AKT IV

Desmoulins, uspokój się pan z łaski swojej. Nie wstyd panu rozmazywać się wobec obcych?

Czy pan wie, że dziś jedenastego germinala1?! — Czy pan wie, jak to jest, gdy się na taki dzień... patrzy przez kratę?!

Wiem, bo sam patrzę co chwila. — Jeśli się taka scena powtórzy, to zażądam osobnej celi.

Nie!!... Błagam was, Philippeaux... nie opuszczajcie mnie! Ja bym chyba oszalał w samotności... nie odwracajcie się ode mnie... przynajmniej wy jeden! nowy wybuch płaczu Odepchnął mnie... i przeszedł. Skreślił mnie. — I nie dowie się nawet, że we mnie każdy nerw ku niemu woła! Jezu!! Philippeaux wyciąga rękę po dzwonek. Camille chwyta za nią O niech mi pan daruje... nie wiem już, co się ze mną dzieje... dławi się Straciłem go... teraz już — na wieki. — Zlituj się pan... i pomóż mi, bo zginę!!!

Umrze pan za pięć dni, Desmoulins. Camille drętwieje. Płacz ustaje jak wyłączone radio Radzę panu wiedzieć o tym i nie dawać nadziei dostępu. Gdy śmierć jest rzeczą absolutnie pewną — wtedy przestaje się cierpieć.

Kłamstwo! Możemy wygrać proces!

Fatalne złudzenie. To proces polityczny, a polityką kierują nienaruszalne prawa mechaniki, nie pańskie sentymenty etyczne.

Zderzyliśmy się z Komitetem. Komitet silniejszy, więc my zginiemy.

Ale ja nie chcę ginąć! Mam prawo żyć, do stu diabłów!...

Istota żywa póty ma prawa, póki ich ustrzec potrafi.

A zresztą — czyżby pan doprawdy wolał żyć i patrzyć, jak się dokonuje dzieło wyzwolenia ludzkości — w rękach wariatów i złodziei?...

Witamy was, bracia bankruci...

W imię wspólnej wszystkim św. Wdowy2!

O, Camille! Chłopcze drogi, jak się masz!

Panowie, to pomyłka: jesteśmy uwięzieni w odosobnieniu.

Ten ci niezły! — Co to za dziwak? — Kto to taki? — Pss, to Philippeaux! — Który?... Ach, to ten?...

Oto cały Philippeaux: sam pilnuje, aby przypadkiem nie przekroczono rozporządzeń przeciwko niemu wydanych.

Słuchajcie... oni powinni wiedzieć!...

Bo u nas krąży uporczywa pogłoska, że podobno... aresztowano Dantona.

Chyba dziś w nocy; zresztą — nie wiem o niczym.

Co, jego też?! Ależ to niemożliwe!

Wiedziałem z góry, że to bajka.

Za to mamy zaszczyt gościć samego Prokuratora Latarni3.

W tym pokoju siedział Brissot!

Ale on nie płakał — nawet nad twoim bezecnym pamfletem!

Dwadzieścia dwa trupy... to nie lada ciężar — na takie ramiona!

Dajcież mu spokój! „Vieux Cordelier’’ sowicie okupił błędy Prokuratora!

Camille, bez ironii: dziękujemy ci w imieniu Francji.

Camille — to hrabia i vicomte d’Estaing.

Ale przede wszystkim — towarzysze niedoli. — Bracia: dziękuję wam za słowa pociechy.

Co... faktycznie Danton!...

Więc to jednak prawda!

Jakże się to stać mogło?!

Nigdy bym nie był uwierzył, Georges... ściska mu ręce Nie powinienem się cieszyć, że cię tu spotykam...

Jeśli im się uda was zamordować — to Republika zginie wraz z wami.

Jeśli można było Dantona uwięzić — to znaczy, że już zginęła.

Dzieło dziesiątego sierpnia — zabawką w łapach dziewięciu chciwych prostaków!

O, Dillon! — Witajże, kochany!

Słuchaj, bądźmy uprzejmi... bądź co bądź robił, co mógł...

Dla siebie... a kto wie, czy nie dla buntowników. — Zresztą: czy podajesz rękę swoim najemnikom?

Czy nie przeszkadzamy przypadkiem szanownemu panu?

Ani trochę. Pan i pańska banda nie istnieją dla mnie.

Śledziliśmy wasze boje, panowie — lecz na wielki krach nie liczyliśmy przed końcem maja.

Koniec... maja? — Kiedyż to jest?

Prawda! Wyście z jednej epoki geologicznej...

No a ty?

Ja — siedzę już od trzynastego stycznia. Od czasów prehistorycznych, gdy liczono jeszcze na stycznie i maje...

Gdy afera Kompanii Indyjskiej była najświeższą sensacją...

Koniec maja, Westermann, to początek prairiala4.

Ho, ho — ho! O tym czasie wapno strawi już i nasze szkielety!

Może kto ma kawałek krzesła, panowie —?

Fabre!... A chodźże tu do nas, siądź na łóżku...

O, dziękuję ci... zdziwiony Cóż... czy aż tak się zmieniłem?...

Nie... to ja się zmieniłem. Otworzono mi oczy... przemocą.

Hej! Postarajcie no się o parę krzeseł!

Do usług wielmożnego pana. Kto mi pomoże?

Danton jest niezrównany. Już go cały personel więzienny słucha.

Mieliście przecie być izolowani. Ale on rozmówił się z nadzorcą, i... wskazuje pokój oto wasza izolacja.

Tak, przyjaciele: ja umiem trafić do duszy ludu.

O, gdybyś ty wiedział, co się tu działo dziś rano! Skąd wieść przyszła — nie wiadomo, lecz nagle cały pałac zaczął dudnieć. Nikt nie chciał wierzyć; nikt nie mógł dowieść; niektórzy znowu myślą za każdym hałasem, że to sygnał na nową rzeź — słowem wrzask, tłok i popłoch — wyglądaliśmy prawie jak Konwencja.

A teraz, panowie — pomówmy poważnie.

Hola! Wszystko w swoją porę, Danton. — Teraz możemy już dać sobie spokój.

Trzeba się było potrudzić dwa tygodnie temu!

Ech, śmierć przecie pewna... po co się tu głowić?

