AKT V

Od trzech dni łamię sobie głowę... hej, śpicie tam już?

Dzisiaj spać? Zazdroszczę tym, co mogą!

...łamię sobie głowę, czy oni mogą mi udowodnić udź...

Nic nikomu nie mogą udowodnić! Absolutnie nic! Przecie muszą fałszować dowody!

Fouquier byłby dawno zamknął Dantonowi buzię, gdyby miał czym... chociaż...

Na Boga, nie rób pan tego!...

Czego?

Nic... nic. Już dobrze. z nerwowym śmiechem Jestem tak roztrzęsiony, że gotówem dostać ataku!

Ja też. Zataczam się z przemęczenia — a nie mogę usiedzieć w miejscu.

Trzy dni z rzędu, po bitych osiem godzin, w tym piekle ryku i wrzasku — któż by to wytrzymał!

Bracia, zmęczenie to nic: nas torturuje nadzieja.

Głupie gadanie!

Też pomysł!

Wiesz, Fabre, toś prawdę powiedział. Pókim sądził, że już po nas — spałem jak król. Odkąd jednak patrzę na sukces Dantona — oka zmrużyć nie mogę. Liczę i liczę szanse przez całą noc. Doprawdy zwariować można!

Oj tak — ten Danton pokazał nareszcie, co umie. — Żeby z ławy oskarżonych, w ciągu jednej godziny, dosłownie zahipnotyzować publiczność i zrobić z niej sobie broń — na to, moi panowie, potrzeba... geniuszu.

Toteż Trybunał już kapituluje! Zgodził się przecie wezwać nam świadków; a wiadomo, co to...

No — no; nie zgodził się, tylko poruczył decyzję Konwencji.

Dwa — dni — temu! A odpowiedzi dotąd nie ma!...

Niby co stąd?! Przecie Konwencja nie może odmówić; więc to na jedno wychodzi!

Moi drodzy... czy Wy wiecie, że dziś minął trzeci dzień?...

I po co przypominasz?! — Ręczę ci, że od samego rana każdy z nas daremnie stara się o tym zapomnieć...

Odwagi, przyjaciele! Opinia nas wspiera; Trybunał już ledwo się trzyma; nie mogą...

Wiecie, czego się obawiam? — Trybunał nie odważy się nas skazać ze względu na lud — a nie ośmieli się nas zwolnić ze względu na Komitet. Nim jedna szala przeważy — gotowiśmy wisieć w powietrzu przez kilka tygodni.

Nie ma obawy. — Trzy dni minęły: jutro zapadnie na nas wyrok śmierci. wszyscy obrócili się ku niemu — teraz oniemieli. Zmartwiała cisza Choćby Trybunał głosu dobyć nie mógł — wyrok wyda.

A to co znowu? Niby czemu?!

Wstydź się pan! Nie dość nam jeszcze ciężko?!

Może by nas pan łaskawie raz przestał przygnębiać!

Prowokacje Dantona dyskredytują rząd. — Robespierre nie byłby Robespierre’em, gdyby to ścierpiał.

O, jakże ja panu tej pewności zazdroszczę!...

Pan ma rację, Philippeaux. Co za sens w tym upijaniu się złudzeniami? — Opinia, mówicie? — A cóż my, odcięci od świata w piwnicy Trybunału, wiemy o opinii poza tym gmachem?! — Co dzieje się na mieście? — Co zamierza Robespierre? — Jak...

Robespierre! Wszędzie i wiecznie Robespierre! — A cóż, do kata...

Georges! Masz wiadomości?...

Co się dzieje na mieście, Danton?

Wiadomości... i to jakie! — Nie macie tu gdzie świecy, do diaska? — Aha.

Huu, co za nora! Jakże można spychać tu ludzi... jeszcze żywych!...

Pociesz się: jutro wracamy do domu.

Ech, wiesz, dałbyś już przecie raz spokój.

Och, trzymaj nas, Danton! Toniemy bez ciebie!

A co, dźwignął się Danton — hę?! ciszej Posłuchajcie więc: liga zagrożonych rośnie w oczach...

