I

Sztokholm, 29 września

Nic nie wychodzi tak, jak się planowało!

Nie tego spodziewałam się dziesięć lat temu, gdy pastor odpytywał mnie z katechizmu, dostałam pierwszą długą suknię i kupiłam sobie pierwsze szpilki do włosów, które zresztą od razu mi z nich wypadły.

Tym mniej spodziewałam się tego pięć lat temu, gdy stuknęła mi dwudziestka i zapłonęłam pierwszą wielką miłością. Pamiętam, jak to było, kiedy pewnego wieczora — szczęśliwa, ale i świadoma popełnianego występku — przemykałam bocznymi uliczkami na pierwsze spotkanie i przystawałam przy każdej latarni, by sprawdzić, która godzina, a on czekał na mnie w parku. Dość tej szarej codzienności, przysięgłam sobie, raj i piekło, na ogół raj, raz wyżej, raz niżej, jazda kolejką górską bez końca. I do pewnego czasu tak to się toczyło, aż tu nagle stop i utknęłam, na samym dole. Gdyby ktoś wtedy ośmielił się mi powiedzieć, że przyjmę posadę w biurze — ja, która zawsze spodziewałam się, że umrę w połowie przyszłego tygodnia... Ale przyjęłam.

Nie było innego sposobu. A raczej — pewnie był, ale ten zdawał się najprostszy. I czasem, gdy człowiek jest bardzo zmęczony, chwyta się tego właśnie, co przychodzi najłatwiej. Oczami wyobraźni widzę wielką armię bluzek od Viyelli1 i siebie samą, jako ostatnią wcieloną przymusowo. Pierwszego października rozpoczynam służbę.

Pewien pisarz powiedział o nas, pracujących kobietach, że trzeba nam oddać, iż to nie miłość do pracy, a życiowa konieczność wypycha nas na męski teren. Prawdziwe i mądre słowa, bo to właśnie jest konieczność — konieczność — i wiem na pewno, że znienawidzę pracę, którą właśnie dostałam. Moja dusza wzdraga się instynktownie przed księgą kasową2 i maszyną do pisania, ale musimy jakoś żyć, Putte i ja, zwłaszcza Putte; i chociaż on — jak sam mówi — jest „wdową i sierotą”3, to jednak pieniędzy nie starcza, jego szkoła i pokój tutaj w Sztokholmie słono kosztują. Tak oto z poczucia obowiązku przyjęłam posadę w biurze u pewnego mecenasa, gdzie mam pieczę nad kasą i korespondencją; wszyscy mówią, że powinnam się cieszyć, bo tak łatwo ją dostałam, bez ukończenia instytutu Schartaua albo Påhlmana4, i to jeszcze w moim wieku. Mam dwadzieścia pięć lat, ale słyszałam, że preferują pracownice młode i z rodzicami — tak jest taniej. W swej naiwności sądzę, że jestem raczej niedroga: 80 koron za siedem godzin dziennie i 50 öre za każdą kolejną, którą przepracuję dodatkowo. Będę zostawać po godzinach, by starczyło dla Puttego. Sama muszę utrzymać się za te osiemdziesiąt.

Dotarłam do miasta o siódmej rano, niczym jakiś mebel, choć właściwie meble miały lepszą podróż, starannie zabezpieczone i wniesione do mieszkania. Ze mną tak nie było — ni żywej duszy na powitanie, lecz nie warto się przejmować. Zwalczyłam chęć, by wziąć dorożkę, i wsiadłam do tramwaju, obiecując sobie, że i ten środek transportu pozostanie nieczęstym luksusem, bo jeden bilet równa się chleb na cały dzień, kanapki na rano, przedpołudnie i wieczór, o ile nie zrobi się ich za dużych i zbyt wiele.

Tramwaj był pełen bladych o poranku i nieco zmarzniętych ludzi pracy. Patrząc na nich, usiłowałam skorzystać z okazji, by poprawić sobie nastrój wedle zasady „inni mają gorzej”. Skoro sama muszę być w biurze o dziewiątej, powinnam poczuć się o niebo lepiej, myśląc o tych, którzy zaczynają już o siódmej. Ale to chyba jakieś bajki, bo biedacy śpieszący się na siódmą bynajmniej nie wprawili mnie w dobry humor.

Czerwony wagon toczył się z łoskotem Upplandsgatan5, mijając domy, kolejne domy i jeszcze więcej domów. I gdy pomyślałam, że dotarliśmy już chyba do Starej Uppsali6, okazało się, że to Odenplan7. Cała Norrtullsgatan8 przypominała skład mebli, eksponując intymne sfery wprowadzających się tutaj rodzin. Z pewnym trudem zdołałam przecisnąć się do bramy mojego budynku. Ten, w którym mieszkam, jest dość nowy, potężny niczym twierdza i pomieściłby zapewne parafię trzeciej klasy9. Sklepiona brama prowadzi na wylane cementem, zabudowane ze wszystkich stron podwórko, a tam znajdują się wejścia do budynku, aż do litery F. Jeśli wyciągnąć szyję, można dostrzec czworokąt nieba, niewiększy niż materiał na korpus bluzki, lecz wydaje się tu ono bardziej odległe niż zazwyczaj. Całość przypomina studnię i czasem przywodzi mi na myśl Józefa10 i zazdrosnych, nienawidzących go braci.