Powoli, panowie. — Komitety — to też tylko ludzie.

Ale oni mają władzę, nie my!

Za późnoś to odkrył!

Nonsens. Opowiedz lepiej parę świeżych plotek...

Przejdźmy na salę. Dusimy się tu.

Na sali roi się od baranków5.

To jedyna obszerna cela. Musimy tu zostać.

No, może przystąpimy nareszcie do rzeczy?

Otóż, moi drodzy, dostałem właśnie bilecik od Merlina. natychmiast napięcie Czy uwierzycie, że Robespierre i Saint-Just już o ósmej rano wymusili dekret oskarżenia przeciwko nam... przez aklamację?!

Ja bym tę Konwencję! Banda śmierdzących tchórzów!

To już nie tchórzostwo: to jawna mania samobójcza.

Czyli że nas jutro przewiozą do Conciergerie6...

Chryste...

...bo za jakie trzy dni rozpoczną nasz proces.

Bracia, obudźcie się! Cóż stąd, że ręce związane? Macie jeszcze zęby i głos do obrony! Nasze życie nie łachman, za darmo go nie damy! — Jeśli mamy zginąć — to zostawmy przynajmniej swym mordercom pamiątkę, której nie strawią!

O, toś dobrze powiedział! — Ale jakże to zrobić, Danton?!...

Po drugie: to nieprawda, że musimy zginąć! Kimże jest ten rząd, ci sędziowie? — Szumowiny wczorajsze, dziś przybrane w togi!

Tylko bez blag, Danton! Dali ci bądź co bądź radę!

Choć swoją drogą... teraz, gdy mamy Dantona?...

O, Danton to nie lada wróg dla Komitetów!

Otrząśnijcie się tylko z apatii — a wszyscy wyjdziemy cało!

Łotr z ciebie, Georges... ale masz rozmach!

Desmoulins, nie daj się pan zwieść! My nie mamy ani jednej szansy!

A to co za kruk?! — Prorok nieszczęścia! — Znamy takich wiecznych krakaczy! — Ostrożnie... może to baran! od szeptu do krzyku: Wyrzućcie go! — Wynoś się pan! — Precz stąd! — Precz!

Ależ nie...

Nie potrzeba nam szpiclów. Precz stąd!

Nie mogę iść na salę, to by was zdradziło — czy cele obok wolne?

Idź pan do diabła! — Patrzcie go, jaki troskliwy! — Prędzej, wynosić się!

Tak... ale kto to jest?

Czy go kto zna?... — Nie znam go... — Kto wie, co to za jeden? — Baranów tyle... lepiej wyrzucić? — To pójdzie donosić...

Nie obrażajcie mego towarzysza. Ręczę za niego.

Laflotte, były przedstawiciel rządu w Wenecji7.

Przestańcież nareszcie przeszkadzać!

Twoja pewność siebie, Danton, nasuwa mi pytanie, jak też mogą nas zestawić. — Że Delaunaya, jego (Chabota) i mnie do was przyłączą, to w każdym razie rzecz pewna...

Jak to? Dlaczego?

No a mnie? Albo Westermanna?

Jakim cudem? Przecie wy dwaj jesteście pokłosiem hebertystów...

Właś-nie!...

Tak, moi drodzy: to nawet bardzo możliwe. Radzę wam: gotujcie się wszyscy! szmer niedowierzania i protestu Och, przyjaciele, dyplomaci poczciwego starego reżimu! Czym jest prawdziwa perfidia — pokaże wam dopiero Komitet Robespierre’a! — Zwali na mnie wszystkie zbrodnie świata. — Lecz ja mam mocne bary.

Tak... ale pozwól. Co innego zbrodnie ideowe, a co innego... hm... polityczno-finansowe. Jeśli się dacie wplątać w aferę... dekretu likwidacyjnego — to was opinia bardzo chłodno przyjmie...

Na taką potwarz nie możesz zezwolić, Danton!

Tak jest. widzi uśmiech Fabre’a Ty, Fabre, należysz oczywiście do nas — wiadomo przecie, że nie otarłeś się nawet o to fał... tę sprawę. — Za to zwraca się do Chabota bardzo mi przykro, ale pan, ci dwaj Żydzi etc. jesteście nam przecież najzupełniej obcy...

Ob-cy!!! A kto nas do Batza sprowadził? — Kto pomyślał pierwszy o szantażu?! — Kto nas namówił do udziału w fałszerstwie?!! Kto?!! — A teraz chcą się nas wyprzeć jeden z drugim!!!

Pan chyba zmysły postradał?

Tylko bez kłótni! — Mniejsza o to! — Do rzeczy!

Ja jeden — słyszy pan? — Ja jeden mogę wszystkich ocalić. Więc nie przeszkadzajcie mi lepiej, bo utoniecie ze mną!

Przyjaciele, proces polityczny to nie proces, lecz pojedynek. I tak trzeba sprawę od razu postawić. Rząd nas oskarża? Dobrze; więc my jego też. Jedna tylko potęga ma prawo sądzić obie strony: tą jest lud.

Wobec tego będziemy parować każde oskarżenie — kontroskarżeniem w formie aluzji. — Ale tymi półrewelacjami musimy sterroryzować Komitet do tego stopnia, by był zmuszony przerwać proces za wszelką cenę...

...wykluczyć nas od rozpraw i stracić bez sądu. Bajeczny plan!

Istotnie, Danton. To najkrótsza droga pod topór.

Wykluczyć?! Niemożliwe. Za coś podobnego zlinczowano by Trybunał i Komitety.

Właśnie! Zapominacie, jak głos Dantona działa na masy!

Tak jest. Mój głos, to nasz niezawodny talizman. On w mgnieniu oka zelektryzuje posp... publiczność na galerii, a wtedy rząd nie będzie już mógł zaryzykować bezprawia.

Danton miewa gigantyczne pomysły. — Ale to dziś właściwa miara.

Ależ moi mili, deklamować nie wystarczy. Zhisteryzujesz od razu część galerii swoim rykiem, Danton — lecz nie całą! — A od czasu do czasu jednak trzeba będzie odpowiedzieć na zarzut... uzasadniony?...

To trzeba odmówić odpowiedzi!!

