Źródło i licencja tłumaczenia
PROLOG
(1–262)
Scena przedstawia plac publiczny między sąsiednimi domami Sokratesa i Wykrętowica. Namienia już na świtanie, po czym robi się piękny, jasny, poranek. Wnętrze domu Wykrętowica na pierwszym planie otwarte, w głębi widać śpiącego Odrzykonia i pachołka; na progu staje Wykrętowic stary, siwy, ale krzepki jeszcze chłop, ubrany w biały chiton1 i takąż chlajnę2 czyli opończę, na nogach sandały: przeciąga się i ziewa, chodząc tu i tam przed domem. Posąg Hermesa z boku.
SCENA I
Wykrętowic, Ksantias, potem Odrzykoń.
WYKRĘTOWIC
ziewa przeciągle, kilkakrotnie, pozierając na niebo
O królu Zeusie,
ziewa
ziewa
Wżdy3 kury piały, tak dawno słyszałem...
A czeladź4 chrapie! Nie tak było drzewiej5...
Sczeźnij6, o wojno! Przez cię siła7 złego,
Przez cię nie wolno chamów tknąć ni ręką!8
pokazuje na wnętrze domu i widoczne łoże
Pięciu kołdrami, śpi jak cztery dziewki...
I ani myśli wstawać, tylko... grzmoci!
Wżdy łeb obwinę i spróbuję chrapnąć.
otula głowę opończą i usiłuje zasnąć na ławie przed domem
po chwili
Wybryki syna, koszta, owsy, cugi9,
A on, kędziory bujne utrefiwszy1011,
Konno pojeżdża, dobiera i sprzęga
Do maści, nawet śpiąc, frymarczy końmi12,
Gdy ja tu ginę, termin z nowiem idzie
I procent rośnie!
na pachołka — ku sieni
Wychodzi zaspany Ksantias z lampką oliwną.
Com komu winien13, by choć procent spłacić.
Pachoł podaje zwoje i tabliczki.
Czyta przy świetle lampki oliwnej, którą trzyma pachołek.
ze złością
przypomina
Oby mi pierwej gnidy ślepie zżarły!
ODRZYKOŃ
woła przez sen
WYKRĘTOWIC
Śpi a pojeżdża, śpiąc ma szkapy w mózgu...
ODRZYKOŃ
przez sen
WYKRĘTOWIC
Więc tyle Pasja: jakież inne dłużki?
Amynias żąda trzech min za rydwanik.
ODRZYKOŃ
przez sen
WYKRĘTOWIC
coraz gwałtowniej i głośniej
Ot, wyrok na mnie, a insi18 grabieżą19
Gratów mi grożą!
ODRZYKOŃ
zrywa się z łoża, wychodzi na próg i woła z gniewem
Nie śpisz? Tłuczesz się całą noc, jak zmora?!
WYKRĘTOWIC
ODRZYKOŃ
Wchodzi do wnętrza i rzuca się na łoże.
SCENA II
Wykrętowic i Pachołek.
WYKRĘTOWIC
Spadną ci na łeb niezadługo... wszystkie.
Milknie i zamyśla się.
Rajfura22 w rzeczy23, zdechła była pierwej,
Nim zeswatała mnie z twą zacną matką!
Lampka ciemnieje.
Było: legałem25, gdziem26 chciał, w śmieciach, w brudzie,
Ale w bród miałem oliwek, pszczół, jagniąt!
Aliści27 żonę wziąłem — bratanicę
Megakla, rodu Megaklesów córę...28
Chłopski syn, wziąłem pannę z miasta; szumną,
Dumną, spieszczoną, słowem arcyksiężnę29!
Owa30, po ślubie idziemy w łożnicę:
Ja cuchnę wełną, wędzarnią i kisem31.
Ona wonieje szafranem i mirrą,
Lubieżnych pieszczot warg chce i całunków.
Pompy, smaczności, Afrodyty kunsztów...
śmieje się jakby na wspomnienie
Wżdy dziergła32; ja jej tę starą opończę33
Przed oczy kładę, mówiąc przez podobę:
Dziergaj, byś wnet nas w biedę nie zadziergła...!
Wśród ostatnich słów lampka gaśnie.
KSANTIAS
WYKRĘTOWIC
gwałtownie
Sam do mnie35! Weźmiesz w łeb!!
