Riltuna rozwija się

Był taki czas, gdy riltuński kościół znajdował się w samym środku tej wsi.

Małe domki, płoche i niepokaźne na tle solidnej twierdzy Pańskiej, cisnęły się niczym kurczęta szukające schronienia pod skrzydłami kwoki. A wokół tych bojaźliwych, podchodzących bliżej, Maria Panna rozpościerała płaszcz tak niebieski jak wspomnienie letniego nieba z dni dzieciństwa. Jej nieskalanej czystości nie mógł dosięgnąć nikt, ale przecież i ona była matką, tak samo jak tutejsze wiejskie kobiety, i gwiazdą miłosierdzia.

Jej wizerunek zmiotła reformacja, lecz kościół był nadal matką, trwałą ostoją, która zapewnia bezpieczeństwo; dźwięk dzwonów ostrzegał przed złymi mocami, świece na ołtarzu odpędzały mrok, a nadchodzące święta rozjaśniały dzień powszedni.

A potem Riltuna stała się miastem. Domy parterowe mieszały się z piętrowymi, a ulice przyrastały jedna po drugiej niczym słoje drzewa, wciąż wokół tego samego ośrodka.

Lecz gdzieś w tym upływie czasu nastąpiła pewna zmiana; trudno powiedzieć, kiedy to się stało. Ten, kto ze szczytu Viberget1 spojrzy na Riltunę, odniesie wrażenie, jakby punkt ciężkości miasta zmienił położenie. Mimo wieży kościół nie jest już bynajmniej najokazalszą budowlą, zdaje się znajdować niejako na uboczu, zapomniany, poza nawiasem. Domy, które jeszcze stoją dokoła niego, pozostały małe, bo wywodzą się ze starych czasów, i rzeczywiście mają w sobie coś staroświeckiego, coś wzruszającego, a zarazem budzącego litość, na podobieństwo leciwych, steranych wiekiem staruszek. To zrozumiałe, że chcą trzymać się blisko cmentarza, gdzie wkrótce spotkają się z innymi starcami, zaś oczyma wyobraźni można już dostrzec ich następców, którzy powstaną w tym miejscu w ledwie kilka miesięcy — wysokie, piękne, murowane domy o czterech kondygnacjach. Wtedy kościoła już niemal w ogóle nie będzie widać.

Nowym punktem ciężkości nie jest jeden budynek, a całe ich skupisko. To duże, solidne, nowoczesne domy z cegły, stojące przy obu głównych ulicach, których punkt przecięcia wygląda na centrum. (Nie jest to zresztą jedynie kwestia wyglądu, można się łatwo o tym przekonać, pytając o wysokość czynszu). Wszystkie co bardziej znaczące sklepy znajdują się przy tych dwóch ulicach, natomiast samo centrum opromienia duma Riltuny — ogromna witryna salonu mody w nowiutkim budynku o dużych przestrzeniach — a wszystko to sprawia, że kamienica obok, która wcześniej imponowała trzema kondygnacjami, teraz zdaje się być rozpaczliwie nie na czasie. W dodatku mówi się, że riltuński salon mody jest blisko związany z podobnym przedsiębiorstwem w Sztokholmie.

Gdy panna Tunegård z Uniwersytetu Ludowego Solliden idzie ulicą Storgatan, przystaje mimowolnie, by podziwiać nowe lokale i wystawy sklepowe. Riltuna rozwija się. Riltuna się modernizuje. Wprawdzie panna Tunegård — jako entuzjastka kultury — wolałaby, by w mieście budowano wyłącznie domy z drewnianymi, zdobionymi gankami w starym dobrym stylu, ale jest na tyle tolerancyjna, by dostrzec i wybaczyć to, iż ludzie interesu chcą czegoś zupełnie innego.

Właśnie zmierza na kawę u doktorowej Gréen.

