Wełna

Panna Jansson ubiera manekiny na wystawie dużego salonu mody. W tym roku obowiązuje tweed, niebieski melanż, sól i pieprz, brązowy melanż... Lekkie komplety spacerowe, praktyczne w swojej prostocie, do tego mały sportowy kapelusz bez ozdób — samowystarczalne, staranne, konkretne, do biura, jak i na spacer wzdłuż Strandvägen1 oraz przedpołudniową przechadzkę po sklepach.

Moda nie powstaje z przypadku. W jej zmianach odzwierciedla się duch czasu, swoiste dla owego ducha jak i młodego pokolenia usposobienie oraz wartości. Prosta spódnica noszona przed południem, która nie może być za długa, wyraża kobietę kompetentną na polu zawodowym, partnerkę dla mężczyzny w pracy i w sporcie. Dyskretne kolory — a zarazem jakże wyrafinowane! — subtelnie akcentują powagę i obowiązkowość. Natomiast peleryna, miękko opadająca na ramiona, faluje poruszana powiewem z romantycznej krainy marzeń; nie chodzi tu jednak o sielankowy romantyzm, który miał się dobrze w starych ziemiańskich dworach wśród kwitnących jabłoni, lecz o inny, bardziej mroczny i surowy, taki, którego aura wciąż jeszcze spowija podróż i przygodę. Bo czyż ta pelerynka nie przypomina nieco skrzydeł? Podróżny to tajemniczy ptak, którego bystre oczy skrywają wiele pytań. Skąd przybywa nieznajomy? Co widział, co robił w obcych krajach? Lecz to nie tylko podróżny, od dawien dawna osłaniający się peleryną — to również poszukiwacz przygód... Dżentelmen zawadiaka, który w powieściach kryminalnych skrada się po pogrążonych w mroku schodach, nocny mściciel, działający poza prawem i społeczeństwem, któremu złoto daje jednak władzę, jakiej nie ma nikt inny... Znika praktyczna powaga. Możliwe, że proste linie to pozór. Zielony kapelusz2, „pour le sport”3 — czy w rzeczy samej oznacza on prostotę i konkret? Pędzący ze świstem, elegancki sportowy samochód — czyż istotnie jest przejawem triumfu pracy?

Uniesione z gracją ramiona pozłacanej kobiecej sylwetki spowija tweed w wyszukanych odcieniach, ciepła, miękka wełna o misternym splocie. Przygaszone tony czerwieni i zieleni zyskują głębię na tle matowego złota i przesycają promieniami ciepła pierwszy jesienny chłód.

Daleko, na szkockich wyżynach pasą się w wilgotnej mgle stada owiec. W ciszy rozbrzmiewa dzwoneczek, smętnie, a zarazem swojsko i uspokajająco. W letni dzień godziny trwają — długie, senne, szare; niebo jest jednolite i szare, cisza jednolita i usypiająca. Pachnie mokrą trawą, mokrą macierzanką i mokrą ziemią, pachnie wilgocią i chłodem, a gdy odwrócić głowę — owcami, stadem i bezpieczeństwem.