KSANTIAS
podchodząc ze strachem
WYKRĘTOWIC
bijąc go w kark, mówi dobitnie i powoli
Wrzeszcząc Ksantias ucieka — z lampą i tablicami.
Mnie i mej zacnej małżonce: więc zaraz
Jęliśmy36 sądzić się o jego imię.
Ona coś zawsze zowie go od konia:
Dzierżykoń albo Miłokoń, Konisław,
A ja mu dzieję37 po dziadku Odrzycu.
Tak się swarzymy38, aż po długim czasie
Godzim się wspólnie zwać go Odrzykoniem39...
Synka na łono wziąwszy, tak pieściła:
«Kiedy urośniesz, jak Megakles, jadąc
W gród na rydwanie, płaszcz przewiesisz dumnie...»
Jam zaś powiadał: «Kiedy z tej uboczy
Barany pędząc, jak ociec w kożuchu»...
Przebóg, nie słuchał nawet mojej gwary!
No — i szkapiarnia zjadła wszytkie dudki40!
po chwilce milczenia
Mam ci plan jeden przecudowny, śmiały;
Dali41 się syn doń przekonać — to wygram.
Owo go zbudzić trza naprzód: ba, grzecznie:
Jakoż go zbudzić najgrzeczniej, najsłodziej?
wchodzi na próg i woła czule
SCENA III
Wykrętowic, Odrzykoń.
ODRZYKOŃ
Piękny efeb, mina butna, włosy w bujnych kędziorach, wąsy i broda zaledwo meszek i pierwszy puch. Okryty krótkim, wełnianym, białym chitonem, na nogach sandały: wychodzi na próg, ziewając.
WYKRĘTOWIC
ODRZYKOŃ
podaje rękę, mówiąc z niechęcią
WYKRĘTOWIC
ODRZYKOŃ
WYKRĘTOWIC
Ten ci twój bożek winien całej biedy!
Lecz jeśli szczerze, z serca mnie miłujesz,
Słuchaj, mój synu!
ODRZYKOŃ
WYKRĘTOWIC
Będziesz się uczył tam, gdzie cię zawiodę.
ODRZYKOŃ
WYKRĘTOWIC
ODRZYKOŃ
Przez Dionisa.
WYKRĘTOWIC
pokazując na dom Sokratesa
Czy widzisz ową bramkę i ten dworek?
ODRZYKOŃ
WYKRĘTOWIC
Tam żyją męże, co cię przekonają,
Że nieb sklepienie jest jakby żużelnik,
Co wisi wokół nas... że my węgielki46.
Oni nauczą, gdy płacisz, każdego
Pobić, słusznieli47 czy niesłusznie prawiąc.
ODRZYKOŃ
WYKRĘTOWIC
Tych wolnodumców48 pięknych a szlachetnych.
ODRZYKOŃ
z obrzydzeniem, bardzo głośno
Wymoczki, śledzie, bosonogie bractwo,
Wśród nich Sokrates, zły duch i Chajrefont50!
WYKRĘTOWIC
oglądając się trwożnie, zatyka mu usta
Pragnieszli51, aby ociec miał chleb w zębach,
Do nich się garnij, a pluń na koniarstwo!
ODRZYKOŃ
Leogorasa w zamian bażantarnię52!
WYKRĘTOWIC
z wielką czułością
Idź, ucz się od nich!
ODRZYKOŃ
z oburzeniem
WYKRĘTOWIC
Lepszy, tak ci jest — i jakiś tam gorszy.
Ten drugi wywód, jak mówią, choć gorszy,
Zwycięża zawsze przez nieprawe środki,
Gdy pojmiesz dobrze ten nieprawy wywód,
To z długów owych, com winien za ciebie,
Ani szeląga nikomu nie płacę.
ODRZYKOŃ
Spojrzeć do oczu z cerą tych wymoczków.
WYKRĘTOWIC
wybucha gniewem
Ni ten twój bachmat54 u mnie żreć nie będą:
Precz żenę55 wszytkich — precz, na cztery wiatry!
ODRZYKOŃ
z emfazą
Bym żył bez koni. Idę, nie znam ciebie!
Odchodzi.
SCENA IV
Wykrętowic sam.
WYKRĘTOWIC
po chwili milczenia, skupiwszy energię
Z bożą pomocą sam się uczyć będę
W tej owo szkole, w tej tu pomysłowni...
zamyśla się
Pojmę misternych mów cienkie trzaseczki?