Dajcie spokój — to nawet niezły pomysł. Czy wiecie jak? Odpowiadacie tylko w obecności oskarżycieli, czyli Komitetów. To sposób pewny; bo gdy Danton nastroi masę odpowiednio — to Komitety nie pójdą zmierzyć się z nim publicznie, zapewniam was.

Tak — ale to ryzykowne. Masa jest tak nieobliczalna...

Już wiem. Dla pewności dodamy drugi warunek: muszą nam naprzód sprowadzić świadków dla obrony. aprobacja Wybierzemy ich wśród deputowanych: Courtois, Legendre, obu Merlinów i tak dalej. — I tego trzeba się będzie trzymać pazurami, bo: albo Konwencja nie zechce ich stawić, a wtedy zwalnia nas od odpowiedzi — albo ich stawi, i da nam w ten sposób straszną broń przeciwko sobie. Ponadto ustępstwo tak znaczne równa się kapitulacji; a pierwszy symptom przewagi wywiera na tłum wpływ cudotwórczy.

Tak... to wam się rzeczywiście może udać.

Musi się udać!

No, no, moi drodzy — jesteśmy bądź co bądź w fatalnych opałach!...

W każdym razie — albo zginę, albo uwolnię was wszystkich!

Danton! Czy wiesz, żeś nawet w nas wskrzesił nadzieję... po dwu latach zupełnej rozpaczy?

Twój proces, Danton — to wybuch świętej wojny z tyranami!

W której wszyscy musimy brać udział!

Więźniów politycznych jest dziś tyle, że zjednoczeni mogą potężnie zaważyć...

Otóż to... zjednoczeni!...

Zorganizować więźniów wszystkich partii...

Rozumie się! — Mamy wspólną sprawę!

I z wszystkich więzień!...

Połączyć się potem z tłumem podejrzanych, zagrożonych, malkontentów na wolności...

Wystarczy organizacja, byśmy się stali potęgą równą rządowi!

Słuchajcie! cisza Nasi krewni muszą założyć ligę zewnętrzną. Trzeba wymyśleć system korespondencji. Niech Dillon natychmiast napisze do żony Camille’a...

Na miłość boską! Nie wciągajcie mi Lucile!!

Nie bądź egoistą, chłopcze! Ona może poruszyć cały Paryż! — ...aby rozpoczęła propagandę ligi. Wystawię listę ewentualnych członków...

A ja przedostanę wam listy. Mam oddanego sobie dozorcę, ten to załatwi!

Na zwycięstwo nie ma co liczyć... ale gdyby...

Gdyby — no to koniec Konwencji, Komitetów, całej tej sromotnej adwokackiej tyranii!

To nowy Dziesiąty Sierpnia!...

Nareszcie jutrznia Wolności!...

Panowie — panowie. Nie egzaltujmy się.

Obywatelu... gość na was czeka...

Kto?... Moja żona?! Gdzie?...

Nie... nie... o, proszę posłuchać!... Tylko niech pan, proszę, nie mówi... powiedziałem, że pan przez pomyłkę do innej celi...

O czym nie mam mówić? O co chodzi?

O co mu idzie? — Któż to taki? — Co się stało? — Co on tak kręci?...

Panowie... ciszej, na Boga!...

Desmoulins, Robespierre czeka na pana w celi trzydziestej piątej. obecni rozskoczyli się i drętwieją To korytarz na prawo. Camille śmiertelnie blady utkwił w Dantonie długie spojrzenie — wyrażające rzeczy, na które nie ma słów. Philippeaux wraca na swe miejsce Idź pan czym prędzej.

O-ooo... Dan-ton.

Na cóż czekasz, Camille? Idźże się ratować!

Nikt cię nie wstrzymuje, Camille...

Co ja mam począć?!...

Idź pan czym prędzej, Desmoulins!

Jeszcze tej nocy chciałeś go błagać o łaskę, a nie zdążyłeś — idźże teraz!

My wszyscy zginiemy — po cóż byś miał ginąć z nami?

Wolisz chyba zajechać za tydzień do domu... niż na Plac Rewolucji?

Proszę, przejdź, Camille...

Proszę powiedzieć temu panu, że nie życzę sobie jego wizyt.

Ależ panie... ja tego nie mogę...

Desmoulins: to szantaż moralny, a pan przed nim tchórzysz!

Powiedz mu, co chcesz! Nie wyjdę do niego i koniec!

Powiedz mu, że Camille’a nie ma w domu!

Panowie!!...

Dalej, dalej! — Wykręć się, to twoja rzecz!

No, Camille — raz jeden przecież umiałeś postąpić po męsku. — Chodźmy!

Ostatecznie... honor stanowczo wymagał...

Panu nie tylko na miłość — lecz i na prostą chciwość życia sił nie starczy.

Ech, chciałbym już raz być pod ziemią...

Czy zastanę panią Danton?

Proszę. To ja.

Pani jest Louise Danton?... Żoną posła?!...

I owszem. — Z kim mam przyjemność?

Ileż pani ma lat?!

Szesnaście. — Kim pani jest?

Lucile Desmoulins... A cóż mi po tym podlotku! zawraca Przepraszam. zatrzymuje się i wraca Wszystko jedno. Pani musi mi pomóc.

Proszę usiąść.

W jaki sposób chce pani ratować męża?

Wszelkie kroki z mojej strony byłyby bez celu.

Czy pani zdaje sobie sprawę z sytuacji?!

Naturalnie.

Trzeba działać natychmiast. Jestem wolna. Mogę zrobić wszystko, co w ludzkiej mocy... a nie wiem, co!! — I nikt mi nie powie, nikt, absolutnie nikt!!! — O, jacyż ludzie są nędzni...

Straciłam już cały dzień. A Camille pisze... z więzienia... Przeczytałam pierwszy list. Dalszych nie otwieram. Bo mi nie wolno — bo mi nie wolno oszaleć!!!

Czy pani próbowała już coś przedsięwziąć?

Pytanie!... Naturalnie, że przede wszystkim chciałam przekupić ważniejszych przysięgłych. Kilku z tych w każdym razie wypadnie na ten proces... Co to jest?! Czemu oni nie chcą brać pieniędzy?! — Wyrzucono mnie za drzwi, jak psa, osiemnaście razy!