Owce mają stare oblicza, same też są stare. Gdy odchylają głowy i beczą, ich pobekiwania brzmią niczym tęskne echo, dochodzące z szarej głębi prawieków. Stada owiec, grzbiet przy grzbiecie jak fale na morzu, były przy Abrahamie4 i Locie5, gdy ci powoli przemieszczali swoje szałasy, dzień po dniu, po równinach Mezopotamii6. Już wtedy spijały rześkie zapachy, patrzyły ze spokojem na ginące w oddali wzgórza, łagodnym pobekiwaniem przerywały ciszę, zaś człowiek prowadził je dalej i dalej, ku niecierpliwie wyczekiwanym nowym królestwom, które miał wziąć w posiadanie. Każda trawiasta równina przynosiła takie samo szczęście jak inna, w wiecznej teraźniejszości nie było miejsca na tęsknotę; jedynie człowiek był nienasycony, zmusił stworzenie, by podążało za nim w niekończącej się wędrówce ku Ziemi Obiecanej7. Pewnego dnia pasterz schwytał przeżuwające zwierzęta — jedno po drugim — i powiązał im nogi. Ogarnął je strach! Jednak po kilku przerażonych wierzgnięciach, gdy zimny metal dotknął ich ciepłej skóry, zastygły w bezruchu, a wełna poddawała się nożycom i opadała w dużych kłębach, choć same owce nie pojmowały, dlaczego tak się dzieje ani nawet nie potrafiły się nad tym zastanowić. I pewnego wieczora przyszli mężczyźni, i wybrali ze stada jagnięta i barany, i zanieśli je na ołtarz ułożony z pozbieranych kamieni, a wtedy zwierzęta wierzgały tak samo gwałtownie i beczały tak samo bezradnie — tym razem jednak nie zdążyły się uspokoić, albowiem w owej chwili chodziło o życie. Ale nie przeczuwały znaczenia wąskiej smugi dymu, która wydobywała się ze stosu kamieni i pięła ku gęstniejącym, burzowym chmurom; nie wiedziały nawet, że istnieje powód, by coś przeczuwać. I tak ostrzyżono ich wełnę i odebrano im życie w wyższym celu, a posłuszną i łagodną owcę przedstawiono jako obraz cierpliwej ofiarności. Ale o czym tu w ogóle mówić? Ich ofiara nie była wielka. Im bowiem każda trawiasta równina przynosiła takie samo szczęście jak inna, zaś w wiecznej teraźniejszości nie było miejsca na tęsknotę.

Tymczasem wzgórza Południowej Afryki i wyżyny Australii są czerwone od owczej krwi i białe od owczej wełny. W porze strzyżenia owiec kłęby wełny opadają na ziemię niczym tłusty, żółty śnieg, potem prasowane są w duże bele i ładowane na duże statki. Hen, za morza!

Gdy słyszymy o odległościach, dzielących układy słoneczne, nie doznajemy zawrotów głowy. Liczby te są zbyt wielkie, by objąć je myślą. A gdy mówimy: „Pomyśl!” , udajemy zdumienie, którego nie odczuwamy. Tak samo jest z przepastnymi głębinami mórz. Wiemy, że pod powierzchnią chłostaną sztormem kryje się bezwietrzna otchłań gęstniejącego mroku, i wpatrujemy się w owe warstwy wody, w których powoli gubi się światło — jak gdybyśmy zaglądali w marzenia senne śpiącego.

Od czasu do czasu wydobywane są na wierzch przeróżne bestie: ślepe albo fluorescencyjne istoty z wiecznej ciemności, drapieżne ryby o ogromnych zębach, baśniowe potwory o wijących się mackach. To marzenia senne morza! I wytrzeszczamy oczy, lecz w gruncie rzeczy owe stwory nie budzą w nas przerażenia, bo czyż my sami nie zostaliśmy wyśnieni przez moce, o których sądzimy, co tylko nam się podoba; moce, które stwarzają najprzedziwniejsze formy z żywej materii, z krwi i kości?

Lecz bardziej niezwykłe od morskich potworów są wielkie statki. Są one bowiem złożone z elementów martwej materii, żelaznych belek, blachy pancernej i nitów, a mimo to żyją własnym życiem, wędrują, choć nie mają chęci działania, omijają przeszkody, choć nie widzą, wyją, choć nie doświadczają bólu, żywią się czarnym węglem, choć nie czują głodu ani nie posiadają zmysłu smaku. To nie jest marzenie morza, to marzenie człowieka. Zaś najbardziej obce i przerażające w wielkich statkach jest to, że choć same są bez życia, decydują o życiu tysięcy.

Wszechmocny człowiek! Wędrowiec widzi okręty, sunące niczym zwycięskie kolosy w stronę nabrzeża, by rozładować i załadować, a w jego sercu wzbiera duma — potęga bestii to jego dzieło, dzieło człowieka! Chwytaki wciągarek opadają na wagony z węglem, zagłębiają się między bryły, nabierają w paszczę gigantyczną masę, podnoszą się z mocno zaciśniętymi szczękami, po czym przesuwają się nad oczekujące statki, by bezwolnie się rozdziawić i z niezmienną precyzją wypluć swą zdobycz. Jeden tylko mężczyzna kieruje maszyną, mężczyzna, który nie zdołałby unieść więcej niż ułamek tego, co zagarnął chwytak. Wędrowiec obserwuje go z życzliwym podziwem — oto człowiek, pan sił natury.