Ej, śmiele stuknę!
idzie ku zagrodzie Sokratesa, wali gwałtownie we wrota
Wychodzi blady, rozczochrany, obszargany, bosonogi
uczeń.
SCENA V
Przed domem Sokratesa. Wykrętowic i uczeń Sokratesa, pełniący obowiązek odźwiernego.
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
Tak bez systemu we wrota, żeś sprawił,
Iżem poronił myśl w łonie poczętą...59
WYKRĘTOWIC
Lecz przebóg, cóżeś za dziwo poronił?
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
Idę na ucznia do tej pomysłowni.
UCZEŃ
Właśnie Sokrates spytał Chajrefonta,
Ile pchła własnych stóp uskoczyć zdoła,
Co jednym susem ze brwi Chajrefonta
Skoczyła sobie na mistrza łysinę.
WYKRĘTOWIC
z ogromnym zaciekawieniem
UCZEŃ
Wosk roztopiwszy, pchłę sprawnie uchwycił
I obie łapki zanurzył w płyn lepki.
Wosk ostygł: pchła ma damskie, perskie buty.
Te zdjął i nimi rozmierzył odległość.
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
Mistrza!
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
Jak myśli o tym: czy ryjkiem gra komar,
Czy też muzykę czyni tyłka końcem?
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
Wąską. Jelitem cienkim wiatr pomyka,
Przemocą party, wprost na dół do tyłka,
Który się kończy podwiniętym lejkiem.
Więc zadek śpiewa, gdy weń dmuchnie komar.
WYKRĘTOWIC
ze zdumieniem
O trzykroć szczęsny bądź, badaczu kiszek!
Jak snadnie63 taki wykpi się z procesu,
Co na wskróś przeznał64 jelita komara!
UCZEŃ
Z winy jaszczurki.
WYKRĘTOWIC
bardzo zaciekawiony
UCZEŃ
Z głową zadartą, gębę rozdziawiwszy,
Jaszczurka z dachu wprost siknęła do niej67.
WYKRĘTOWIC
śmieje się do rozpuku
Jest, wiesz, ucieszna!
UCZEŃ
Nie było w domu ni kawałka chleba.
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
Nasypał piasku, zgiął rożen, by70 cyrkiel,
Wszyscy się gapią: on łap ćwiartkę mięsa!
WYKRĘTOWIC
Więc otwórz, puść mnie do tej pomysłowni
I zaraz mi tu pokaż Sokratesa!
Chce mi się na gwałt, chce, chce... uczyć: puszczaj!
Uczeń otwiera drzwi ostrożnie, lecz w tej chwili wysypuje się cała gromada młodzików obszarpanych, bladych, chudych i brudnych. W głębi dużej sali widać innych uczniów w rozmaitych pozach; tuż obok stoją różne przyrządy naukowe, jak cyrkle, gnomony72, tablice geograficzne z metalu, oraz astronomiczne rysunki gwiazd i nieba. Wykrętowic, zobaczywszy tylu obdartusów, woła zdumiony
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
Przecz74 patrzą na dół, w ziemię ślepia wbiwszy?
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
Szukają? Chłopcy, nie troszczcie się o to!
Znam pole takie, gdzie są duże, ładne.
A ci, co robią, co się tak zgarbili?
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
pokazując na bose pięty uczniów
UCZEŃ
śmiejąc się
do uczniów, którzy się tłoczą z ciekawością do nowo przybyłego.
WYKRĘTOWIC
Pogwarzyć w sprawie, która mnie obchodzi.
Uczniowie odchodzą i nikną w głębi budynku.
UCZEŃ
Ani na dworze długo baraszkować.
WYKRĘTOWIC
Rozchylają się w głębi uczelni opony78: widać w górze, u samego stropu, Sokratesa siedzącego w ogromnym koszu, wiszącym na linie. Teraz spostrzega go Wykrętowic.
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
UCZEŃ
WYKRĘTOWIC
z adoracją
Sokrates nie słyszy wołającego, przeto chłop zwraca się do ucznia.
UCZEŃ
udając ogromnie zajętego
Wybiega pędem.
SCENA VI
Wykrętowic, Sokrates.
WYKRĘTOWIC
woła coraz głośniej
Sokrates, zawieszony w powietrzu, opuszcza się z wolna i nie dotykając sceny, mówi z kosza.
