się wcześnie, bardzo wcześnie rano. Wciąż była ciemna noc, gwiazdy płonęły na niebie tak jasno, jakby je kto wypolerował na tę wielką uroczystość, a w lesie panowała podniosła cisza i tylko od czasu do czasu z jakiejś uginającej się gałęzi osuwała się na ziemię śnieżna czapa.

W domu wciąż wszyscy spali i jedynym dającym się słyszeć odgłosem było tykanie dużego ściennego zegara, który szedł i szedł swoim miarowym krokiem, aż w końcu nakręcił się i wybił. Było pół. Tylko pół do której? Zawsze, ale to zawsze, gdy Carl leżał i czekał, aż zegar wybije pełną godzinę, wybrzmiewało beznadziejne pół. Jednak coś w powietrzu podpowiedziało chłopcu, że zbliża się ranek.

Nagle Carl nastawił uszu i zsunął niżej kołdrę, żeby lepiej słyszeć. Gdzieś z oddali dobiegał dźwięk janczarów2. Podzwaniały coraz bliżej. Teraz słychać je było naprawdę blisko, na drodze, która biegła w dół wzgórza, aż do miejsca, gdzie stała leśniczówka.

— Dzyń, dzyń, dzyń...

Dzwonków nie było wiele, ale opadały ciężko na końskie grzbiety.

— O, wiem, kto to! — ucieszył się Carl. — Nils Svensson i jego brat, którzy jadą aż z dalekiego Klinten3.

Wszyscy słyszeli o Nilsie Svenssonie i jego bracie, nie wszyscy jednak wiedzieli, że ten brat ma na imię Lars. Nils i Lars byli synami chłopa, który już nie żył, i mieszkali razem w jego chacie na wzgórzu Klinten, skąd rozciągał się rozległy na kilka mil widok na całą równinę, daleko aż do Vadsteny4. Nils był urodziwym mężczyzną, wysokim i dobrze zbudowanym, z jasnym i przyjaznym obliczem. Lars z kolei był biednym kaleką, ledwo powłóczącym swoimi chudymi, zwiotczałymi nogami. I choć był młodszym z braci i pewnie liczył sobie niewiele ponad dwadzieścia lat, miał twarz starego mężczyzny i udręczone spojrzenie, świadczące o tym, że życie wymaga od niego nieustającego wysiłku. Ale jego starszy brat troszczył się o niego bardziej niż matka o chorego niemowlaka. Pomagał mu się ubierać i zaprowadzał go w najbardziej nasłonecznione miejsce na całym wzgórzu Klinten, gdzie Lars spędzał długie letnie dni, podczas gdy Nils pracował. Wraz z nastaniem zimy krzesło Larsa stawało tuż przy kaflowym piecu, a Nils wymyślał tysiąc sposobów, by czymś zająć brata.

Raz przynosił mu gazety i książki, to znów pomagał mu w pracy, która polegała na wykonywaniu mebelków do domków dla lalek ze starych pudełek po cygarach. Często jednak Lars długimi tygodniami leżał chory i niezdolny do zajmowania się czymkolwiek, a wtedy Nils praktycznie go nie odstępował. Gotował mu kaszę z masłem, smażył naleśniki i bez przerwy przypatrywał się jego twarzy, by dojrzeć w niej choć mały promyk szczęścia.

Niejedna dziewczyna była chętna wyjść za mąż za Nilsa, jemu jednak żadna nie wpadła w oko.

— Przecież mam Larsa! — odpowiadał tym, którzy zachęcali go do założenia rodziny. — Jest mi bratem, przyjacielem i synem.

Wielu uważało, że to dziwne, żeby taki zdrowy, młody chłopak poświęcał całe życie na zajmowanie się jakimś nieszczęsnym kaleką, choć byli pewnie i tacy, którzy potrafili to zrozumieć.

Ale Lars nie zawsze był tak schorowany jak teraz.

Gdy miał czternaście lat, a Nils osiemnaście, opinie o tym, który z braci jest urodziwszy, były podzielone.

Lars był wówczas smukły i wysoki, miał zdrową cerę i wesołe oczy.

Nils z kolei zaczął się upijać i często wracał do domu dość nietrzeźwy.

Pewnego dnia pojechał na targ i tam porządnie sobie popił.

Wracał do domu przez las, pędząc jak burza. Po drodze spotkał Larsa, więc zatrzymał konie.