W tym samym czasie wdowa po proboszczu Wellanderze zamyka drzwi, napomniawszy swoją gosposię, by nie gotowała za dużo ziemniaków, bo przecież robi obiad tylko dla dwóch samotnych kobiet; po czym udaje się do doktorowej na kawę. Wdowa po proboszczu mieszka, jak się należy, niedaleko kościoła, zaś domy, które mija po drodze, są niskie i obrośnięte winoroślą. Każdy ma ogródek za drewnianym płotem, niektóre oszkloną werandę, a wiele — podwójne lusterko na zewnętrznej ramie okna, od frontu, służące do podglądania tego, co dzieje się na ulicy. Wdowa po proboszczu z pewną czułością patrzy na lusterka, zanikające ślady epoki, w której ludzie byli ze sobą bardziej związani niż teraz. To zły znak, gdy jeden człowiek przestaje przejmować się losem drugiego. Wciąż jeszcze podgląda się i plotkuje, to prawda, lecz ma się niewielki wzajemny wpływ na swoje poczynania. Źle, gdy tak się dzieje. Bo czyż nie jesteśmy obowiązani nawzajem śledzić swe kroki i pomagać sobie, tak byśmy trzymali się właściwej ścieżki?

Przy Bussingevägen, którą asesorowa Sjöberg podąża drobnym krokiem w tym samym kierunku co pozostałe panie, nie ma już lusterek. Gładko otynkowanych fasad nowych domów nie porasta winorośl, brak też drewnianych płotów, okalających sielskie ogródki. Za to są łazienki w mieszkaniach, a także bieżąca woda — ciepła i zimna. To w tej dziedzinie miasto ma najlepsze możliwości rozwoju.

Asesorowa mija kinematograf, w którym rozpoczął się już nowy sezon. Pierwszy film pokazywany tej jesieni to Kobieta-demon2; z kolorowych afiszy spogląda na przechodnia Brigitte Helm3, patrzy spod przymrużonych powiek, z wampirycznym uśmiechem na twarzy. Pfu, ale zrobiło się chłodno. Asesorowa ma na sobie cienkie jedwabne pończochy i marzną jej nogi.

Tymczasem w saloniku doktorowej Gréen było ciepło i przyjemnie, a zmysły pobudzał na razie jeszcze ledwie wyczuwalny aromat kawy. Już sama taka subtelna zapowiedź owego zapachu okazała się stymulująca na tyle, by nawiązać powściągliwą rozmowę, natomiast jej urzeczywistnienie dziesięć minut później poskutkowało chwilą nabożnego skupienia, w trakcie której napełniano talerzyki w ściśle przestrzeganym porządku.

Są dwa rodzaje wypieków do kawy: takie, które Fina piecze w kuchni na polecenie pani domu, i takie, które pieką pracownice piekarni Persson & Synowie. Rodzaje te reprezentują dwa różne światy, dwa różne porządki społeczne, a także — dwa różne etosy. Reprezentują je, rzecz jasna, w taki sposób, iż temu, czego tradycje sięgają najdalej wstecz, a co obecnie okazuje się być niepraktyczne i na wymarciu, należy przyznać pod względem osobisto-kulturalno-etycznym absolutną wyższość nad bezdusznymi piekarnianymi ciastkami.

Był to zatem piękny dowód obecnej w tej rodzinie głębokiej kultury indywidualności, gdy podane u doktorowej Gréen wypieki do kawy okazały się domowej roboty, co też doceniono wypowiadanymi z emfazą komplementami. Gdy zachwyty się skończyły, panna Tunnegård powróciła do przerwanej wcześniej, pouczającej rozmowy:

— Bo w naszej szkole to tkamy wyłącznie västmanlandzkie wzory. Bo w naszej opinii ten, kto mieszka w Västmanlandzie4, powinien przede wszystkim czuć się Västmanlandczykiem. Z poczucia przynależności do stron rodzinnych wyrasta z kolei miłość do ojczyzny, niczym drzewo z maleńkiego nasiona. Kto nie pielęgnuje i nie ceni tego, co mu najbliższe, nie dojrzał też do większych rzeczy.