SOKRATES
WYKRĘTOWIC
SOKRATES
WYKRĘTOWIC
Kogut na kury?
SOKRATES
Nadziemskich tajni przeniknąć do głębi:
Muszę zawiesić jaźń, aby um81 wiotki
Zmieszał się z równie powiewnym eterem82,
Kto z ziemi, z dołu, bada górne zjawy,
Nic nie wykryje. Ziemia bowiem ciągnie
Swą siłą k’sobie mdłe83 opary umu;
Tak ciągnie z ziemi opary rzeżucha.
WYKRĘTOWIC
do siebie
do Sokratesa
Byś mnie nauczył tego, po com przybył.
Sokrates wychodzi z kosza, który podciąga jeden z uczniów w górę. Postać jego gruba, jakby „od topora”, głowa potężna, kark krótki, gruby, oczy wypukłe, groźne, chiton brudny, boso. Majestatycznym krokiem zbliża się ku ławie i zasiada, podczas gdy Wykrętowic stoi z uszanowaniem.
SOKRATES
WYKRĘTOWIC
wznosząc doń ręce błagalnie
Albowiem lichwa84 i te psy, lichwiarze,
Drą, żrą, roznoszą mnie żywcem i grabią!
SOKRATES
WYKRĘTOWIC
Wżdy wyucz ty mnie swojej drugiej mowy,
Tego wywodu, co nic nie oddaje...
A ja ci, klnę się na bogi, zapłacę!
SOKRATES
Boskiej my wcale nie uznajem.
WYKRĘTOWIC
Żelazną? Klniesz się, jako Bizantyńcy,
Na żeleziaki86?
SOKRATES
A czy chcesz poznać li prawdę o bogach?
WYKRĘTOWIC
SOKRATES
Chmury, gadały z tobą?
WYKRĘTOWIC
SOKRATES
WYKRĘTOWIC
Natychmiast siada na tapczanie: w tej chwili przybiega kilku uczniów, niosących przybory potrzebne do rytuału, jako to: wieńce, mąkę w koszyczku, kadzielnicę i żużelnik z ogniem. Wprawnie pomagają mistrzowi w ceremonii.
SOKRATES
z kapłańską powagą wkłada sobie wieniec mirtowy na
głowę, a drugi podają chłopu.
WYKRĘTOWIC
z trwogą
W ofierze bogom rznąć, jak Atamanta89?
SOKRATES
Wymaga tego.
WYKRĘTOWIC
wkłada wieniec na głowę z pomocą chłopaków
SOKRATES
Ani truń92 teraz!
Sypie na głowę chłopa mąkę i sól z koszyczka.
WYKRĘTOWIC
zasłaniając się rękami przed zbyt grubymi kawałkami soli
Wżdy łeb mój zbity zacznie wnet siać mąką!
- chiton — starożytny strój grecki, prostokąt płótna spinany na ramionach i z boku. [przypis edytorski] ↩
- chlajna (staroż.) — męski płaszcz z grubej wełny. [przypis edytorski] ↩
- wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
- czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski] ↩
- drzewiej (daw.) — dawniej. [przypis edytorski] ↩
- sczeznąć (daw.) — umrzeć, zginąć. [przypis edytorski] ↩
- siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
- Sczeźnij, o wojno! (...) Przez cię nie wolno chamów tknąć ni ręką! — z powodu wojny ze Spartą musiano się bardzo grzecznie obchodzić z niewolnikami. Obie strony wojujące liczyły na zbiegów, przyjmowały ich i zbroiły. Ateńczycy podburzali i zbroili helotów, Spartanie odpłacali im pięknym za nadobne. W r. 413, a więc w 10 lat później, gdy król Agis zajął Dekeleję, uciekło 20 000 niewolników ateńskich do Spartan, co stanowiło samo przez się poważną klęskę. Tukidydes, VII. 24. [przypis tłumacza] ↩
- cug (daw.) — cztero- bądź sześciokonny zaprzęg. [przypis edytorski] ↩
- on, kędziory bujne utrefiwszy — jako rycerz: trefienie włosów oznaczało szyk i elegancję stanu rycerskiego. Wolny Hellen zapuszczał długie włosy, wąsy i brodę, niewolnik miał boże poszycie krótko strzyżone, twarz wygoloną. To była moda piątego wieku, ale przyjaciele polityczni Sparty wprowadzali zwyczaj spartański golenia zarostu coraz bardziej. [przypis tłumacza] ↩
- utrefić (daw.) — ułożyć wymyślnie, ufryzować (włosy). [przypis edytorski] ↩
- Konno pojeżdża, dobiera (...) nawet śpiąc frymarczy końmi — wyścigi i sport koński kwitnęły w Atenach bujniej, aniżeli u nas. [przypis tłumacza] ↩