— Kogo ja widzę? Mój brat! — wykrzyknął. — Wskakuj na wóz, a zobaczysz jak chyżo nam pójdzie!

Ale Lars nie chciał jechać z Nilsem.

Od razu zmiarkował, że brat jest nietrzeźwy, więc nie ruszył się z miejsca.

— Aha, takiś uparty! — zawołał Nils i zeskoczył z wozu. — Ale, widzisz, życzę sobie, żebyś ze mną pojechał, więc tak będzie!

Powiedziawszy to, wepchnął Larsa na miejsce obok siebie na koźle. Po czym znów poluzował lejce i siekł batem tak, jakby szybkie dotarcie do celu było kwestią życia i śmierci.

Rozpoczęła się szalona jazda.

Wóz przetaczał się gwałtownie z jednej strony drogi na drugą, podskakiwał na kamieniach, taranował gałęzie, zarzucało nim i targało, czasem zjeżdżał tak blisko skraju wzgórza, że cudem tylko nie runął w przepaść; w końcu jednak — łup! Wpadł prosto w drzewo i razem z koniem i braćmi wleciał bezwładnie do rowu i się roztrzaskał. Koń tu i tam się podrapał. Nils wyszedł ze wszystkiego bez szwanku, ale Lars leżał nieruchomo na ziemi, jakby nie żył.

Nils momentalnie wytrzeźwiał. Zaniósł brata do domu i położył do łóżka, ale gdy zawezwano lekarza, ten powiedział, że jest wielce wątpliwe, czy Lars będzie żył. Coś sobie połamał, więc nawet jeśli przeżyje, to pewnie nigdy już nie będzie w pełni zdrowym człowiekiem.

Przez cały ten długi czas, gdy los Larsa wciąż był niepewny, Nils siedział przy jego łóżku. Tam też w ciszy obiecał, że jeśli Pan w swojej łaskawości i miłosierdziu zechce pozostawić jego brata przy życiu, to on, Nils, już nigdy nie będzie myślał o własnym szczęściu i zrobi wszystko, by odpokutować swą winę. I szczerze trzymał się tej obietnicy.

Będąc silnym i zdrowym, żył wyłącznie po to, by czynić bardziej znośnym życie swojego młodszego brata, którego przyszłość zniszczył.

„Rozumiem, dlaczego jadą tak wolno!”, pomyślał Carl, który, leżąc, przysłuchiwał się podzwanianiu janczarów. „Nils boi się, że jeśli pojadą szybciej, za bardzo wytrzęsie chorym ciałem Larsa”.

Odgłos dzwonków stopniowo zamilkł i — jako że był wczesny ranek — znów zapadła cisza. Wtedy Carl usłyszał inny dźwięk. Samotny jak dzwonek krowy pasącej się gdzieś głęboko w lesie. Przybliżył się i podzwaniał teraz monotonnie i smętnie w zimowym powietrzu. Carl wystawił głowę spod kołdry i nasłuchiwał.

— Wiem, kto to! — powiedział do siebie. — To dzwonek Dorothei Ulck. Ma tylko jednego janczara i jednego starego konia i pewnie powozi sama.

I rzeczywiście — na niewielkich niskich saniach, ciągnionych przez starego, wychudłego konia, siedział czarny tobół ubrań. Nic więcej nie dało się zobaczyć. Ale to właśnie Dorothea Ulck jechała na poranne nabożeństwo.

Dziś stara i biedna, swego czasu była młoda i bardzo, ale to bardzo piękna. Jej ojcem był bogaty baron Ulck, powszechnie znany ze swojej rozrzutności właściciel okazałej rezydencji o nazwie Hammar, w której zawsze przebywały tłumy gości, tak zimą, jak i latem. Większość z nich ściągła do Hammar z powodu beztroskiego życia, jakie tam wiedziono, i hojnej gościny. Ale nie brakowało i takich, którzy przybywali ze względu na Dorotheę, gdyż jej bliskość była jak blask słońca i zapach sosen. Patrzenie na nią i słuchanie jej było czymś niezwykłym. Miała białą, niemal przeźroczystą cerę, i choć nigdy nie nosiła kapelusza, nigdy też nie opalało jej słońce, zupełnie jakby cieszyło się z samego patrzenia na nią i nie miało sumienia jej przypiekać. Jej źrenice były szare, a rzęsy długie i czarne; para wyjątkowych oczu, o nieodgadnionym spojrzeniu. Czasem patrzyły dumnie i wyniośle, że aż można się było przestraszyć; a gdy Dorothea się zezłościła, wtedy, tak, wtedy jej oczy stawały się wręcz przerażające. Za to gdy się uśmiechała i je mrużyła, była tak onieśmielająco czarująca, że topniały nawet najtwardsze serca. Ponadto miała wręcz niewyobrażalnie piękne usta i gdy odsłaniała w uśmiechu swoje olśniewająco białe zęby, nie dało się nie przytakiwać i nie godzić na wszystko, czego tylko zapragnęła. Była bardzo smukła i wysoka, a chodziła tak, jakby sunęła w powietrzu nad ziemią. Wiedziała zapewne, że jest panią na Hammar i że mogłaby panować nad sercami wszystkich, którzy tylko pojawią na jej drodze.

