XIII Sam na sam z Plutarchem

Koniec października

Zostawiłem nogę w paści losu... Oj, źle! Boże drogi, czemuż uwziąłeś się okrutnie na moją nogę? Czyż nie starczyłoby ci żebra lub nawet ręki? Dlaczegoś mi przetrącił filar? Byłbym, oczywiście, jęczał, ale stał, jak się patrzy, a oto teraz walę się! Niechże cię... (chwalą narody ziemi!). Wszystko, co ze mną uczyniłeś, Panie Boże, wygląda tak, jakbyś mnie chciał doprowadzić do ostatniej wściekłości.

Wie on dobrze, że ponad wszelkie dobrodziejstwa ziemi, pracę, hulankę i przyjaźń, cenię sobie wolność, i właśnie dlatego przywiązał mnie za nogę do belki na strychu. Leżę sobie, jak bałwan, na grzbiecie i patrzę na pajęczynę zwisającą z góry. Masz, braciszku, wolność!

Ale nie dam ci się, bratku, tak łatwo. Trzymaj mnie z całej siły, przywiąż, przytrocz, nadziej jak kurę na rożen. Myślisz, że masz mnie w ręce? Zdaje ci się, bo głowa wolna i fantazja buja swobodnie. Spróbuj ją złapać. Trzeba by mieć dobre nogi, ona bowiem wyszła cało z opresji. Spróbujmyż się więc, przyjacielu.

W pierwszych dniach nie byłem zbyt przyjemny, prawda! Mając nienaruszony język, kląłem co wlezie, wiedząc zresztą dobrze, że sam jeden tylko jestem winien. Mało, żem wiedział; kto tylko się zbliżał do mego łóżka, gdakał bez ustanku:

— Wszyscy ci mówili: daj spokój! Po cóż łaziłeś po belkach jak kot? To wstyd staruchowi! Musisz ciągle dreptać. Aha, dreptaj sobie teraz!

Ładna pociecha. Gdy człowiek cierpi, udowadniać mu, że jest durniem — tego chyba za wiele. Wszyscy mi to ciągle powtarzali: Martynka, zięć, przyjaciele, obcy, słowem — całe miasto. A ja musiałem słuchać, bezsilny, złapany w paść, wściekły i znudzony. Nawet ta sroka Glodzia przylazła raz do mnie i wrzasnęła:

— Robisz zbytki, dziadku, dobrze ci się stało!

Cisnąłem w nią szlafmycę i huknąłem:

— Wynoś mi się stąd, smarkulo!

Zostałem sam i spostrzegłem, że palnąłem kapitalne głupstwo. Wprawdzie Martynka ostatnim wysiłkiem usiłowała przekonać mnie, iż koniecznie trzeba przenieść me łóżko na dół, do pokoiku za sklepem, ale (mimo ogromnej chętki) uparłem się i wrzasnąłem:

— Nie! Nie, do kroćset diabłów! Nie chcę się pokazywać ludziom, gdy jestem połamany. — Byłbym się zresztą chętnie zgodził, gdyby nie ustawiczne domagania się Martynki. Nie mogłem dopuścić, by otrąbiła uroczyście swoje zwycięstwo. Wyrzuciłem ją przeto za drzwi.

I stało się, co się stać musiało: zostawiono mnie w pokoju na strychu... Nie płacz, Colasie, sameś sobie piwa nawarzył.

Ale nie wyjawiłem prawdziwej przyczyny mego uporu. Kiedy człowiek nie jest u siebie, boi się, by w niczym nie krępować swych gospodarzy, chce im jak najmniej zawdzięczać. Rachunek jednak zawiódł. Największa mądrość to być kochanym, największe głupstwo — pozwolić, by ludzie o człowieku zapomnieli. No i stało się... Zapomnieli, i to niewypowiedzianie szybko. Nikt mnie odtąd nie odwiedził. Nawet Glodzia nie zjawiła się już.

Słyszałem, jak się śmiała, jak biegała, i uśmiechałem się do niej z głębi duszy, ale wzdychałem jednocześnie. Czyniłem wyrzuty niewdzięcznicy, a przyznawałem, że na jej miejscu uczyniłbym to samo. Baw się zdrowo, maleństwo, ja nie mam wyjścia i muszę gnić, niczym Hiob1 na śmietnisku.