A podejdźże bliżej, Danton!

Twoja żona, Camille, uprawia propagandę i zebrała już cztery tysiące dwieście livres1...

Lucile!... zdjęty nagłym lękiem Och, ale po coście mi ją...

Już ona sobie radę da, mój mały. — Boyd2 i kilku innych bankierów ofiaruje komitetowi naczelnemu dwanaście tysięcy. Chłopcy z przedmieść otoczą jutro Trybunał tajnym kordonem. Pâris pozyskał trzy sekcje — to znaczy dziewięć armat, bracia. — Więźniowie polityczni już wszędzie zorganizowani...

A baranki na czele organizacji. Znamy się.

A chociażby! — Baranki wiedzą zbyt dobrze, komu teraz trzeba służyć. — Ale to wszy...

Panowie!!...

A może on stał pod drzwiami?!

Nie. Słyszałem kroki z daleka.

No więc? — Zacząłeś...

Otóż jutro w południe przybywa nam na pomoc generał Savigny z pięcioma tysiącami ludzi!

Oj... takie same pogłoski, słowo w słowo, krążyły przed straceniem króla — a potem ani...

To ty nie znasz różnicy między pogłoską a wia-do-mością?!

Danton: tak niestworzone bujdy przejrzy każde dziecko. — Po co ty nas zwodzisz, człowieku?...

Ośle: gdybyś miał ziarnko rozumu, byłbyś wiedział z góry, że tak się stać musi! — Ocalenie moj... naszych głów jest kwestią życia lub śmierci dla całego państwa! — A ty się dziwisz, że Francja nas broni?!

Przesada psuje najlepsze atuty, Danton. — Ponadto zapominasz, że od trzech dni Francja przestała być panią swej woli. Wydając dekret oskarżenia, Konwencja de facto złożyła władzę absolutną w ręce Robespierre’a. — Czy sądzisz, że go to skłania do ustępliwości?...

Ależ o to mi właśnie chodzi! — He, he! Maxime oddał mi nie lada przysługę, od lat systematycznie koncentrując władzę: teraz pozostaje mi już tylko przejąć mu z rąk... gotową dyktaturę!

Więc ty naprawdę!...

Jakimże cudem?!

Jutro, bracia, będzie wielki finał! W południe wyniosą nas z sądu na ramionach; wieczorem zaś Robespierre, Saint-Just i Billaud, wyjęci spod prawa, ułożą się do snu w niegaszonym wapnie.

A Francja uwieczni ten dzień jako drugie święto cywilne.

Nie, Georges. Robespierre’owi darujesz życie. Musisz dowieść, żeś większy od niego!

Jego... należałoby powiesić. Gilotyna dla niego za dobra.

Nie. Masz rację, mały, owszem; daruję mu życie — oby jak najdłuższe — pod warunkiem tylko, że je spędzi... w Cayenne.

Georges! Czyś ty przynajmniej pewien, że jutro będzie koniec?

Tak pewien, jak tego, że wygram!

No... w każdym razie starajmy się spać. Na przyszłość tak czy owak nie wpłyniemy.

Nie, Georges, jam się przecież w tobie nie pomylił. — Maxime cię nie zna...

Spodziewam się, że nie! Czy myślisz, żeby mnie atakował choćby od tyłu, gdyby mnie był znał? — Wszystko jedno, jestem mu wdzięczny. Łotrostwem swoim przebudził mnie z apatii.

Ty jesteś wielki, Georges! — Jesteś potęgą; i jesteś geniuszem. Masz rację: w twoich rękach — dyktatura stanie się zbawieniem Francji.

Żelazną pięścią zmiażdżę rewolucję...

By republika mogła nareszcie zakwitnąć!

Na wszystkich pięciu kontynentach... moje nazwisko... przed imionami wielkich geniuszów w koronie! — Przepych... wskrzeszony boski przepych Ludwików... dokoła mojej małej, mądrej Louise... wybucha nagłym śmiechem; głośniej A ja myślałem, że świat mi obrzydł! Mnie się zdawało, żem syt walk, użycia i władzy! — Ja — Georges Danton — znudzony życiem! Wielki Boże!!