To ona rządziła i decydowała o wszystkim w majątku ojca, bo jej matka umarła, gdy Dorothea była małą dziewczynką. U jej pasa zawsze wisiał ciężki pęk kluczy i to ona wydawała wszystką pościel do pokojów gościnnych i obrusy do jadalni. Nigdy jednak nie dało się zauważyć, że się jej spieszy, nawet gdy pewnego razu, w Boże Narodzenie, na Hammar przybyła setka gości. Wszystko szło jej zwinnie i lekko jak w tańcu. A i tańczyć potrafiła jak nikt. Niejeden młody kawaler omal nie wyzionął ducha, tak z nimi tańcowała w wielkiej bawialni w Hammar, żaden jednak nie chciał się poddać, dopóki trzymał Dorotheę Ulck w swoich ramionach. Śpiewać też potrafiła. Miała bardzo wysoki głos. Niechętnie jednak śpiewała przy pianinie dla gości, a tylko wyszywając lub spacerując. Wówczas to czasami można było usłyszeć jej dźwięczny sopran, dobiegający gdzieś z oddali, z głębi lasu.

Uzasadnione są więc domysły, że wielu mężczyzn zabiegało o rękę Dorothei. Wiadomo było przecież, że wniesie spory posag, lecz nawet gdyby była tylko biedną dziewczyną, i tak wielu by się o nią starało — i to ze względu na nią samą, bo nie miała sobie równych!

Dorothea była jednak dumna i nieprzystępna jak księżniczka Turandot5. Na podobieństwo tej okrutnej władczyni zabawiała się, dając zalotnikom zagadki do rozwiązania, a jeśli sobie z nimi nie poradzili — to do widzenia! Nie miała dla ich smutku i rozpaczy choćby krzty współczucia, więc gdy tylko wyrzuciła za bramę jakiegoś adoratora, tym radośniej się śmiała i tym weselej pląsała. Ale i jej godzina miała wybić.

Żył wówczas w okolicy pewien młody mężczyzna. Nazywał się Frits Grane. Był synem zarządcy w jednym z pobliskich majątków — biednym jak mysz kościelna. Chciał zostać artystą malarzem, ale mu się znudziło. Potem zapragnął grać na skrzypcach, doszedł jednak do wniosku, że to zbyt trudne, więc na jakiś czas przystąpił do grupy teatralnej, lecz skłócił się z jej dyrektorem, bo odmówił występowania dłużej niż do pierwszego maja.

Albowiem wówczas to absolutnie musiał wyjechać na wieś.

— Kim więc chcesz zostać? — zapytał ojciec. — Nie da się żyć samym tylko powietrzem.

— Człowiekiem! — odpowiedział Frits. — Może tyle wystarczy.

Odtąd spędzał okres letni u swoich rodziców, a przez resztę roku podróżował od majątku do majątku; wszędzie, gdzie zajechał, był mile widzianym gościem. Miał przyjemny dla oka wygląd, ciemne i wesołe oczy, był przystojny i towarzyski. Świetnie tańczył i jeździł konno; można by go raczej wziąć za podróżującego po okolicy księcia niż syna biednego wiejskiego zarządcy.

I tak to Frits Grane przybył również do Hammar, a gdy tylko Dorothea go zobaczyła, z miejsca się zakochała. Trudno powiedzieć, czy on sam to zauważył, w każdym razie nie okazywał jej większego zainteresowania niż wszystkim pozostałym. To ją przypuszczalnie tylko rozzuchwaliło, tak że któregoś dnia zapytała:

— Czy i ty nie chciałbyś porozwiązywać moich zagadek?