Pewnego dnia (a właśnie byłem bardzo smutny) przybył Paillard. Przyjąłem go niezbyt uprzejmie. Usiadł przy łóżku, trzymając na łonie książkę zawiniętą starannie w papier. Usiłował nawiązać rozmowę, ale nie kleiło się jakoś. Ukręcałem kark każdemu tematowi, przecinałem wątek twardym słowem wypowiadanym z wściekłością w głosie.

Nie wiedział, co mówić, pokaszliwał, wreszcie zaczął dla kontenansu2 bębnić marsza po brzegu łóżka. Poprosiłem go, by przestał. Skulił się zaraz, zmartwiał i nie śmiał się ruszyć. Śmiałem się w duchu i myślałem:

„Aha, masz teraz wyrzuty sumienia. Gdybyś był pożyczył pieniędzy, nie byłbym zmuszony łazić po belkach. Złamałem nogę, dobrze ci tak! Cieszy mnie to! Bo właśnie twoje sknerstwo doprowadziło mnie do nieszczęścia!”.

Nie śmiał ust otworzyć, a ja również milczałem, chociaż świerzbił mnie język. Na koniec wybuchnąłem:

— Gadajże, u licha! Myślałby kto, że siedzisz u łoża konającego! Któż przyłazi po to, by milczeć? Gadaj albo wynoś mi się. Nie wytrzeszczaj gał, nie skub tej przeklętej książki... Cóż to jest?

Biedaczysko wstał i powiedział:

— Drogi Colasie, widzę, że jesteś poirytowany. Przeto odchodzę. Przyniosłem ci książkę... to Plutarcha3 Żywoty sławnych mężów przełożone na francuski przez biskupa Auxerre, messira Jakuba Amyot. Myślałem... (nie był jeszcze zdecydowany), myślałem, że może... (ach, ileż go to kosztowało!), sądziłem, że cię to zajmie, że znajdziesz pewną rozrywkę... pociechę pewną w czytaniu...

Znałem jego niechęć do pożyczania książek, wiedziałem, że zazdrosny jest o nie, że dalby raczej wór dukatów niż najmniejszy tomik. Wiedziałem, że na widok dotknięcia swego skarbu przez innego człowieka drżał niby kochanek, gdy jakiś włóczykij obejmuje wpół jego umiłowaną!

— Drogi przyjacielu! — powiedziałem. — Jesteś lepszy ode mnie. Jestem kanalia. Chodź, pocałujmy się!

Ucałowałem go, wziąłem książkę, a kiedym już ją trzymał, Paillard uczynił gest, jakby chciał mi ją odebrać.

— Ale proszę cię, nie zniszcz.

— Bądź spokojny! — odparłem. — Włożę ją pod głowę niby poduszeczkę...

Poszedł smutny, niepewny, zatroskany o los swego skarbu.

*

Zostałem tedy sam na sam z Plutarchem z Cheronei, malutkim, grubiutkim tomikiem, o tysiącu przeszło stronach drobnego, zbitego druku. Pełny był słów, jak worek ziaren pszenicy.

Pomyślałem sobie:

„Jest co jeść przez trzy lata bez przestanku dla trzech żarłoków”.

Z początku zabawiałem się oglądaniem nagłówków rozdziałów, ozdobionych owalnymi medalionami wyobrażającymi głowy słynnych mężów, ucięte, niby świńskie główki, zamarynowane i przybrane bobkowymi wieńcami. Brakło jeno chrzanu i pietruszki w nozdrzach.

Myślałem:

„I cóż mnie obchodzą, u diaska, ci wszyscy Grecy i Rzymianie? Pomarli dawno, a ja żyję! Cóż mi mogą nowego i ciekawego powiedzieć? Wiem wszystko, wiem doskonale, że człowiek to zwierzę złe, choć zabawne, że wino, starzejąc się, staje się coraz lepsze, kobieta zaś coraz gorsza, że na całym świecie wielki i mocny pożera słabszego i małego, mały zaś i słaby kpi z wielmoży. Mierżą mnie te długie wywody, lubię krasomówstwo, ale pod warunkiem, bym sam gadał”.