Jak ten hymn na dwa głosy bajecznie usypia...

No — trzeba nabrać sił na jutro. Dobranoc!

Nie!!! Georges, proszę cię, nie gaś!...

A to czemu?

Tu tak ohydnie... zostaw ją, błagam cię! Danton wzrusza ramionami i kładzie się do ściany. — Po chwili, nieśmiało Georges...

Czego?

Georges, powiedz mi prawdę: czy ty faktycznie wierzysz, że... że wygramy?...

Głuptasie! Nie wierzę, tylko wiem! To nie wiara, to zdrowy rozsądek!

Powinien byś dostać po pysku, bracie Danton — póki ten pysk siedzi mocno. mimo woli głaszcze się po gardle, przejęty rodzajem zbożnej miłości do tej powierzchni gładkiej, zwartej, nieprzerwanej... spostrzega się i odrywa palce. Podpiera się na pięści, łokieć stawiając na kolanie Idioci. Zaczerwieniła się! — No chyba! Skóra musi się zaczerwienić od uderzenia... po cóż by je miała dopiero czuć, idioci! cichnie i mięknie na chwilę Skóra... kobiety... pauza. Nagle zaczyna łechtać się po karku. Przestaje; splata dłonie o kolano. Wrażenie miłego chłodu. Tak powiedział. Lekarz, psiakrew. obmacuje sobie głowę, ujmuje ją za szczęki, mruży oczy ekstatycznie Miłego... chłodu!!... wybucha śmiechem i łkaniem, załamuje ręce, wciska czoło w zgięcie łokci, przechylając się ciężko na poduszkę. Głosem ochrypłym od śmiechu i furii cierpienia A niechże go jasna cholera!!!

Danton.

Czego sobie pan życzy?

Podejdź pan. Nie chcę krzyczeć.

Panie, mówiąc do mnie powala sobie pan usta.

Jesteśmy w poczekalni grobu, kolego. Tutaj...

Co panu jest, do stu katów?! Pewno, że przedtem trochę przesadzałem; ale my faktycznie mamy poważne szanse...

Może być. — W każdym razie tutaj życie osobiste ustaje. Wszelkie uczucia stygną. Mnie już przenika wielka obojętność spoza czasu. — Zawrzyjmy zgodę, Danton.

Co, pan mnie, plugawemu łotrowi, rękę chce podać?!

To pojęcia doczesne. — Należy pan bez kwestii do przyczyn epokowej katastrofy, która się wkrótce zwali na kraj. Ale stąd... widzę w niej już tylko jedną z faz ujemnych, biologicznie koniecznych w życiu społeczeństw. Za to w panu... i w sobie... uśmiech jego podcina kolana pysze dantonowej Nie bądźmy śmieszni, kolego.

Więc dobrze... z zastrzeżeniem oczywiście, że ewentualny nasz... powrót na świat żywych unieważnia ten traktat pokoju.

Tym lepiej, skoro pan o tym wie.

To wszystko?

Nie. — Danton, czy pan wie, że gdyby pan nie prowokował sądu — najzupełniej bezcelowo zresztą — umożliwiłby pan ratunek dziewięciu ludziom? — Przeszło połowie towarzyszy?

To mi się podoba! — Dziewięciu przeciętnych bałwanów! Jedna godzina mojego życia warta więcej niż suma ich dziewięciu pustych egzystencji! — I dla nich ja miałbym...

Poczekaj!... To nie ten klucz — poczekaj! Nie odchodź!! Ooo, poczekaj!!!

Dziewięciu ludzi... Panie: ja bym wywrócił Francję dnem do góry — ja bym poświęcił synów — nawet żonę — byle zatruć Robespierre’owi życie. Niech zginę: dobrze. — Ale on — on morderca — on musi mi za to zapłacić.

Bezcelowo — co?! — Panie, mój głos w Trybunale wyznacza przyszłość tej rudej małpy iryjskiej. W oczach motłochu, któremu myśli dyktuję, już widzę, jak wschodzi moja zemsta. wybucha cichym śmiechem A dorwał się, bestia, władzy nareszcie, oj, dorwał! — Ja się natomiast postaram, by mu pod nią słodko było i wesoło!