- Com komu winien — skrót od: Co jestem komu winien. [przypis edytorski] ↩
- zobaczym (daw. forma) — skrót od: zobaczymy. [przypis edytorski] ↩
- mina — 1 mina, około 100 koron, a zatem ów gniadosz kosztował mniej więcej 1200 koron. [przypis tłumacza] ↩
- nie lza (daw.) — nie należy, nie wolno. [przypis edytorski] ↩
- kaduk (reg.) — diabeł. [przypis edytorski] ↩
- insi — inni. [przypis edytorski] ↩
- grabież — tu: zabranie; zajęcie (pod zastaw długów). [przypis edytorski] ↩
- zdrzymnąć — dziś popr.: zdrzemnąć. [przypis edytorski] ↩
- swacicha — swatka; osoba kojarząca pary małżeńskie. [przypis edytorski] ↩
- rajfura — rajfurka, tj. stręczycielka, pośredniczka w prostytucji. [przypis edytorski] ↩
- w rzeczy — w rzeczywistości, w istocie, tak naprawdę. [przypis edytorski] ↩
- aza (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski] ↩
- legałem (daw. forma) — kładłem się; polegiwałem. [przypis edytorski] ↩
- gdziem chciał — gdzie chciałem (daw. konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). [przypis edytorski] ↩
- aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski] ↩
- żonę wziąłem (...) rodu Megaklesów córę — był to potężny, arystokratyczny ród Alkmeonidów, zajmujący pierwsze stanowisko w Atenach. Praszczur tego rodu, Alkmeonida Megakles, odniósł pierwszy z Ateńczyków zwycięstwo czwórką rumaków na Igrzyskach Olimpijskich w 632. Dziadek Alkibiadesa, Megakles, syn prawodawcy Klejstenesa, był opiewany przez poetę Pindara z powodu pięciokrotnego zwycięstwa czwórką na Igrzyskach Olimpijskich. Perykles zaliczał się również do tego rodu po matce. Małżeństwo córki takiego rodu z chłopem świadczy o wielkim zrównaniu towarzyskim wolnych Ateńczyków. [przypis tłumacza] ↩
- słowem arcyksiężnę — w oryginale: wcieloną Kojsyrę; była to córka Megaklesa, wydana za Pizystrata, więc króla, tyrana, udzielnego księcia na Atenach. [przypis tłumacza] ↩
- owa — tu: a zatem, tak więc. [przypis edytorski] ↩
- kis — kiszonka. [przypis edytorski] ↩
- dziergać (daw.) — robić na drutach, szydełkiem lub haftować. [przypis edytorski] ↩
- opończa — obszerne okrycie wierzchnie; płaszcz bez rękawów, za to z kapturem. [przypis edytorski] ↩
- zażec (daw.) — zapalić. [przypis edytorski] ↩
- sam do mnie (starop.) — chodź tu do mnie. [przypis edytorski] ↩
- jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
- dziać (daw.) — nazywać, nadawać imię. [przypis edytorski] ↩
- swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski] ↩
- Odrzykoń — w oryginale imię oznaczało mniej więcej „ten, kto oszczędza na koniach”, co jest dokładną odwrotnością postępowania bohatera. [przypis edytorski] ↩
- dudki (reg.) — pieniądze. [przypis edytorski] ↩
- dali — jeśli da (daw. konstrukcja z partykułą pytajną -li). [przypis edytorski] ↩
- coć — skrót od: co ci. [przypis edytorski] ↩
- Władykoń Posejdon — Odrzykoń, namiętny sportsmen, jak wszyscy z rodu Alkmeonidów Megaklesi, klnie się na Posejdona z przydomkiem Hippios tj. Władykoń, który jako stwórca konia był opiekunem wyścigów; sławna była jedna z jego licznych świątyń, stojąca na wzgórzu Kolonos, tuż obok Aten. Na scenie widać posąg Posejdona. [przypis tłumacza] ↩
- poźryj — spójrz. [przypis edytorski] ↩
- w rzeczy — w istocie; tu: właściwie. [przypis edytorski] ↩