Oczywiście. To nie miało sensu.

Tłukłam się do drzwi wszystkich sędziów, oskarżyciela, prezydenta. Nie przyjęto mnie nigdzie. Na nic pieniądze, prośby, upór: gładka ściana i koniec!

Właśnie.

Ostatnia moja nadzieja, to Robespierre. Dlatego tutaj przyszłam. Panią wpuszczą do niego, bo nikt pani nie zna; ja wśliznę się za panią. — Staniemy przed drzwiami i nie ruszymy się z miejsca, nim nam nie ulegnie. Jeśli spróbuje nas wyrzucić albo odejść — przebiję się sztyletem w jego oczach. — Camille kochał go bardziej niż mnie... Prędzej: proszę się zebrać. — Niech pani nie bierze pudru!

Przed wrogiem Dantona nie upokorzę się za żadną cenę.

Dziecko! — A cóż znaczą upokorzenia, gdy chodzi o życie najdroższego człowieka?!

To absolutnie bezcelowe zresztą, pani Lucile. gniewny i rozpaczny okrzyk Lucile Ale proszę posłuchać, może mam sposób dla pani. Lucile zmusza się do uwagi Napisze pani do Robespierre’a, że mąż właśnie zamierzał wrócić na stronę rządu; a ponieważ teraz za późno, więc chciałby przynajmniej, żeby go Robespierre nie wspominał jako wroga. — Niech pani broń Boże nie prosi o łaskę! — Ten list musi mu zostać doręczony bezpośrednio, więc na ulicy. wstaje i zbiera przybory stojące na szafce Proszę pisać tu.

No, spróbuję... O, ale to taki nędzny półśrodek...

Podaję pani jedyny sposób.

Dziękuję pani... pisze parę słów; przerywa; opada o, mój Boże, jakżeśmy bezsilne!...

Przepraszam. wychodzi otworzyć, Lucile próbuje pisać. Louise wraca, prowadząc Legendre’a ...Owszem. Właśnie przyszła.

Obywatelko...

Nareszcie mężczyzna! — Słuchaj pan: jeśli Danton padnie, to Konwencja będzie zdana na łaskę Komitetu — a Komitet na łaskę Robespierre’a, który przecież wymusił ten proces. Czyż nie tak?

Tak, i właśnie...

Więc trzeba temu przeszkodzić!

Otóż to. Słu...

Posłuchaj mnie pan naprzód! — Legendre, pan umie zabijać... Legendre aż poskoczył naturalnie, jako rzeźnik — niechże się pan dziś w nocy zaczai na Robespierre’a i zabije go! Legendre cofa się oniemiały — potem uśmiecha. Louise wstrząsa powoli głową wpatrzona w stół On wraca nad ranem — ulice puste — nikt się nie dowie, że to pan — a Francja cała odetchnie! — Byle nie zwlekać: dziś w nocy! — Legendre, uratuje pan ojczyznę!!

Oszaleliśmy cokolwiek... no, nic dziwnego. gestem wstrzymuje jej wybuch A teraz proszę posłuchać.

Moje panie, mówiąc między nami, Konwencja się zbłaźniła. Robespierre zawrócił nam głowę dziś rano, daliśmy się porwać jak zwykle — no, a teraz zaczynamy rozumieć, cośmy sobie zadekretowali, i gorzko żałować. — Ot, wiecznie ta sama historia.

Za to więźniowie mądrzejsi. Wymyślili arcyciekawy plan... Obywatelko, czy pamiętacie generała Dillona? skinienie Lucile Otóż on pokłada w was nadzieje. Macie tu list od niego.

Cóż to za plan?

Danton zamierza poruszyć opinię na swą korzyść z ławy oskarżonych. Jeśli mu się to uda — Trybunał nie waży się ich tknąć. A Komitet będzie bezsilny, bo mu już Konwencja na rękę nie pójdzie...

Chodzi teraz o to, żeby wesprzeć Dantona z wszystkich stron: więźniowie polityczni organizują się wszędzie, a wszyscy wolni malkontenci powinni się zjednoczyć w ligę zewnętrzną z komitetem naczelnym.

Jeśli chodzi tylko o zwolnienie — to na cóż organizacja więźniów? Albo ta liga... oj, Legendre: to mi jakoś pachnie zbankrutowanym planem hebertystów.

Obywatelko, miejcie rozum! Któż widział myśleć o takich rzeczach! ciszej No, a gdyby nawet: porównajcież okoliczności. Wtedy Paryż był zaspany; dziś trzęsie się z podniecenia. — Wtedy nikt nie miał poważniejszych pretensji do Komitetu; dziś, pani szanowna, despotyzm Komitetu zraził mu już połowę ludności — a przede wszystkim samą Konwencję! jeszcze ciszej Wierzcie mi: gdyby się dziś ktoś zdobył na odwagę... ale psst! Nie ma o czym gadać.

Nie zawiodą się na mnie. Dziś wieczór liga będzie istnieć i działać. — Czy ma pan listę adresów?

Proszę. Na pierwszej stronie przyjaciele Dantona.

...czyli sami kapitaliści. To bardzo ważne: trzeba będzie przecie zebrać sporą garść ludzi na przedmieściach. — Trzeba opłacić agitatorów, obsadzić galerie — także w Klubie i Konwencji — a nawet otoczyć Trybunał.

Na miłość boską! Nie tak głośno!

Bogaci krewni oskarżonych muszą poświęcić połowę ruchomego majątku...

Ho, ho, ho! Spróbujcie no im to powiedzieć!

Już ja im powiem, Legendre. A skąpcom wytłumaczę, że upadek Dantona to dyktatura nieubłaganego terroru i olbrzymie ciężary fiskalne. Żeby temu zapobiec — wszyscy otworzą kiesy. odchodzi; przez ramię Legendre, do samej śmierci będę panu wdzięczna.

Psst, obywatelko! Lucile zatrzymuje się u drzwi Znają was; jeśli zaczniecie uganiać się po całym mieście — szpicle się do was przylepią. Niechże pani Danton obejmie połowę adresów. Louise spokojnie wstrząsa głową Cóż to?!...

To strata czasu. Ta kobieta nie ma serca.