Zacząłem przeglądać książkę z miną łaskawą, wodząc spojrzeniem po wierszach, niby po smudze rzeki. I nagle... nagle wzięło mnie, powiadam wam, moi państwo... co za połów! Pławik wędki zanurzał się raz po raz. Wyciągałem karpie, liny, szczupaki, ryby złote, srebrne, amarantowe, tęczowe, wysadzane klejnotami, miotające wokoło siebie blaski. A wszystkie żyły, rzucały się, trzepotały ogonami, skakały po brzegu! Cóż za cymbał śmiał twierdzić, że pomarły? Dawać go tu!

Od tej chwili świat mógł się chwiać pod moimi stopami, ziemia rozpadać się w kawałki. Nie zwracając na nic uwagi, zapuszczałem wędkę i śledziłem pławik, który dawał ciągle nura w fale. „Co za stwora wyłoni się teraz z wody?” — myślałem za każdym razem z najwyższym zaciekawieniem. I oto... jest! Nowa, nieznana dotąd rybka wypłynęła z toni, z białym brzuszkiem, nakrapianymi bokami, grzbietem zielonym i niebieskim, mieniącym się w słońcu. Dni (czy tygodnie, nie wiem dobrze) spędzone na tym rybołówstwie zaliczam do największych skarbów mego życia. Niech żyje moja złamana noga!

Dziękowałem Bogu, że mi nie zabrał oczu, gdyż za ich pomocą mogłem czerpać cudne wizje zawarte w tej księdze. Oczy to cudotwórcy! Przemieniają jednostajne, czarne paski liter, podobne stadku owiec biegnących gościńcem pomiędzy dwoma rowami, w nieśmiertelne zjawy przemienionych dawno kształtów. Powstają z martwych armie, miasta rozpadło w proch, piękni, dostojni mówcy, wojownicy zajadli, bohaterowie i kobietki, które ich za nos wodziły, wieją wichry po pustyniach, kłębią się chmury na graniach, błyska w słońcu roztocz morza, żarzy się niebo Wschodu, bieleją lodowce na szczytach...

Widzę Cezara4. Blady, zawiędły spoczywa w lektyce niesionej przez sługi, a za nim świta dostojników. Oglądam Antoniusza5 idącego przez pola z wojskiem, z zapasami, naczyniem i dziewczętami, patrzę, jak rozbija obóz na skraju lasu, ucztuje, pożera całego dzika, pije, oddaje, co pochłonął, i pakuje na nowo! Dalej kroczy Pompejusz6 rozważny, Poliorketes7 w wielkim kapeluszu i w wyszywanym złotem płaszczu, na którym widnieją symboliczne figury ziemi i nieba. Jawi mi się przed oczyma wielki Artakserkses8, jak byk w stajni panujący nad czterystoma kobietami swego haremu, dalej piękny Aleksander9 przebrany za Bachusa, wracający z Indyj na wspaniałym wozie zaprzężonym w osiem koni, pokrytym dywanami i świeżym kwieciem, a pochodowi towarzyszą tony skrzypek, piszczałek, oboi i innych instrumentów. Pije i biesiaduje ze swymi marszałkami, przybranymi w kapelusze z kwiatami, oraz żołnierzami, co płyną za nim falą, wznosząc puchary, oraz kobietami pląsającymi w podskokach.

Czyż to nie cuda?

Królowa Kleopatra10, Lamia-fletnistka11, Statejra12 tak piękna, że od patrzenia na nią bolały oczy... Ba, przysięgam na brodę Antoniusza lub Artakserksesa, posiąść je mogę, gdy jeno zechcę. Wkraczam do Ekbatany13, ucztuję z Tais14, spędzam noc z Roksaną15, unoszę w tłumoku na piersiach Kleopatrę, płonę wraz z Antiochem16 trawionym namiętnością dla teściowej swej, Stratoniki17 (ładna sprawa!), tępię Galów18, przybywam, patrzę i zwyciężam19, a wszystko to dzieje się (co rzecz najlepsza) bez straty choćby jednej kropli krwi.

Jakżem bogaty! Każda opowieść to karawana przywożąca mi z Indyj czy Dalekiego Wschodu drogocenne metale, ogromne beczki starego wina, dziwaczne zwierzęta i branki wojenne. Śliczne, szelmy! Co za piersi, biodra, uda, zady! A wszystko to moje. Mocarstwa powstawały, kwitły i zamierały dla mojej wyłącznej rozrywki.