- męże, co cię przekonają, Że nieb sklepienie jest jakby żużelnik (...) że my węgielki — poeta wyśmiewa poglądy filozoficzno-przyrodnicze Metona i Hippona, którzy twierdzili, że powietrze jest żywiołem ognistym. Meton wyraził się nie bardzo szczęśliwie, że powietrze i niebiosa są jakby piecem, żużelnikiem na jarzące węgle (πνιγεύς): stąd powszechne drwinki na ten temat. [przypis tłumacza] ↩
- słusznieli — czy słusznie (czasownik z partykułą pytającą -li). [przypis edytorski] ↩
- wolnodumca (neol.) — wolnomyśliciel. [przypis edytorski] ↩
- paliwoda — człowiek nerwowy, gwałtowny; także: lekkomyślny. [przypis edytorski] ↩
- Chajrefont — przyjaciel Sokratesa od młodości, znany w Atenach jako zaciekły szperacz, mól książkowy, zawsze pod względem powierzchowności zaniedbany. Jemu to wyrocznia delficka miała odpowiedzieć, że Sokrates jest najmędrszy z ludzi. [przypis tłumacza] ↩
- pragnieszli — jeśli pragniesz. [przypis edytorski] ↩
- Leogorasa bażantarnia — czasu wojny peloponeskiej były w Attyce znane i chowane bażanty, jak u nas. Leogoras, jeden z najbogatszych arystokratów, znany z procesu Hermokopidów, w r. 415 wtrącony wraz z synem Andokidesem do więzienia, ocalał dzięki sprytowi syna, który zwalił winę na pewien arystokratyczny klub, ponieważ wiedział, że członkowie jego uciekli na czas za granicę. [przypis tłumacza] ↩
- Demeter (mit. gr.) — bogini urodzaju, rolnictwa i płodności; w Rzymie jej odpowiednikiem była Ceres. [przypis edytorski] ↩
- bachmat — koń rasowy, wierzchowiec. [przypis edytorski] ↩
- żenę (starop.) — wyganiam. [przypis edytorski] ↩
- w leciech (daw.) — leciwy; stary. [przypis edytorski] ↩
- gnuśny (daw.) — leniwy, pozbawiony energii. [przypis edytorski] ↩
- Kikinny — gmina przedateńska. Attyka dzieliła się wtedy na 10 okręgów (phylaj), czyli na 174 gmin (demoj). [przypis tłumacza] ↩
- Iżem poronił myśl w łonie poczętą... — uczeń wyraża się w myśl mistrza Sokratesa: wiadomo, że Sokrates, którego matka, Fajnarete, była położną, porównywał swą metodę katechetyczną do sztuki położniczej; on tak samo dobywał ideę, tkwiącą półświadomie w duszy ucznia na świat, tj. do życia w uświadomieniu, jak położna dziecię. [przypis tłumacza] ↩
- zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski] ↩
- li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- Sfetejski — Sfeteja, jedna z gmin attyckich. [przypis tłumacza] ↩
- snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- przeznać — poznać. [przypis edytorski] ↩
- postradać — stracić. [przypis edytorski] ↩
- żywnie (daw.) — żywo, tj. szybko. [przypis edytorski] ↩
- Jaszczurka z dachu (...) siknęła... — w oryginale άσκαλαβώτης i γαλεώτες, południowo-europejska jaszczurka z bardzo wydatnymi przylgami palców, łażąca zwinnie po murach, a nawet po sufitach. Prof. dr. Wł. Kulczyński sądzi, że to jest stellio, po polsku mierzienica albo gek, znienawidzona przez gospodynie, gdyż bardzo często, wałęsając się po murach, wpada im do naczyń z mlekiem i do garnków. Lud nasz opowiada, że ropucha do gniewu pobudzona, czyni ten sam nieprzyzwoity gest, co jaszczurka Arystofanesa, i że można wskutek tego oślepnąć. [przypis tłumacza] ↩
- bylim a. bylimy (daw. forma) — byliśmy. [przypis edytorski] ↩
- palestrze — część gimnazjonu, gdzie ćwiczono zapasy i walkę na pięści; także ogólnie: budynek z otwartym dziedzińcem, łaźniami, szatniami itp. [przypis edytorski] ↩
- by (daw.) — jak. [przypis edytorski] ↩
- Tales z Miletu — filozof i matematyk grecki z VII/VI w. p.n.e., przedstawiciel jońskiej szkoły filozofii przyrody. [przypis edytorski] ↩
- gnomon — zegar słoneczny. [przypis edytorski] ↩