— Żebyś się mogła ze mnie śmiać i mnie stąd przegonić? — odpowiedział dumnie Frits.

Wtedy Dorothea pochyliła się i szepnęła mu do ucha:

— Jakby nie było, wybiorę ciebie, gdyż ty jeden zostaniesz moim mężem. Nikt inny.

— Skoro tak, to pytaj! — odpowiedział. — Poproszę o zagadki!

Zatem Dorothea przedstawiła swoje zadania.

— Co to takiego? — zapytała. — Przychodzi, choć nie wiadomo skąd, i zmierza dokądś, choć nie wiadomo dokąd. Może być tak lekki jak powietrze i tak twardy jak kamień, potrafi uszczęśliwić i zniszczyć, kocha się go i nienawidzi. Co to może być?

— Czort wie! — odpowiedział Frits. — Pewnie ptak.

Dorothea śmiała się tak, że łzy ciekły jej po policzkach. I aż klaskała w dłonie z zachwytu.

— Przecież to górski potok! Nie wiedziałeś?

Potem zadawała kolejne zagadki, na które Frits odpowiadał równie niedorzecznie.

Goście tylko czekali, żeby Dorothea wyrzuciła go za drzwi, jak to zrobiła z resztą zalotników, lecz ona — przeciwnie — objęła go za szyję i powiedziała:

— Zostaniesz moim mężem! Podoba mi się, gdy mężczyźni nie potrafią odczytać naszych kobiecych myśli. Wówczas mamy coś wyłącznie dla siebie.

Stary baron Ulck nieszczególnie się ucieszył, gdy pojął, kogo wybrała córka; wiedział jednak, że w tej sytuacji opór na nic by się nie zdał. Najrozsądniej było ustąpić.

Raźno zabrano się do szycia ślubnej wyprawy dla Dorothei, bo to miały być całe góry bielizny i kosztownych sukien, a wszystko jak dla prawdziwej księżniczki.

W przeddzień wesela Dorothea i Frits w jednym z pokoi na parterze pakowali kufry, gdyż zaraz po uroczystości mieli wyruszyć w podróż zagraniczną. Dorothea w jeden, Frits zaś w inny sposób. Dość się w tym zaperzyli i w końcu Frits krzyknął rozzłoszczony:

— Głuptasko! Jak można postępować tak bezrozumnie?

Dorothea opuściła ręce i pobladła na całej twarzy. Nagle jednak zapłonęła czerwienią i spoliczkowała Fritsa tak, że aż mu zadudniło w głowie.

Teraz to on zrobił się czerwony, choć nie oddał jej, tylko stał i wlepiał w nią wzrok.

— Dziękuję! — rzekł. — Skoro tak poczynasz sobie na dzień przed ślubem, to już wiem, jak będzie potem.

Powiedziawszy to, rzucił się do drzwi, ale Dorothea prędko je zamknęła i zatarasowała własnym ciałem, rozkładając szeroko ramiona.

— Nie odejdziesz! Nie pozwalam! — krzyknęła. — Wybacz mi, ach, wybacz! To się już nigdy nie powtórzy!

Ale on nie posłuchał. Jednym susem wyskoczył przez okno, otwarte na podwórze, i tyle go widzieli.

„Pewnie wróci wieczorem”, pomyślała Dorothea. Ale nie wrócił. „Wróci, żeby zawieźć mnie do kościoła”, pomyślała nazajutrz rano, gdy ubierano ją do ślubu. Ale nie wrócił.

Przez cały miesiąc Dorothea siedziała w sukni ślubnej przy oknie i spoglądała na drogę. Od tego patrzenia aż jej poczerwieniały i napuchły oczy. Nie jadła i nie piła. W końcu jednak podniosła się, zdjęła z siebie suknię i poszła do łóżka, w którym spędziła trzy następne lata. Gdy po tym czasie wstała, nie była już piękną Dorotheą Ulck. Zestarzała się i pomarszczyła, i już nigdy się nie uśmiechała. Przestała dbać o gospodarstwo i pewnie dlatego cały majątek z czasem popadł w ruinę. Baronowi na starość przyszło sprzedać Hammar i — biedny teraz jak mysz — zaszył się w leśnej chacie, a po śmierci pozostawił tak wielki dług, że Dorothei ledwo wystarczyło na chleb.

Mieszkała samotnie, bez służby, nie chciała się z nikim spotykać, a o tym, jak wyglądało jej życie, opowiadano bardzo różne rzeczy.