Cóż to za karnawał? Wydaje mi się, że jestem każdą po kolei maską. Włażę w ich skórę, dopasowuję sobie ich członki, wchłaniam namiętności i tańczę. Jednocześnie jestem wodzirejem, a także kapelmistrzem, wreszcie jestem też samym czcigodnym Plutarchem. To ja, ja, u diaska, sam napisałem te wszystkie cudeńka. (Miałem natchnienie, nieprawdaż?) O, jakże to miło delektować się muzyką słowa, okrągłością zdania, jak słodko dać się unosić w przestrzeń wśród uśmiechu, czuć się wyzwolonym z więzów ciała, wolnym od wszelakiego zła, od starości! Ach, wszakże duch to Bóg! Niech będzie pochwalony Duch Święty!

Czasem przerywam opowiadanie w połowie i komponuję ciąg dalszy, a potem porównuję dzieło mej wyobraźni z tym, które ukształtowało życie lub też sztuka. Jeśli sztuka — odgaduję często tajemnicę. Oo, bo ze mnie stary lis znający się na wszystkich sposobach i sposobikach, przeto śmieję się do siebie, rad, żem ją umiał przeniknąć. Gdy jednak sprawa dotyczy życia, mylę się niemal zawsze. Życie drwi z naszych forteli, a wyobraźnia jego przekracza o wiele naszą. To zajadła kumoszka! Pod jednym jeno względem nie wysila się na wielkie urozmaicenie historyjki, a mianowicie jej końca. Wojny, miłostki, facecje — wszystko to kończy się nurkiem w dziurę znaną dobrze. Pod tym względem życie powtarza się do niemożliwości. Czyni jak kapryśne dziecko, co psuje zabawki, gdy ich ma dosyć. Wściekam się i wrzeszczę: „Ohydny brutalu, zostaw w spokoju moje bawidełka!”. Wydzieram mu je z rąk... Niestety, za późnom to uczynił... już zepsute. Doznaję słodkiego upojenia, kołysząc w ramionach, jak to czyni Glodzia, szczątki mych laleczek. Owa śmierć nadchodząca punktualnie, jak godzina po obiegu wskazówki dokoła tarczy zegara, nabiera uroku powtarzającego się refrenu. Niechże tedy tętnią dzwony, niech biją godziny: ding, ding, don!

— Jestem Cyrus20, ten, który podbił Azję, władca Persów, i proszę cię, drogi przyjacielu, nie zazdrość mi tej odrobiny ziemi nakrywającej ciało moje21.

Odczytuję epitafium22 u boku Aleksandra, który drży, bo zdaje się słyszeć własny głos dochodzący z ziemi. O Cyrusie, Aleksandrze, o ileż bliżsi mi jesteście przez to, żeście pomarli!...

Widzę ich czy marzę o nich? Szczypię się i mówię sobie: „Cóż to, Colasie, czyś zasnął?”. Biorę z małego stoliczka u wezgłowia łóżka dwa medale (wykopałem je z ziemi w winnicy mojej zeszłego roku). Jeden przedstawia kudłatego, ubranego jak Herkules23 Kommodusa24, drugi wyobraża Kryspinę Augustę25 o podwójnym podbródku i spiczastym, sroczym nosie. Powiadam sobie tedy: „Nie śnię, mam oczy otwarte i Rzymu dotykam palcami”.