Dobrze... na wszystko... na wszyst-ko, tylko mi przebacz!!

Ja... ja, Danton... ja bym się miał dać zamordować bezkarnie, jak pierwszy lepszy głupi rekrut ze wsi... ja miałbym pozwolić, by w spokoju korzystano z plonu tej zbrodni... wszystko tylko dla jakichś dziewięciu matołków?! — Gdybym tak postąpił, byłbym doprawdy wart tyle co oni.

W czymże by panu jednak przeszkadzał ratunek tego chłopca — którego pan bez wszelkiego powodu do samobójstwa zmusił?...

Miałem sprawić Robespierre’owi przyjemność, co? — Zresztą dla samego Desmoulinsa lepiej będzie, że zginie — niż żeby się miał znów prostytuować.

Och, Danton, Danton!!

Dobranoc.

Robespierre, to bezprawie.

Sąd zwrócił się do Konwencji, nie do ciebie!

Uzurpacja władzy zaczyna się stale w ten sposób!

Żądamy, żebyś nam wydał ten list. Najwyższy czas go przesłać.

Robespierre, nie ma chwili do stracenia! Rozniosą Trybunał!

Na jakiej podstawie mielibyśmy odmawiać im świadków?!

Prędzej!

Nie wydam tego listu, choćbyście użyli przemocy. Szczególnie dziś, gdy rząd zaczyna tracić głowę.

Człowieku!...

Robespierre, czy to prawda...

Żem przejął wasz list? Owszem.

To całe szczęście. Trzeba go zniszczyć.

Cóż to znowu znaczy?!

Dlaczego?! Co się stało?

No wiesz!!

Byłem w Konwencji. — Robespierre, nie pokazuj się: galerie cię zlinczują. Akcje Dantona wznoszą się w całym mieście z każdą minutą. Jest gorzej, niż przypuszczałem. Bądźmy przygotowani, że nas każdej chwili aresztują.

Nas?! Za co?...

Czy mam iść zaraz?

Poczekaj. — Więc Konwencja już po stronie Dantona? To nienaturalne! Pod tym kryje się czyjaś rozległa akcja.

Tego nie wiem; w każdym razie galerie są jak opętane — a w Konwencji to dziś decyduje. Fouquier pisze, że nie wie, czy się w ogóle utrzyma. Publiczność żąda natychmiastowego zwolnienia. O wyroku śmierci mowy nie ma; w najlepszym razie proces i to niebezpieczne zawieszenie przeciągną się nie wiadomo dokąd.

Słuchaj! Billaud! Czy oni nas faktycznie...

Ależ nie mogą nas przecie aresztować!

I znów mamy anarchię na karku!

Robespierre, mów prędko: co robić?

Trzeba by uzyskać dekret, na mocy którego prezydent mógłby wykluczyć Dantona od rozpraw.

Wykluczyć! Sąd okryłby się hańbą!

To dopiero znalazł radę! A on wszystkiemu winien!

Proszę — idź i wyrób ten dekret. Proszę bardzo.

Trzeba! O, mój drogi, wydać rozkaz to nie sztuka; ale powiedz no teraz, jak go wykonać?

Nie wiem, panowie. piekielny hałas Na razie sam wyjścia nie widzę. Musimy zapewnić sobie poparcie jakobinów, może nawet sekcji — i czekać. Wiem tylko, że nie możemy się cofnąć.

Nie! Tego już za wiele!

Robespierre, zrozum nareszcie, że nam grozi gilotyna!!

A wyzywać jej nie mam zamiaru!

Jesteśmy pobici, Robespierre. Musimy się poddać.

Czemuż by sąd nie miał zwolnić Dantona, jak tylu innych?

Sam mówiłeś: co znaczą upokorzenia, gdy chodzi o rząd?

Wycofamy się w nienagannie honorowy sposób!

Jeśli ulegniemy, Konwencja nie naruszy Komi...