- jeńców z Pylos, głodomorów Sparty — mowa o jeńcach spartańskich, wziętych na Sfakterii do niewoli przez Kleona i Demostenesa r. 425, tj. na 19 miesięcy przed datą komedii. W miesiącu sierpniu r. 425 przywiozły okręty wojenne ateńskie kilkuset bohaterskich Spartan, którzy z powodu głodu i ran musieli się poddać. Wyglądali strasznie, gdy ich pędzono z portu pirejskiego obdartych, w kajdanach, krwią i brudem pokrytych, do więzienia, w którym dotąd pozostawali. Wypuszczono ich dopiero po zawarciu pokoju Nikiasa 421 r. [przypis tłumacza] ↩
- przecz (starop.) — przez co; dlaczego. [przypis edytorski] ↩
- Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski] ↩
- wnijść — dziś: wejść. [przypis edytorski] ↩
- gorze nam (starop.) — biada nam; nieszczęście (nas spotkało). [przypis edytorski] ↩
- opona (daw.) — tu: kurtyna. [przypis edytorski] ↩
- kaduk (reg.) — diabeł. [przypis edytorski] ↩
- nasamprzód — najpierw. [przypis edytorski] ↩
- um (daw.) — rozum. [przypis edytorski] ↩
- eter — wg daw. nauki niedostrzegalna substancja wypełniająca kosmos. [przypis edytorski] ↩
- mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski] ↩
- lichwa — kredyt, procent. [przypis edytorski] ↩
- nosacizna — zaraźliwa choroba końska. [przypis edytorski] ↩
- jako Bizantyńcy, na żeleziaki — Byzantion było osadą dorycką: stąd używano tam niegdyś żelaznej, spartańskiej monety, czyli żeleziaków, gdy w Atenach, jako moneta drobna, kursowały chalkusy czyli miedziaki. [przypis tłumacza] ↩
- święty trój... tapczan — Sokrates chce powiedzieć „święty trójnóg”, ale ponieważ ma tylko tapczan w swym ubogim domostwie, więc zaprasza na święty trój-tapczan. [przypis tłumacza] ↩
- wieniec włóż na skronie — przyjęcie ucznia do szkoły odbywało się z ceremoniałem i tajemniczymi obrzędami, zupełnie tak, jak np. dzisiaj przystąpienie do loży wolnomularskiej. Nawet wielki filozof Pitagoras ujął swą szkołę w pewne sekretne formuły, jakoby zakonu: inne szkoły filozoficzne, jak widzimy z tego ustępu, musiały mieć również pewien rytuał dla nowicjuszów. Cały następny ceremoniał przypomina pokątne obrzędy bóstw azjatyckich, jak Sabaziosa (frygijski Bakchos), oraz innych, zawlekanych do Aten przez niewolników, a zwłaszcza przez niewolnice. Zaklęcia, na które pojawiają się Chmury, to jakby późniejsze średniowieczne sabaty i czary, oraz praktyki, przez moc których zjawiał się na usługi zły duch. [przypis tłumacza] ↩
- W ofierze bogom rznąć, jak Atamanta — chłop wspomina Atamanta, którego widział niedawno w teatrze: Sofoklesa tragedia pt. Atamas. Ino, zazdrosna macocha, chce zabić na ofiarę pasierba Fryksosa i Helle, a nawet ich ojca, Atamanta, a swego męża, lecz gdy przybrani, jak ofiary na rzeź prowadzone, w kwiaty i wieńce, zjawiają się na scenie, uratowała ich matka Nefele (Chmura), posławszy na pomoc złotorunego barana. [przypis tłumacza] ↩
- frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski] ↩
- pytel — urządzenie do odsiewania mąki. [przypis edytorski] ↩
- trunąć (strop.) — pisnąć, bąknąć; ani truń: ani słowa, nic nie mów. [przypis edytorski] ↩
- zełgać — skłamać. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Arystofanes
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Chmury · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/arystofanes-chmury/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Edmund Cięglewicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.