Cóż to za rozkosz zatapiać się w koniunktury26, w rozpamiętywania moralne, dysputować samemu z sobą, przywracać do życia problemy światowej wagi, rozstrzygnięte już przez życie, namyślać się nad Rubikonem27: przejść czy zostać na brzegu... a może by przejść... ej, nie! Co za miła rzecz walczyć z Brutusem28 czy Cezarem, godzić się na jego zapatrywanie, potem nabierać przeciwnego poglądu, a wszystko czynić z taką finezją i tak bałamutnie, że człowiek nie wie w końcu, po czyjej stoi stronie. To najzabawniejsze właśnie, że człowiek się zapala, zatapia w dyskusję, dowodzi, wysila się, replikuje, ripostuje, zadaje ciosy, kładzie przeciwnika na obie łopatki... a w końcu spostrzega, że został zapędzony w kozi róg. Ha, pobity został człek przez samego siebie. To wina Plutarcha. Ile razy swym pozłocistym językiem powie z życzliwą, dobroduszną miną: „Mój drogi”, człowiekowi wydaje się, że ma słuszność zupełną, a że owa racja zmienia się w każdym opowiadaniu, to już do sprawy nie należy. Krótko i węzłowato, spośród bohaterów jego najbardziej i najwyłączniej podoba mi się ostatni, o którym czytałem. A dzieje się to tym pewniej, że wszyscy oni są powolni tej samej heroinie, zaprzężeni do jej wozu. Czymże wobec tego jest triumf Pompejusza? Ona to kieruje historią. Heroina owa to Fortuna29, która pędzi na toczącym się ciągle i nigdy niezatrzymującym się kole, przechodząc na sposób księżyca lunacje30, jak rzecz u Sofoklesa31 określa rogal-Menelaos32. Jest to sprawa bardzo pomyślna dla tych zwłaszcza, którzy się znajdują w pierwszej kwadrze33.

Czasem powiadam sobie: „Breugnon, przyjacielu mój, jakże, u stu tysięcy starych diabłów, może cię to bawić? Cóż cię, powiedz szczerze, obchodzi cała ta rzymska sławna historia, a tym bardziej szaleństwa onych wielkich oczajduszów? Masz dość szaleństw własnych, skrojonych na twoją miarę. Czy już nie masz nic do roboty lepszego jak brać na plecy błędy, występki i nędzę ludzi, którzy pomarli tysiąc osiemset lat temu? Przyznaj, drogi chłopcze (tak gada Breugnon, rozsądny, osiadły mieszczuch z Clamecy), że twój Cezar, Antoniusz i ta szelma Kleo, twoi książęta perscy, mordujący synów swych i gwałcący córki własne, to po prostu bujda! Pomarli, a w ciągu życia nie zrobili nic naprawdę rozsądnego. Zostaw ich popioły w spokoju. Jakże człowiek wiekowy i rozsądny może lubować się w tych wszystkich zdrożnościach? Pomyśl tylko o Aleksandrze! Czyż cię nie oburza, że zmarnował skarb całego narodu po to jeno, by pogrześć młodego faworyta swego, Hefajstiona34? Darujmy im zresztą mordy i wojny. Nasienie ludzkie diabła warte! Ale zmarnować tyle pieniędzy? Widać zaraz, że zbóje te nie pracowały nigdy na życie. A tobie się to podoba. Oczy ci wyłażą ze łba i uczuwasz dumę, jakby dukaty owe z twojej uleciały kabzy. Słuchaj, gdyby nawet tak było, byłbyś osłem dardanelskim, a jesteś dubeltowym35, radując się szaleństwami, które popełnili za ciebie inni”.

Odpowiadam: „Drogi Breugnon, mowa twa złotem jest i masz zawsze rację. Niemniej jednak faktem jest, że dałbym sobie wlepić porcję kijów za tych draniów i że uważam owe cienie, uwolnione z ciał przed dwoma tysiącami lat, za twory żywsze od nas samych. Znam tych ludzi i kocham ich. Zgadzam się chętnie, by mnie Aleksander zabił, byle się zgodził płakać nade mną podobnie jak nad zwłokami Klejtosa36. Ściska mnie w gardle, gdy widzę Cezara w senacie pod ciosami sztyletów, podobnego zwierzęciu osaczonemu przez myśliwych i psy gończe. Patrzę z otwartymi ustami na łódź pozłocistą, co wiezie Kleopatrę otoczoną nereidami37 uwieszonymi pośród lin i małymi nagimi pazikami, podobnymi do amorków38. Rozwierają mi się nozdrza, chwytając wonny powiew od barki płynący. Płaczę jak cielę na widok śmierci Antoniusza, okrytego krwią, konającego, spętanego liną i ciągnionego z całej mocy przez kochankę, co wychyla się przez okienko wieży (ach, jakiż ciężki, boję się, by go nie puściła), gdy widzę, jak biedny człowiek wyciąga do niej ręce39”.

Wzrusza mnie i przywiązuje do nich, jak do familiantów40, to właśnie, że są ludźmi, mymi krewniakami!