Dość tego!! cisza niechętna. Drży. Stłumionym głosem Tchórze! Rewolucja wybrała was za wodzów!! Wycofać się? Z honorem, w sprawie Dantona! — A cóż wart zhańbiony rząd, choć mu zostawią życie? Co wart dla Francji lokajski Komitet?!

Gilotyna! Wielkie nieszczęście! — Ależ i owszem, moi drodzy, naturalnie, że pójdziemy pod topór w razie przegranej! Naturalnie, że poniesiemy konsekwencje! Jakby kogo obchodziło, co się z nami stanie, jeśli szajka Dantona dorwie się do władzy!

Saint-Just, pisz do jakobinów i sekcji. Ja idę uzyskać dekret. Za pół godziny dowiecie się, kogo tym razem gilotyna czeka.

Nie. Na to się nie godzę.

Rozporządzaj swoim życiem, nie naszym!

Teraz nie wiem już, co sądzić...

Człowieku, miej rozum! Ciebie właśnie przeklinają w głos! Słowa ci pisnąć nie dadzą. Pogorszysz sytuację.

Ech, tak źle znowu nie może być.

Albo też chodźmy wszyscy.

To nie ma sensu — ale jeśli już...

Czekajcie! Słuchajcie naprzód!

Jeszcze coś?!

Trybunał już się zawalił?

Jesteśmy otoczeni spiskiem, który obejmuje cały Paryż.

Przeczuwałem coś w tym guście...

Kaczka alarmistów! Strzeżcie się!

Kaczka! Od trzech dni agenci z wszystkich więzień...

Aha, więzienia!...

Ale nie połapaliśmy się, bo któż by śmiał przypu...

Do rzeczy!

Komisarz policji Wichterich przyprowadził nam dziś rano więźnia z Luxembourgu, Laflotte’a — był przedstawicielem Republiki w Wenecji. Laflotte uzupełnił raporty agentów.

Panowie, żywioł kontrrewolucji jest daleko potężniejszy, niżeśmy sądzili. Aresztowanie Dantona popchnęło ich do tego zamachu. Wszystkie więzienia są zorganizowane, a żona Desmoulinsa i krewni dantonistów rozszerzyli ligę na miasto. Trzech bankierów i wielu prywatnych daje fundusze. Przekupują i podburzają lud na ogromną skalę. Spisek obejmuje podobno setki, może tysiące ludzi...

No, no, no!

Powtarzam, com słyszał — na galeriach Konwencji, w sądzie, u jakobinów — wszędzie wśród publiczności pełno płatnych podżegaczy. Trybunał jest otoczony podobno całym kordonem. Publiczność ma wymusić zwolnienie oskarżonych; jeśli się to nie uda, porwą ich. — Wśród zamieszania inni mają otworzyć więzienia, uzbroić politycznych i puścić ich na Tuileries.

Vincent redivivus5.

Podniesiony do kwadratu.

No, Robespierre. Tym razem już się nie podniesiesz.

A będziesz miał katastrofę państwa na sumieniu!

I nasze życie.

Więc co teraz, Robespierre? Co teraz??

Co... o co wam chodzi?...

O co nam chodzi!

Tyś przeforsował ten wariacki proces, ty! Tyś na nas nieszczęście sprowadził! Ratujże nas teraz, ty z twoją przeklętą ambicją!

No? — Cóż teraz, dyktatorze, co?...

Co teraz? — Jesteście uratowani, durnie, cieszcie się! Gilotyna was ominęła! — Wygraliśmy sprawę Dantona, wielki, święty Boże!!

Oczywiście, koledzy, teraz Konwencja jest zagrożona, więc musi nas słuchać. Wszelki opór ustanie, gdy tylko się dowiedzą, ręczę wam. A wspólny front Konwencji z jakobinami pod wodzą Komitetów zgniecie z łatwością ten bunt.

Ależ, naturalnie! O, błogosławiony spisek!

Nareszcie oddycham.

Tak. Rząd uratowany. — Oh!...

Prędko, chodźmy im powiedzieć!

Hm... Saint-Just, jeśli ci ludzie mają krztę rozumu, to zapewnili sobie przede wszystkim współudział większości w Konwencji.