Zaraz, zaraz. — I czemuż to nie chcecie pomóc? Przecie chodzi o waszego męża!

Wiem. — Ale po pierwsze, plan wasz jest absurdem...

A to czemu, proszę pani?

Czemu? — Bo Komitet jest zbyt mądry, by się dał podejść w tak dziecinny sposób, i zbyt potężny, by mu bandy przekupionych obdartusów mogły zaszkodzić. — Po drugie, spisek gniewne haut-le-corps9 Legendre’a musi się wydać bardzo rychło i przyspieszy zgubę wszystkich oskar...

Chryste Panie! Jak można coś podobnego powiedzieć!!

Lucile, niech pani pójdzie za moją radą. Niech się pani nie da wciągnąć w to szaleństwo.

Nie. Tu nie czas na półśrodki. — A jeśli przegramy, no — to przynajmniej zginiemy wszyscy razem.

Skoro tak, to co innego. — Mnie natomiast życie teraz właśnie znów się uśmiecha, więc nie wyrzucę go przez okno ze strachu przed sądem bliźnich. Nie wezmę udziału w waszych spiskach i nie poświęcę ani franka.

To się nazywa nikczemność, szanowna pani.

I owszem.

Oj, mądra, mądra główka! — Więc jużeśmy znaleźli pocieszyciela po mężuniu? — To wcześnie... ale nic dziwnego przy takiej buzi...

Zdaje mi się, że pan też nie płonie głodem poświęcenia.

Hm... no nie. — Dzielnej pani Lucile z całej duszy życzę powodzenia — i będę diabelnie rad, a ze mną cała Konwencja, jeśli im się uda. — Na razie jednak wolę nie włazić Komitetom w paszczę.

Właśnie. — A teraz proszę mnie opuścić.

Żebyś mogła lecieć prosto do Comsuru i donosić, co? — Waż no mi się, ty ma...

Donosiciele kiepsko wychodzą na swym rzemiośle, Legendre! Los Chabota nie zachęca do naśladownictwa!

Toteż radzę siedzieć cicho! — Słuchaj no, mała: jeśli piśniesz jedno słowo — poświadczę, żeś to ty ten plan wymyśliła. — A wówczas dobranoc, piękne oczęta!...

Ach, więc to pan chce ich zdradzić? — Nie przeszkadzam. Tam są drzwi.

Redaktor „Latarni Wolności’’ z Versailles. Oto licencja.

Co, jeszcze jeden! kontroluje A toście się chyba z całej Francji zlecieli?!

Spodziewam się! Prędzej!

Ale będziecie stać. Od północy wszystko zajęte.

...na to, że w porozumieniu z wrogiem...

Akt oskarżenia skończony?

Prokurator właśnie kończy.

O! — Słyszysz go?!...

Byleśmy się tylko zmieścili!...

...podły Saint-Just, odpowiesz przed potomnością za to bluźnierstwo!...

Redaktor „Chorągwi’’ z Reims! Puśćcież!!

A licencja?

Co takiego znowu?!...

Dekret Zgromadzenia: nie wolno notować przebiegu tych rozpraw bez licencji od Komitetu Bezpieczeństwa. Żurnalista bez słowa zawraca na prawo Na galerii aresztują piszących! Zresztą w całym gmachu szpilki by nie wetknął.

Czy ten Komitet osz...

Stańcie u wejścia: przyjdzie ich jeszcze mnóstwo. Gotowi by wywalać drzwi.

Czy oskarżyciel jeszcze mówi?

Już skończył, obywatelu wiceprezydencie.

Niech Fouquier wyjdzie do nas, gdy tylko zdoła.

...i Delaunay są mi kompletnie obcy. Z Chabotem nigdy słowa nie...

Przecie wszystko w porządku? Też było o co się denerwować!

Cierpliwości, kolego.

Hallo! A karty?...

Tylko prędko! Prędko!!

No, teraz zacznie się heca...

Fouquier każe przeprosić: teraz ani na sekundę...

...mam wspólnego z tą kanalią? — Kto śmiał posadzić takiego złodzieja Chabota — tuż obok mnie?! Czyście doszczętnie z wstydu wyzuci?! Nas, awangardę Rewolucji — najczystszych...

Ten ci ma tupet!

A słusznie! Kto widział mieszać go z tymi pluskwami?!

No, no... Komitet już tam wie, co robi.

Danton nie anioł, Poireau!

...wykażą, czy zestawienie oskarżonych jest uzasad...

Nareszcie!!

Oj... nie wtłoczymy się już!...

...za plecami, niechże się odważą stanąć tu przede mną i powtórzyć swe sromotne oszczerstwa! szmer już napiętego przyjęcia — stłumiony jeszcze Niechże się ważą, a w oczach ludu zetrę ich na miazgę faktami z ich własnej kariery! szmer zaczyna wyrażać zachwyt — po większej części z świetnej zabawy, po mniejszej — już i moralnej natury. Billaud przesyła ku Vadierowi sarkastyczny uśmiech Odsłonię w ich życiu taką bezdeń hańby, że już się nie ośmielą spojrzeć światu w oczy! tłum zaintrygowany; mimowolne pytające okrzyki, skierowane do nikogo Z nicości wypełzli, żeby mnie błotem obrzucić — w nicość ich zepchnę jednym słowem prawdy!

Poręcz pęknie! Zamknąć te drzwi na klucz!

Chodźmy do okna!

U każdego cały tłum.

Od rana siedzą sobie na plecach...

Pssst!... Słychać wszystko...

Wszystko w porządku... co?

Niedorajda ten Fouquier...

Obaj za słabi. — A będzie gorzej; to dopiero wstęp.

Cóż, kiedy Robespierre zawsze musi postawić na swoim...

Będzie bitwa, zobaczycie! — Co za głos, psiakrew!

Nie ma już miejsca. — Zamknięte!

Rzeczywiście! — Na klucz! — O psiamać, do pioruna! — A posuńcież się, do stu katów!

O... tędy!

Hola! Psst! Tędy nie! — Nie wolno! — Wejście dla Sądu!

Obywatele, nie ma już miejsca: odejdźcie.

Dla sądu... — co, nie wolno? — A czemu? — Daj pokój. — Trudno. — Chodźmy.

Ten Fouquier posiwieje do wieczora, jak B...