Mieszkamy na trzecim piętrze, windy brak, to budynek dla — można rzec — klasy średniej. Powiadają, że wchodzenie po schodach przynosi spore korzyści, i pewnie dlatego człowiek nie chodzi do domu bez potrzeby.

Gdy wreszcie wgramoliłam się wraz z bagażem na właściwe piętro, opadłam zdyszana na najniższy stopień schodów, prowadzących na strych. Nikt nie słyszał mojego pukania do drzwi, więc w napadzie wściekłości zaczęłam walić pięściami tak, że poderwał się cały budynek.

— Czy to Elisabeth? — dobiegł mnie głos z wnętrza.

— Wiesz chyba, że porządni ludzie nie robią rabanu o tej porze.

— No przecież, że Elisabeth — powiedziałam. — Otwierajcie!

Kiedy otworzyły wreszcie, zrozumiałam, dlaczego tak długo to trwało — wszystkie miały na sobie jeszcze koszule nocne albo niewiele więcej, i papiloty we włosach. Nie mogłam powstrzymać śmiechu: a więc to jest Banda z Norrtull, przyczółek cywilizacji w Vasastan11! Poczułam jednak, że będzie mi z nimi dobrze. To prawdziwy fart, że jedna z członkiń tej wesołej, słynnej bandy wyszła za mąż i wiedzie szczęśliwe życie na prowincji, dzięki czemu mogłam zająć jej miejsce. Wynajmujemy dwa pokoje od starszej pani, która ma syna — podobno notariusza; współdzielimy z nią kuchnię i przypuszczam, że najlepiej byłoby, gdybyśmy żywiły się samym chlebem, popijanym herbatą albo kawą bez śmietanki. Dziewczyny jedzą obiad na mieście, wtedy i tam, gdzie je stać, o ile w ogóle. Od teraz będę należeć do kasty, której jedyne tak zwane życie domowe to owe skrawki podejrzane ukradkiem, gdy sąsiedzi po drugiej stronie ulicy zapomną opuścić roletę. Będąc mężczyznami, byłybyśmy „zdane wyłącznie na restauracje”. Wszystko to może okazać się całkiem zabawne w porównaniu z wcześniejszym życiem porządnej dziewczyny, mieszkającej przy rodzicach albo u kogoś w domu, jakie wiodło się od urodzenia.

Eva, jedyna, którą znam, i z którą miałam dzielić pokój, dokonała prezentacji:

— Oto kobieta wierząca i zarazem posiadaczka własnej pościeli, której szukałyśmy, dając ogłoszenie. Mam nadzieję, że kurier z pościelą dotrze.

Wzięły mnie w objęcia, wycałowały i pomogły zdjąć wierzchnie ubranie, a potem było tyle gadania i śmiechu pod sam sufit... Aż tu nagle Eva wydała z siebie pisk, który zbudziłby umarłego.

— O rety, Eva, co się dzieje?

— Notariusz!

W korytarzu zaskrzypiały drzwi i jak na zawołanie dziewczęta zniknęły z kuchni, z wyjątkiem Baby, która, prawie ubrana, sznurując trzewiki, pilnowała czajniczka z kawą na kuchence. Notariusz, ma się rozumieć, wcale nie wychodził, chociaż to pewnie rzecz typowo męska umyślnie zrobić rwetes w kurniku, akurat o tej porze.

Chwilę później aż się wzdrygnęłam, gdy przenikliwy głos znów wszczął alarm:

— Dziewczęta, dwadzieścia po ósmej!

Zrobił się taki hałas, że zupełnie oniemiałam. Jak gdyby przez mieszkanie przetoczył się cyklon. Z wnętrza szuflady poderwały się filiżanki i cukiernica, z narożnej szafki — chleb i masło; Baby przyniosła chlupoczący czajniczek, po czym wszystkie zaczęły w oszałamiającym tempie robić kanapki do biura, popijając gorącą kawę i równocześnie, jakimś nieprawdopodobnym sposobem, przymierzając kapelusze przed lustrem. Tuż po wpół do dziewiątej wybiegły — płaszcze ledwie założone na jedno ramię, w dłoniach rękawiczki, torebki i jasnoczerwone pakunki z kanapkami. Nagle zrobiło się tak cicho, że aż podskoczyłam.

W oczekiwaniu na kuriera zagrzałam czajnik wody i zabrałam się za zmywanie filiżanek po śniadaniu. Pierwszy raz i pewnie nie ostatni; mój los od zawsze ściśle wiązał się z miską do zmywania.

Wtedy faktycznie zjawił się notariusz. Przymknąwszy drzwi kuchni, wspięłam się na skrzynię z drewnem, by zobaczyć przez szybę w drzwiach, co zamierza. Jak podejrzewałam, nie wyszedł od razu do przedsionka, lecz postanowił wykonać rundę przez nasze dwa pokoje. Musiał sądzić, że o tej porze wszyscy, jak zwykle, już wybyli. Zeszłam ze skrzyni, jak aniołek przemknęłam cicho do swego pokoju i zaskoczyłam go, gdy szperał wśród książek Baby. Tchórzliwie uciekł i nawet się nie przedstawił; wysoki, nieco nijaki i nie w moim typie.

Zatem nim się pojawiłam, miały już Mężczyznę w swej opowieści. Co w takim razie wydarzy się później? Nie wiem, jacy mężczyźni i inne nieszczęścia czekają mnie tu w Sztokholmie, ale empirycznie mogę wykazać, że wszędzie, gdzie jestem, tam jeszcze przez kilka kolejnych lat będą zbierać się...