Ach, jakże serdecznie współczuję z wydziedziczonymi, którzy nie znają rozkoszy czytania! Zdarzają się ludzie drwiący z przeszłości i bardzo dumni z tego, że ich jeno teraźniejszość obchodzi. To krótkowidze niesięgający wzrokiem poza koniec swego nosa. Oczywiście, dobra jest chwila bieżąca. Ale, u licha, wszystko jest dobre, przeto biorę, co się da i gdzie się da, i nie myślę dąsać się na żadną zastawioną ucztę. Nie mówilibyście tak, drodzy przyjaciele, gdybyście wiedzieli, co to jest przeszłość. A może macie kiepskie żołądki? Moim zdaniem, trzeba pchać, ile się zmieści. Wy, zdaje się, nie jesteście pojemni, a kochanki wasze są również chude. Dobrze, a mało to — summa summarum41 — mało. Wolę dużo i dobrze. Trzymać się chwili bieżącej to uchodziło, moi mili, za czasów Adama, który z braku odzieży chadzał nago, a nie widząc nic, poprzestawać musiał na pośladkach swej samicy. Ale nam przypadło żyć w długi czas po nim i zamieszkać w domu dostatnim, do którego ojcowie i arcyprzodkowie nasi naznosili wszelakiego dobra. Toteż bylibyśmy szaleńcami, paląc nasze spichrze dlatego jeno, że pola rodzą świeże zboże. Poczciwy stary Adam był dzieckiem. Jestem również starym Adamem, albowiem jestem człowiekiem, ale urosłem znacznie od tego czasu. Jesteśmy te same drzewa, ale korony nasze sięgają wyżej. Każdy cios obrąbujący gałąź odczuwam we własnym pniu. Mam współudział w radościach i troskach wszechświata, cierpię z cierpiącymi, śmieję się ze szczęśliwymi. Lepiej niźli w życiu przez książki czuję braterstwo łączące ludzkość całą, wszystkich noszących łachmany i korony, albowiem z jednych i drugich nie pozostanie nic prócz popiołu i płomienia, który, sycony samą treścią dusz naszych, jedną a wieloraką, wzlata ku niebu, głosząc niezliczonymi krwawymi językami chwałę Wszechmocnego.

Długo tak marzyłem samotny na strychu. Jesienny wicher ustał, ściemniło się jeszcze bardziej, śnieg zaczął muskać szyby końcami swych skrzydeł. Cienie rozesłały kobierce od ściany do ściany. Coraz mniej widzę. Pochylam się nad kartkami, chwytam opowieść, co czmycha przede mną, kędyś ku mrokom dążąc. Dotykam nosem papieru, niby pies idący tropem. Daremnie. Nadchodzi noc. Zwierzyna pierzchła, przepadła.

Zatrzymuję się pośród boru i nasłuchuję, a serce mi bije mocno. Pogłosy giną, topią się w dali. Zamykam oczy, by widzieć lepiej, i marzę nieruchomy, wyciągnięty na łóżku. Nie sypiam, wolę przetrawić swe myśli, delektować się obrazami, dumam... Spoglądam nieraz przez pół nocy w niebo pocięte prostokątami szyb. Wyciągam ramiona, dotykam wklęsłej hebanowej kopuły nieba i myślę o tym, gdzie jest teraz gwiazda Cezara. Może to jego krwią rosi się niebo?

Świta, ja ciągle marzę...

Jawi się dzień niedzielny, dzwony grają, a ja upajam się tą muzyką wypełniającą dom od piwnic do mego strychu.

I znowu wraca wizja. Niby opar wzbija się z kart książki. (Kart pokrytych mymi dopiskami. O, biedny Paillard!) Słyszę tętniące wozy, łomot nóg zbrojnych kohort42, brzmią fanfary, huczą rogi, rżą konie! Drżą szyby, dzwoni mi w uszach, bije młotem serce i już mam zawołać: Ave, Caesar Imperator!43

Nagle wchodzi mój zięć Florymond, woła mnie, pyta, jak spałem, potem zbliża się do okna, ziewa głośno i oświadcza:

— Diabeł dziś hula po polach, zadymka straszna! Psa kulawego nie było od rana na gościńcu!