Cóż z tego, że nosi niebieską bluzę roboczą, a dłonie ma spracowane i czarne. Na to władca może sobie pozwolić, jeśli jest pewien swego panowania. W istocie stanowią one insygnia jego władzy. Jego twarz nie przypomina jednak twarzy władcy. Przymiotem władcy nie jest gburowate posłuszeństwo. A pochylona postawa nie oznacza wyłącznie chwilowego zmęczenia. Kto tu właściwie jest panem — człowiek czy maszyna?

Zmierzcha — na statkach świecą się zielone i czerwone światła nawigacyjne, w wodach portu odbijają się latarnie nabrzeża i blask z okienek kajut. O tej porze marynarze garną się do burdeli, do miłości, na którą statek i morze dały im placet8. Uderzając o czarne kadłuby, wyrastające z wody niczym niezdobyte twierdze widma, drobne, brudne fale nucą swe pochwalne pieśni.

Tymczasem bele wełny przewozi się z portów do ośrodków przemysłowych pociągami sunącymi po lśniących szynach, nasypy są czarne od sadzy. Lasy węgla kamiennego, które w parnym gorącu bujnie rosły przez ciągnące się leniwie miliony lat, gdy płazy taplały się w przybrzeżnym błocie szerokich rzek, wreszcie zyskały przeznaczenie — są wykorzystywane, by karmić najbardziej niestrudzoną z kultur i rozsiewać przesycony ciepłem pył niczym brudnoszarą mgłę nad krajobrazem o roślinności dużo bardziej niezwykłej niż ta z okresu karbonu; lasy prostych, solidnie wymurowanych kominów fabrycznych, które niczym filary podpierają ciężkie, szare niebo, nieustający nigdy w swej pracy pomnik zwycięstwa myśli człowieka i jego woli. Myśli? Woli? I znów — człowiek? Nie są jednak zwycięzcami ci, którzy wędrują do fabryk, gdy w półmroku poranka rozbrzmiewa gwizdek parowy, nie są zwycięzcami ci, którzy z rozgorączkowanym wzrokiem pokornie obsługują krosna. Jaka będzie dzisiaj przędza? Od tego zależy dzienny zarobek. Czółenka latają jak jaskółki, jak strzały, szybciej od jaskółek i strzał, tak szybko, że oko za nimi nie nadąża. Dzisiaj przędza jest dobra, wytrzymała. Dzięki Ci, łaskawy Boże! Dzięki wam, łaskawe wrzeciona w przędzalni! Dzięki wam, zawiłe i niepojęte, dudniące, warkoczące moce! Zważ, nieskończona w swej dobroci maszyno, że tak mój mąż, jak i szwagier nie mają pracy, jak długo jeszcze? Weź pod rozwagę, wszechmocna konstrukcjo ze stali, że moja siostra wkrótce urodzi dziecko — wielkie nieba, co teraz z nimi będzie?

Panna Jansson ubiera manekiny na wystawie. W tym roku obowiązuje tweed. Proste, dalekie od ekstrawagancji modele odzwierciedlają ducha czasu — praktyczna codzienność, urozmaicona dodatkiem w formie peleryny, która wnosi delikatny powiew sportowej i gangsterskiej romantyki. Jeśli chcesz poznać atmosferę czasu, uchwycić usposobienie młodego pokolenia, spójrz na przestronne witryny! Tam wyzwolenie kobiety wyraża się w wełnie w szary melanż, tam z konkretnych, rygorystycznych linii bije triumf techniki. A ów duch czasu jest tak piękny, że nie ma kobiety, która, przechodząc obok, nie rzuciłaby tęsknego spojrzenia na jego wyeksponowany splendor...