Ledwo raz w roku, na bożonarodzeniowe nabożeństwo, jechała do kościoła. Więc teraz mały Carl poznał, że to jej janczar podzwania w nocy.

Jednocześnie w sąsiednim pokoju zaczął się ruch. To matka wstała po cichu. Niedługo potem Carl usłyszał szepty swoich młodszych sióstr. A po nich tubalny głos ojca.

— Co u licha, tak późno? — wykrzyknął i wyskoczył z łóżka.

Carl słyszał podzwanianie filiżankami i kroki ojca wychodzącego, żeby zaprząc sanie. W pokoju stanęła matka i patrzyła teraz na chłopca, który leżał z zamkniętymi oczami. Nie mógł się jednak powstrzymać, by ich trochę nie uchylić, co matka od razu spostrzegła, więc podeszła do łóżka.

— Wesołych świąt, synku! — powiedziała i pochyliła się, by go pocałować.

Carl objął ją za szyję i zapłakał:

— Nie mogę jechać do kościoła! Ach, nie mogę!

— Poleż tu sobie, nasłuchuj i policz, ile sań jedzie na nabożeństwo — powiedziała matka i opatuliła go kołdrą. — A słuchając, możesz sobie wyobrażać, że i ty siedzisz w saniach.

— Wyobrażać! — chlipał Carl. — Przecież to nie to samo!

— Cóż, muszę już iść — powiedziała matka w pośpiechu. — Ojciec woła.

Szybko wyszła, a niedługo potem Carl usłyszał oddalające się sanie. Doskonale znał dźwięk tego wianka sześciu dużych janczarów, które zwisały z grzbietu konia, po jednym dla ojca i matki, dla Carla i jego siostrzyczek, a szósty był dla Agathy, malutkiej siostrzyczki, która zmarła ubiegłej wiosny. Ledwo jednak ich muzyka umilkła w lesie, a całe powietrze zabrzmiało odgłosem małych dzwoneczków i wielkich dzwonów.

Ze wszystkich stron nadciągały sanie spieszące do kościoła, podzwaniając, pobrzękując, śmiejąc się i śpiewając. Jakby cały nieruchomy las nagle ożył.

Carl rozpoznał zabawne brzmienie dzwoneczków i sań nadzorcy. Wiedział, że są po brzegi wypełnione dziećmi.

Potem dał się słyszeć dumny dźwięk janczarów na saniach z dworu. Te zdawały się śpiewać: „Z drogi! Precz! Nadjeżdża pan dzierżawca!”.

Carl słuchał i słuchał. I już zdążył stracić rachubę, licząc kolejne pojazdy.

Leśniczówka stała przy samej drodze, więc wszyscy jadący do kościoła musieli ją minąć. Dzwonki i dzwony śpiewały, podrygiwały, radowały się. A potem nagle zapadła cisza, jeszcze głębsza niż nocna. Tak mu się przynajmniej zdało. Nie słyszał nawet śniegu, spadającego bezgłośnie z uginających się gałęzi. Carl zasnął.

Najpierw zapadł się w coś wielkiego, cichego i mrocznego — tak głęboko, że wszystko dokoła zgasło. Leżał długo, niczym w letargu, aż tu nagle zrobiło się jakoś cudownie jasno. I coraz jaśniej, i jaśniej, i w końcu światło spływało na niego ze wszystkich stron.

Czy to w kościele palą się te wszystkie światła?

A potem znów się rozdzwoniło. Dzwony, dzwonki i dzwoneczki pobrzękiwały, śmiały się i radowały. Dzwonienie dochodziło zewsząd, coraz to głośniejsze. Mały Carl nie wiedział, czy to światło czy dźwięk dzwonów porwał go w górę, w coś tak wielkiego i radosnego, że i on sam zaczął się śmiać.

Obudził go własny śmiech, a wtedy zobaczył słońce, które, świecąc ze wszystkich sił, wpadało przez okno, rozświetlało podłogę i zatapiało cały jego pokój w blasku.

W drzwiach stała matka z kawą i szafranowymi bułeczkami, a za nią ojciec i obie siostrzyczki.

— Wyspałeś się, synku? — zapytała matka i podeszła do Carla z tacą.

— Jeszcze jak! — odpowiedział Carl i usiadł w łóżku, przecierając oczy. — Zupełnie jakbym i ja był tam z wami w kościele na porannym nabożeństwie, a może nawet w samym niebie!?