Człowieku, to nie spisek, to dziecinny odruch popłochu! Słyszałeś: żona Camille’a! Starcy i kobiety!

Więc tym bardziej, Robespierre, o co ci chodzi?

Sam mówisz, że nas ten spisek ratuje, a tu...

Aż tak bardzo ci Camille’a żal?

Camille’a! — Koledzy, czyż wy nie widzicie, co ten spisek znaczy? Cóż stąd, że nas na razie ratuje?

Tak... rozumiem.

No, to ci zazdroszczę.

Jeszcześ pan nie pojął, Barère? Weszliśmy na drogę terroru. Nasz pierwszy krok! Sam wstęp dopiero, a co za skutki!...

Setki ludzi, mówicie... set-ki — ludzi...

Nie! — Tego nie wiedziałem... tego nie przewidziałem... Boże mój!!! — Nie... Nie!!...

No a któż to nas pchnął na tę drogę, co? — Czyja w tym wina?...

Death and damnation!!!6 Pięć lat krwawej pracy całego narodu czarci biorą, a ten szuka winy! Nikt nie jest winien, you blubbering idiot7, musieliśmy zgładzić Dantona, a teraz musimy iść dalej, choć nas odtąd każdy krok będzie od-da-lać od celu!

Maxime... licz no się ze słowami!...

Wiedzcie i wy, co was czeka! — Teraz trzeba będzie zmasakrować kilkudziesięciu głupców, co nawiązali ten spisek z komedii. Tą rzezią wprawimy tysiące w szał. Zamachy się posypią. Trzeba będzie zabijać, zabijać, zabijać przez cały boży dzień. Staniemy się katami. Naród nas przeklnie. Rewolucja stanie się torturą... dla ludu!!

Świat cofnie się przez nas. Wszystkie plagi przeszłości powrócą. My je przywrócimy, właśnie my! Trzeba będzie skupiać i skupiać władzę, aż...

...aż dokąd?...

Aż do dyktatury.

Kłamiesz!!! Saint-Just wstaje, mierzy go groźnie Chcesz zabić w nas wiarę, przeklęty Judaszu...

Milcz!

...byśmy ci nie przeszkadzali sięgać po koronę! Czym Danton wobec ciebie, podły trucicielu?!

Jeśliś uległ rozpaczy, to strzel sobie w łeb, z łaski swojej, boś niebezpieczniejszy od wściekłego psa.

Histrioni! Zrozumcie naprzód, co się do was mówi! Każde bydlę lubi się oburzać. Każda pusta pałka eksploduje, jak tylko przestanie pojmo...

Ccci-cho, Antoine! — Macie słuszność. To zbrodnia tak mówić. Zbrodnia tak myśleć...

Słuchajcie. Wyznaczcie komisję. Może jednak — może przecież ja jestem winien, a w takim razie dałoby się zawrócić! Sądźcie mnie! Przeszukajcie moją działalność — moje mowy — znajdźcie ten punkt, gdzie się zaczął mój błąd! — Billaud, Saint-Just, Carnot — jesteście równie zdolni jak ja. Sądźcie mnie! Naprawcie szkodę, jaką wyrządziłem! Da się na pewno, musicie tylko...

Zbyt ci na gilotynę spieszno, mój drogi. Opamiętaj się. Jeśliś popełnił błąd kardynalny — w każdym razie teraz za późno. A jeszcześmy bitwy nie wygrali...

Za to straciliśmy mnóstwo czasu. — Robespierre, idź pan do Konwencji powiedzieć o spisku.

Nie mogę. Jestem nagle śmiertelnie zmęczony. Brak mi głosu.

To nic, zostań. Ja im doniosę — i zażądam odrazu tego dekretu.

Jakiego?

Że Trybunałowi wolno wykluczyć oskarżonego od rozpraw. wstał Chodźmy razem.

Mmm... ale genialny pomysł. — Idę z wami. Sam go zaniosę do sądu.

A o tym, że dantoniści żądają świadków, nie warto w ogóle wspominać...