Cicho!! — Słu...

Hej, Billaud! Chodź no, posłuchaj...

Hallo!... Co to znaczy...

Stul pysk!...

Właśnie tego się spodziewałem! Wiedziałem, że na to wpadnie!

O co mu chodzi? Jakich świadków?

Dla obrony...

Swoich kolegów z Konwencji... wiecie, to byczy pomysł!

Będziesz ty cicho?!...

No... jeśli tak ma być dalej!...

Ależ! Jeszcze ani się nie zaczęło!

...kategorycznie odmawiamy, dopóki tu nie staną nasi...

Na korytarzach stać nie wolno. Proszę wyjść.

Ale jak w środku nie ma miejsca...

To trudno! Musimy tu zostać!

Mamy prawo stać choćby na dachu!

Proszę — natychmiast — wyjść!

Niby czemu? — Też nowy dekret, co? — A może Konwencja zniosła jawność rozpraw? — O, czemuż by nie!

Precz, nim was każę wyrzucić!!

Aha, odbija sobie na nas. — Tutaj, to pan. — Tutaj to nosa zadziera. — A tam schował się pod stół! — Właśnie wylazł, patrzcie tylko, jaki czerwony!

Obywatelu Fouquier...

Za-raz!!! — Jezus Maryja, dajcie mi wytchnąć albo szlag mnie trafi!

To wcześnie.

Cóż się tam znowu dzieje?!

...że nie wasza kolej, Danton?! — A was, obywatele, ponownie ostrzegam...

Wy dokąd?

Prezydent kazał pilnować tego wejścia, bo zaczynają szturmować.

Panowie: donieście Komitetom, że Konwencja musi wysłać natychmiast, jako świadków na żądanie oskarżonych, deputowanych: Cour...

Wiemy. — A wam, oskarżycielu, Komitety donoszą, że czas najwyższy okazać nieco energii.

Nieco — energii!!... Więc niby co?! Mam robić z siebie widowisko, tak jak on?!

Właśnie! Daliście mu się rozwyć na całe miasto!

A jakże ja mu pysk mam zamknąć?! Czyście oszaleli?! — W ogóle: do czego wy mi się wtrącacie? Nie jesteście obecni, a wydajecie sądy?! — Jakim prawem?!

Komitety mają was na oku, Fouquier. Wiemy o każdym słowie.

Mnie, oskarżycielowi publicznemu, śmieliście nasłać szpiclów na kark?!!...

A jakże, Fouquier! Pańska chwiejność nie wzbudza zaufania!

Wiedz pan, żem żądał pańskiego aresztowania.

Mo... mojego a... oniemiała przerwa

Już by pan siedział, tylko Robespierre odradził...

Żeby nie odwlekać procesu... rzekomo.

Do stu tysięcy par milionów diabłów, a prowadźcież go sobie sami, ten wasz zatracony proces! A radźcież sobie sami z tym bydlęciem, co ryczy i ryczy jak słoń zarzynany! — Mówię wam: przyślijcie mu świadków i to na gwałt; inaczej diabli wiedzą, co się stanie!

Nasza odpowiedź: albo doprowadzicie proces do wiadomego wyniku, albo — następny wytoczą wam.

Środki to wasza rzecz.

Świadków odmówicie. Fouquier poskoczył Nie przesyła się wrogowi posiłków. — To wszystko.

Świadków mu-si-cie...

...Miączyński13 kłamał! Nie mówiłem o łupie wojennym! — Zresztą Danton był zawsze...

Panowie, oto lista świadków dla obrony. Proszę was, spieszcie się bardzo; słyszycie, co się dzieje.

Do tego nie wolno wam było dopuścić!

Nie wie pan, co pan mówi. — Nie chcą odpowiadać, dopóki nie wezwiemy...

Choćby mieli gmach rozsadzić — odmawiacie!

Przecie nie mamy prawa!!!

Co!! — Wykluczone. Mają przecie prawo za sobą. Tłum rozzuchwalony popiera ich już jednogłośnie. Odmówić nie możemy.

Proszę, osądźcie sami.

A ciągle grożą rewelacjami przeciwko wam!

Billaud, tych świadków trzeba będzie przysłać.

Trzeba będzie gmach wojskiem otoczyć.

To szaleństwo! Lud...

Będę zmuszony przerwać rozprawy, panowie!

Słuchajcie!! pociąga ich ku przodowi Niechże Konwencja sama rozstrzygnie kwestię świadków, skoro chodzi o jej członków!

Dobrze. — Fouquier, idź i powiedz im pan. Vadier ciągnie go ku wyjściu na lewo List prześlecie jednak na ręce Komitetu Ocalenia!

...ludu francuski? Jak sędziowie prawo wykręcają? sarkastyczna i oburzona aprobacja Świadków obro...

Słychać go aż za mostem... Ściany się trzęsą, patrzcie tylko! — On jeszcze gotów wygrać, słowo daję! — No, którędyż to?

Hola! Czego wy chcecie?

Wejść! — Chcemy wejść i słuchać! dobijają się Hej, otwórzcie! — Otworzyć tam! — Wywalimy drzwi!!

Nie ma — już — miejsca! Proszę wyjść!

Wejście wzbronione! Poszanowania dla sądu!

To nas nie obchodzi! — Wszędzie wolno! — Chcemy wejść! szyderstwo Poszanowania, hę? — Dajcie naprzód Dantonowi radę! — Niedołęgi! — Uciekli przed więźniami! — Tchórze! do Billauda Na bok!

Jestem przedstawicielem narodu!

Obywatele! Kto zakłóca porządek publiczny, oddaje wrogom przysługę — dzisiaj ważniejszą niż zwykle! Partia 5, cały tłum, wpada od lewej. Lecz zatrzymuje się na widok kościelnego zachowania poprzedników i cichnie również. Tylko pierwsze z następnych słów są przygłuszone Cofnijcie się! Inaczej Konwencja otoczy Trybunał wojskiem i nikt nie dostanie się nawet do okien!

Wojskiem... On mówi wojskiem... Co, chcą otoczyć?! poszczególne głosy Jak to, przecie rozprawy są jawne! — Mamy prawo słuchać! — Jeszczeście gotowi strzelać! — Akurat jak za tyrana!...