— W takim razie dobrze, że nie musi pani polegać wyłącznie na wzorach z Riltuny — powiedziała doktorowa nieco kwaśnym tonem. — Bo wówczas zabrakłoby pani odmiany.

— Przecież Riltuna nie jest jednostką kulturalną — pouczyła panna Tunnegård z uśmiechem. — Natomiast wzory västmanlandzkie zupełnie różnią się od tych w innych regionach. Są w nich całkowicie oryginalne zestawienia kolorystyczne.

Sukienka, którą miała na sobie, została uszyta z tkanego domowym sposobem materiału — trudno byłoby temu zaprzeczyć. Można by wprawdzie zarzucić jej, iż sam krój zdecydowanie powielał to, co właśnie uchodziło za modne w całej Europie — a zatem w znikomym stopniu wywodził się z tradycji Västmanlandu — lecz nawet od nauczycielki robót ręcznych z uniwersytetu ludowego nie powinno się wymagać paradowania na co dzień w stroju tancerki ludowej, a cała sztuka w tym, by łączyć stare z nowym i stworzyć coś własnego; za to przynamniej zestawienie barw był prawdziwie västmanlandzkie.

— A tak przy okazji, naprawdę oryginalne zestawienie kolorystyczne widziałam wiosną w Wiedniu — odezwała się młoda mężatka o wyskubanych brwiach, która niedawno wprowadziła się do miasta.

A potem próbowała owo zestawienie opisać. Słuchaczki podążały o tyle o ile za jej wątkiem, wyczekując w napięciu dogodnej chwili, by się wtrącić i przywołać ją do porządku.

— Wiedeń! — powiedziała pani Karlström, gdy tylko udało jej się wciąć w rozmowę. — O, tak, Wiedeń! Mój stryj doskonale znał to miasto, często podróżował za granicę. Podobno jest zachwycające.

— Mój brat kapitan mówi, że to już nie ten Wiedeń — westchnęła pani Gréen. — To nie ten sam Wiedeń co za czasów Franciszka Józefa5, o nie.

— A jednak, jak by to było cudownie móc tak podróżować i zobaczyć świat — stwierdziła panna Tunegård; była naprawdę uprzejma. — W każdym razie, czyż nie należy zawsze na koniec powiedzieć: „Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej? ”. Ja obstaję przy Riltunie — dodała z zawadiackim uśmiechem.

— Prawda — przytaknęła pani Landers, która zdążyła już wyjąć swoją robótkę szydełkową — Riltuna to oaza spokoju w rozgardiaszu świata. Żyjemy sobie tutaj zwyczajnym życiem, pod osłoną naszej własnej, prastarej, wolnej kultury i nawet nie mamy pojęcia, jak bardzo jesteśmy szczęśliwi. Jednakowoż — tu odsunęła od siebie robótkę i obejrzała ją dokładnie, sprawiając wrażenie, jak gdyby przygotowywała się do wypowiedzenia rozstrzygających i groźnych słów — jednakowoż w wielkomiejskim powietrzu jest coś szczególnego, coś, że tak powiem, żywego. Nie żebyśmy byli tutaj martwi, rzecz jasna; możliwe, że żyjemy po prostu w głębszy sposób, tylko tego nie widać. Jednakowoż... Dlatego mimo wszystko bardzo się cieszę, że Britt może przenieść się do Sztokholmu, do swojego stryja, by dokończyć szkołę i poduczyć się nieco języków.

Nastąpiła chwila milczenia, podczas której trawiono jej przemowę, by dokonać oceny. Czy była to obrona przed krytyką? Tak. A nie przechwałki? Owszem, to też, rzecz jasna. Na przechwałki jednak nie zawsze łatwo jest odpowiedzieć; wszystko zależy od tego, jak zostały wyrażone. Najlepiej iść dalej i mieć nadzieję na przyszłość.