Ale nie macie prawa ubliżać sądowi! — Ludzie, za tyrana byliście motłochem... lwi pomruk; coraz głębsza uwaga dziś jesteście wolnymi obywatelami. Wy jesteście dziś panami miasta parę zadowolonych potwierdzeń i dlatego wy odpowiadacie za jego spokój. Rząd wasz służy wam, nie wy rządowi; wspierajcież go, zamiast mu przeszkadzać! inteligentniejszy wyraz aprobacji u kilku osób Idźcie zatem i sami pilnujcie porządku.

Ech, gadanie! — Ładne mi panowanie, jak nam nic nie wolno! — Co mi tam! — Ja chcę słuchać i koniec! stanowcze poparcie Cicho bądź, dobrze mówi! — Tak, tak! Słusznie! — Mądrze powiedział! — Dalej, wychodźmy!

Niech żyje Konwencja!

Billaud — Trybunał składa wam podziękowanie.

Uff! — Zgodzili się...

...wobec tego pewne, bo Konwencja wyśle ich nam zaraz. wybuch nerwowej radości O, przyja...!!

Zyskaliśmy może kwadrans spokoju. — Idę pisać; do Hermana podpiszesz na sali.

Na ręce naszego Komitetu, pamiętajcie!

Dlaczego?

Tylko niech się na miłość boską pospieszą z odpowiedzią!

Bo to jak podróż na płonącym statku, panowie!

O... przepraszam. Nie wiedziałam, żeś wrócił.

Kwadrans temu.

Czy wyjdziesz jeszcze?

Za dziesięć minut. — Czego chcesz?

Co ci mam przynieść?

Nic. Dać mi spokój.

Ależ!...

Zlituj się; i przestań. przyciska palce do skroni z grymasem bólu i zniecierpliwienia. Wydaje cichy, warczący jęk, nie otwierając ust Mmmmmm-mmm...

Léo.

Słucham?

Przepraszam cię. Staję się niepoczytalny.

O, Maxime — ja na twoim miejscu byłabym istnym szatanem. — Ale słuchaj: czy ty się naumyślnie głodzisz?

Ja — się głodzę?...

Od wczoraj w południe dopiero.

Wszyscy święci!! podnosi się A zastanawiałem się, co mi jest!...

Zaraz dostaniesz bulionu. za drzwiami woła coś na dół. Tymczasem Robespierre, stojąc oparty o dressing-table, bezradnie i powoli przeciera czoło wierzchem dłoni, potem przyciska do niego równie bezcelowo obie ręce — skrzywiony rozpaczliwie, bliski płaczu, jak człowiek zbyt długo męczony. Na wejście przyjaciółki opanowuje się bardzo niedostatecznie, co ona ignoruje z taktem nieco niemiłosiernym Nim wypijesz, przygotują ci coś więcej. — Czemu stoisz? Siądź.

Dziękuję. Nie chcę nic więcej.

Dobrze. — Powiem jej. stoi u brzegu środkowego stołu, podczas gdy Robespierre, rozwścieczony swym osłabieniem, zmywa sobie twarz wodą kolońską; po czym odwraca się i poprawia fryzurę przed lustrem. Eléonore zdecydowała się nareszcie: Maxime... czy sprawa Dantona przybiera zły obrót? on obraca się ku niej bardzo powoli, w nieruchomości zastraszającej. Eléonore patrzy w ziemię, by się nie dać onieśmielić. Prawie szeptem Powiedz mi, Maxime.

Skąd ci to na myśl przyszło? Przecie gazety...

Gazety! Ufać gazetom! krótka pauza. On czeka jak posąg; ona podnosi nareszcie oczy Maxime, w żadnym niebezpieczeństwie — podczas najcięższych kryzysów — nigdy nie wyglądałeś tak jak teraz.

No, jeśli osądzasz sytuację polityczną według mojego wyglądu!

To przecie najpewniejszy sposób.

Léo... nie jestem dziś cierpliwy. Nie drażń mnie, proszę.

A ty miej litość nade mną. Wiesz sam, co znaczy niepokój... chwyta go za barki Co tobie jest, człowieku?!

Ten proces to ryzykowny pojedynek, ale jestem prawie pewien wygranej. Póki Konwencja nie traci głowy — póki mam władzę nad klubem — póty nie ma się o co niepokoić.

A toś mnie pocieszył... pukanie. Biegnie do drzwi, odbiera tacę, dodając To wystarczy. Nic więcej.

Dziękuję ci.

W takim razie skąd ten wyraz... rozpaczy?

Mam troski, dziecko drogie.

Doprawdy?! — A czyś ty miał jedną godzinę wolną od trosk, odkąd cię znam?! coraz namiętniej i ciszej Rok temu byłeś przez cały długi tydzień o krok od gilotyny... a nie patrzyłeś na świat tak o... jeszcze ciszej jak... osaczony.

O Boże! — Gilotyna!

Maxime — bij mnie, jeśli chcesz. Ale nie ruszę się stąd, nim mi nie powiesz.

Kobieto, mnie nic nie grozi. Nic. — Tylko... opuszcza głowę. W tym stanie osłabienia i depresji nie umie oprzeć się pokusie, by się podzielić z kimś drugim chińską torturą pewnej myśli. Monotonnie Sprawa Dantona to dylemat. Jeśli przegramy — cała Rewolucja na nic.

A jeśli wygramy... prawdopodobnie też. chwila przerwy Pięć — lat — walk, cierpień, niezliczonych ofiar... na — nic... nachylony nad stołem z wyciągniętą szyją, patrzy przez chwilę w nieskończoność przed sobą. Oddycha powoli; spokojna twarz przybrała wyraz koncentracji, napięcia i sfascynowanego przerażenia — wyraz, jaki uderza na tym ostatnim portrecie z profilu. Wreszcie spokojnie zamyka oczy i prostuje się Nie wolno mi tego mówić. podnosi bol i pije. Odstawia go. Powieki i nozdrza mu drżą. Z wyrazem wprost nabożnym Powracam do życia.

Myśli tego rodzaju są typowym objawem wyczerpania, Maxime.

Miejmy nadzieję, że masz rację... chociaż...

W każdym razie póki mi ten czort w pracy nie przeszkadza, póty nieszczęście nie jest wielkie. patrzy na zegarek i gwiżdże Trzeba się pospieszyć. — Dziękuję ci serdecznie; czuję się znacznie lepiej.

Do klubu?

Tak jest.

Słuchaj — czy to prawda, że właśnie teraz Legendre prezyduje?

Mhm...

Ale nie robią ci chyba trudności?

Od trzech dni nikt mi nie robi trudności — póki na niego patrzę. pukanie. Nie podnosząc oczu Proszę.

Więc do jutra, Maxime.

Dzień dobry.

Witajcie. Cóż tam? odrywa nareszcie oczy od rękawa i patrzy na gości. Podają sobie ręce O, pan, Fouquier? Jeśli się nie mylę, spotykamy się prywatnie po raz pierwszy. skinienie potwierdzające oskarżyciela Usiądźcie. siadają. On stoi przed nimi, badając swe pończochy i trzewiki. Odkrywa plamę tuż nad kolanem, bierze więc szczotkę i czyści, mówiąc Barère, dobrze że pana widzę. Proszę szepnąć Komitetowi Bezpieczeństwa, aby zwrócono szczególną uwagę na więzienia. Aresztowanie Dantona musiało podziałać na innych jak dzwon na trwogę. Z pewnością organizują się i spiskują. A nam już właśnie tylko brak powstania więźniów politycznych w stolicy.

Sądzi pan?...

Tak jest, sądzę, i to bardzo. Barère otwiera oczy szeroko, bardziej zaskoczony niż urażony tym tonem. Robespierre siada niecierpliwie, opierając na dłoni głowę utrzymaną prostopadle Z czym żeście przyszli?

Robespierre: ten proces przybrał obrót groźny. Danton doprowadza galerie do obłędu. Zamiast odpowiadać na zarzuty — sypie frazesami i atakuje rząd. A to działa, Robespierre! Już jest tak pewien swej publiczności, że dziś śmiał pozwać swych oskarżycieli przed sąd opinii publicznej. Dzisiejsze posiedzenie miało przebieg tak... niepokojący, że jeśli to potrwa...

Jeśli to potrwa, przyjacielu — to pojutrze Francja, otoczona ze wszech stron wojskami, obudzi się bez rządu — ze stolicą zajętą przez wroga.

A więc, Robespierre?!

A więc, Fouquier: trzy dni minęły dziś; jutro Danton musi zginąć.

Cóż to za odpowiedź?

Jutro musi zapaść wyrok śmierci, Fouquier. Wasza w tym rzecz, żeby go uzasadnić i wydać. O dalsze skutki troszczymy się my.

Zrozum pan: wpływ Dantona na masę przeważa nasz. Nas krępuje prawo i sumienie; jego nic — a wszyscy są po jego stronie. Gdy tylko jutro znowu zacznie...

Odbierzecie mu głos.

Oskarżonemu?! — Lud by nas rozniósł — i słusznie!

Lud by nabrał... nabierze dla was respektu. A czas doprawdy, prokuratorze! — Danton pozywa nas przed sąd opinii? Dobrze! Cóż nam jego rewelacje mogą zaszkodzić?

Jeszcze jedno... ostrożnie, niepewnie Wczoraj przesłaliśmy Konwencji list, zawierający żądanie oskarżonych. Wysłaliśmy go na ręce Komitetu Ocalenia...

Czemu... kiedy więc... co się...

Co się z nim stało? Zdefraudowałem go. Mam go w kieszeni.

Dla-czego??!

Bo nie życzę sobie, by Konwencja decydowała o tak ważnej kwestii bez mego nadzoru.

Robespierre: to cynizm despoty.

Wziąłem na siebie odpowiedzialność za stawienie Dantona przed sąd. Kto nakłada odpowiedzialność, nadaje pełno-moc-nictwo.

Konwencja odpowie na wasz list, gdy się dowie, co ja o tym sądzę. Przeczytam go — jeśli go przeczytam — gdy nadejdzie odpowiednia chwila.

Ależ teraz każda minuta!...

Odpowiedź Konwencji, jeśli zostanie wydana, będzie odmowna.

A to przekroczenie prawa tak sromotne, że musi oburzyć najchłodniejszych.

Jeśli się cofniemy o jeden cal, przepadliśmy. nieco mniej ostro Rozumiem pana, Fouquier. Lecz prawo dobra powszechnego neutralizuje wszelkie paragrafy. Jeśli pan uważa zniszczenie Dantona w tych warunkach za bezprawie — musi pan to bezprawie popełnić.

Robespierre: jestem sędzią, nie katem na pańskich usługach.

Nie na moich — lecz na usługach społeczeństwa jest pan — właśnie katem. Fouquier cofa się lekko, oszołomiony Panu wydajemy wrogów Republiki, których trzeba usunąć — nie sądzić.

Na Boga, zastanów się pan! Od trzech dni Danton podnieca Paryż przeciw nam; jakże można rozwścieczoną masę jeszcze prowokować?!

Właśnie. Powtarzam: nie widział pan, co się dzieje. Musimy zrobić jakieś ustępstwo, żeby się w ogóle utrzy...

Ośmiel no się pan wyrazić zwątpienie jeszcze jednym słowem, a wyślę pana do więzienia prosto z sądu. Uprzedź pan kolegów: to dotyczy was wszystkich. Komitet Bezpieczeństwa pilnuje was. Vadier będzie miał na każdego mandat gotowy. ciszej Wystarczy gest lub spojrzenie.

Ależ Robespierre, sąd nie może pełnić funkcji pod terrorem!

Zobaczymy, czy nie może! Terror, moi panowie, to prawo powszechne! do Barère’a Zaczynacie teraz rozumieć mój długotrwały opór, co? patrzy na zegarek. Goście wstają Spóźnię się. O, bother20! chwyta kapelusz i rękawiczki Czy wyjaśniłem panu sytuację dostatecznie?

O, najzupełniej. Zrozumiałem pana. poważniej Może pan liczyć na bezwzględną subordynację.

That’s the style21.

Życzę panu, aby na razie niczyj sztylet nie dotarł do pańskiego serca... ale tylko ze względu na państwo.

Ja natomiast — przestaję mu tego życzyć.