— Ach, to przecudownie! — Panna Tunegård uśmiechnęła się do Britt, ale ta była już po konfirmacji, dorosła, skończyła piętnaście lat i mogła chodzić do kina na filmy niedozwolone dla dzieci, więc poczuła się odrobinę urażona infantylnym tonem jej słów.

— Dziewczynki, nie musicie siedzieć tu z nami — powiedziała pani Gréen. — Weźcie sobie trochę ciastek i idźcie do pokoju Annalotty.

I Annalotta Gréen zaprowadziła swoją przyjaciółkę, a zarazem rówieśniczkę, na górę do swojego pokoju na poddaszu, gdzie mogły rozmawiać bardziej swobodnie.

— Niektórym to dobrze! — stwierdziła proboszczowa Wellander z dezaprobatą. — Za mojej młodości siedziało się grzecznie w domu, dopóki z wiekiem nie nabrało się na tyle rozwagi, by odróżnić dobre od złego. Mam wątpliwości, czy duże miasto, te wszystkie kinematografy i teatry, to odpowiednie otoczenie dla młodej dziewczyny.

— Zgadza się — przytaknęła panna Tunegård — tak właśnie może być. Dusza nie będzie mieć tam spokoju.

— Ale czy naprawdę to, co tu widzimy, tak bardzo różni się od życia w Sztokholmie? — zapytała nowa mieszkanka Riltuny, unosząc swoje wyskubane brwi. — Tutaj przecież też są kina.

Pozostałe rozmówczynie nie wiedziały, czy traktować jej słowa jako komplement dla Riltuny czy raczej obrazę dla Sztokholmu, ale jej wcześniejsza drobna uwaga na temat Wiednia wciąż jeszcze je kłuła, więc zdecydowały się na tę drugą ewentualność.

— Też coś! — skwitowała pani Karlström nieco złośliwie. — Nawet jeśli Sztokholm jest sporo mniejszy od Wiednia, to chyba i tak można go nazwać dużym miastem. Zaprzeczanie temu raczej świadczy tylko o... O pogardzie dla tego, co nasze własne, tak typowej dla nas, Szwedów, niestety. Mamy słabość do wszystkiego, co zagraniczne, na tym polega nasze nieszczęście, jak mówi Carl Gustaf Laurin6. A może to był Heidenstam7?

— Właśnie, poza tym w kwestiach moralności — powiedziała proboszczowa Wellander — Sztokholm z pewnością ma nad Wiedniem dużą przewagę.

— W takim razie chyba nie ma nic złego w posyłaniu tam córek, do rodziny szanowanego stryja — zauważyła pani Landers wymownie i przyspieszyła tempo szydełkowania.

W tej samej chwili panna Tunegård pozwoliła szlachetniejszej części swojej natury wziąć górę i skupić się na dobrych stronach tego, o czym była mowa.

— Zatem w tej sprawie można przyznać rację pani Lundkvist — podsumowała, znów przywołując na twarz swój najbardziej zniewalający uśmiech — skoro nasze miasteczko, choć skromne, zaczyna się rozrastać. Wystarczy spojrzeć na nowe sklepy i te okazałe witryny. Nie jest to jeszcze Sztokholm, ale tak czy inaczej wszystko zmierza w tym kierunku.

— To właśnie chciałam powiedzieć — zapewniła pani Lundkvist.

Twarze pozostałych pań pojaśniały. Nie ma nic złego w tym, że wierzy się człowiekowi na słowo, chociaż właściwie ów człowiek — a w zasadzie kobieta, z wyskubanymi brwiami — miał na myśli co innego. Tak czy siak pokój został przywrócony i pozostało czekać na następną okazję. Panie po kolei dolewały sobie kawy wśród zachwytów i pochlebnych uprzejmości. Bo to, że kawa jest dobra, to jedno, ale że ktoś ot, tak nie przyznaje rzeczy oczywistej, to co innego.