XII Cudzy dom

Październik

Trzeba się było ostatecznie zdecydować, gdzie zamieszkam. Zwlekałem z tym, ile tylko mogłem. Człowiek cofa się, mając wykonać skok. Tymczasem wałęsałem się od jednego znajomego do drugiego; tu przespałem jedną noc, tam znów dwie. Dopóki na wszystkich ciążyła zmora strachu i wspomnienie przejść okropnych, każdy się czuł dobrze u drugiego. Ale wiecznie to trwać nie mogło. Niebezpieczeństwo oddalało się, a każdy właził w swoją skorupę. Cóż, kiedy nie miałem skorupy! Nie mogłem zamieszkać w gospodzie; córka i synowie nie dopuściliby do tego. Chłopcy, oczywiście, nie mieli dla mnie serca, ale jako mieszczuchy w Clamecy, znane i zajmujące pewne stanowiska, nie mogli dopuścić, by ich wytykano palcem. Nieśpieszno jednak im było. Mam za długi język, a to bigoty straszne. Namyślali się, który ma się poświęcić, i byli zaambarasowani1 tak samo jak ja. Martynka kocha mnie naprawdę i od pierwszego dnia upominała się, bym u niej mieszkał. „Ba, ale cóż powie pan zięć — myślałem ze strachem. — Ten już z pewnością nie pragnie mnie za lokatora”. Przyglądali mi się tedy wszyscy badawczo, ja zaś unikałem ich, jak mogłem. Zdawało mi się, jakby moje stare ciało wydane było na licytację. Tymczasem ulokowałem się w szałasie w winnicy na wzgórzu Beaumont. Tu spędziłem w lipcu noc z zarazą, a ci zaślepieńcy, którzy spalili mój dom, zgoła nietknięty chorobą, pozostawili zapowietrzoną budę. Ale nie bałem się już owej damy i czułem się wcale wygodnie w tej chałupie z klepiskiem zamiast podłogi, na którym leżały jeszcze dotąd resztki mej przedwczesnej stypy. Wiedziałem zresztą dobrze, że zimować niepodobna w kolebie o nieszczelnych drzwiach, wybitych szybach w oknie, dziurawym dachu, przez który leje się woda deszczowa. Ale jakoś deszcz nie padał, a jutro... Ej, kto by tam myślał o jutrze! Gdy nie mogę wydobyć się z matni, mam zwyczaj odkładać to na drugi dzień.

„I na cóż to się zda?” — powiedziałby ktoś. Trzeba i tak przełknąć pigułkę!

A oto, co bym odparł: „Czekajże, nie wiadomo wcale, czy za tydzień świat będzie istniał jeszcze. Okropnie by mi było, gdyby akuratnie po przełknięciu pigułki ozwały się trąby Pana Zastępów2. Po cóż tak się śpieszyłem? Przyjacielu, nie odkładaj nic na godzinę szczęścia, bo szczęście pije się na gorąco. Natomiast niedola ma czas. Nie zaszkodzi niedoli, gdy trochę ochłonie, będzie miała lepszy smak!”.

„Głowić się nie ma co” — powiedziałem sobie i czekałem, a raczej nie czekałem na nic, tylko sobie odpoczywałem, dla większego bezpieczeństwa zamknąwszy i zabarykadowawszy drzwi. Rozmyślałem, ale bez zbytniej goryczy. Skopałem swój ogród, poobcinałem suche gałęzie, okryłem winorośle, okopałem karczochy3, przewiązałem rany w korze starych drzew, słowem przygotowałem swój ogród na sen zimowy pod śniegową kołderką.

Napracowawszy się, sięgałem czasem po rudą lub złotą gruszeczkę zapomnianą na drzewie i rozkoszowałem się przepysznym wonnym sokiem spływającym mi do gardła. Nie chodziłem do miasta, chyba gdy trzeba było odnowić zapasy amunicji (to jest picia, jedzenia i nowinek), a czyniłem to, starannie unikając swej progenitury4. Chciałem wpoić w nich przekonanie, że udałem się w podróż. Nie wiem, czy wierzyli, ale jako synowie pełni szacunku, nie twierdzili, że tak nie jest. Graliśmy z sobą tedy w ciuciubabkę! Ale nie braliśmy w rachubę Martynki. Kobieta zawsze oszukuje w grze. Martynka nie dała się zwieść; znała mnie dobrze i przeniknęła wkrótce mój podstęp. A jeśli szło o obowiązki rodzinne wobec ojca, dzieci, sióstr, braci itp., nie było z nią żartów.

Pewnego dnia, wychodząc z szałasu, spostrzegłem ją z dala. Więc wszedłem do środka i zamknąłem drzwi. Siedziałem z zapartym oddechem. A właśnie chciało mi się kaszleć, gdy jak na złość Martynka zapukała.

— Otwórz, ojcze. Wiem, że tam jesteś!

Bębniła pięścią, kolanami, sabotem. Mało nie rozwaliła drzwi. Pomyślałem sobie: „A to zuch baba! Jeśli się włamie, przepadłem”. I miałem już ochotę otworzyć, by ją wycałować, ale pokpiłbym całą sprawę. Ja zaś, kiedy już gram, stawiam na wygraną. Uparłem się. Martynka wołała ciągle, wreszcie dała spokój. Posłyszałem, że odchodzi, wyszedłem tedy i zacząłem się śmiać. Śmiałem się, kaszlałem, łzy mi zalewały oczy. Nagle posłyszałem za sobą głos:

— Nie wstyd ci, ojcze?

Omal nie upadłem na ziemię. Obejrzałem się i zobaczyłem, że stoi pod murem i patrzy mi surowo w oczy.

— Mam cię, stary błazenku! — powiedziała.

Ogłupiały całkiem, odparłem:

— Ano, wpadłem w sidła.

Nagle wybuchnęliśmy oboje śmiechem. Zawstydzony, otworzyłem drzwi, a ona weszła niby zwycięski Cezar, stanęła przede mną i biorąc mnie za brodę, rzekła:

— A teraz proś o przebaczenie!

Powiedziałem:

— Mea culpa!

(Przy tej okazji, zupełnie jak na spowiedzi, pocieszałem się, że zacznę na nowo).

Wzięła mnie za brodę i potrząsnęła dosyć mocno w prawo, w lewo, do góry i na dół.

— To wstyd — powiedziała. — Taki siwy jegomość, a trzymają go się psie figle.

Jeszcze potrząsnęła parę razy brodą moją, niby dzwonkiem, potem pocałowała mnie serdecznie i powiedziała:

— Czemuż to, zły człowieku, nie zjawiłeś się, choć wiedziałeś, że czekam?

— Wytłumaczę ci to dokładnie, dziecko — powiedziałem.

— Wytłumaczysz w domu! No chodźmy!

— Ależ nie jestem gotów! Muszę się przecież spakować!

— Spakować? — spytała. — Więc pakujmy!

Zarzuciła mi na plecy kaftan, włożyła na głowę stary, zniszczony kapelusz, otrzepała mi kolana z pyłu i zawołała:

— Już wszystko spakowane, marsz!

— Zaczekaj chwilkę! — poprosiłem i usiadłem na progu.

— Jak to! — krzyknęła oburzona. — Opierasz się, ojcze, nie chcesz iść do mnie?

— Nie opieram się! Nie, naturalnie, widzę, że będę musiał iść do ciebie, bo innej rady nie ma!

— A to ładnie! Nie kochasz mnie, widzę!

— Kocham cię bardzo, droga Martynko, ale wolałbym kochać cię u siebie niż iść do cudzego domu!

— Cudzy? Przecież mój...

— Hm... W połowie! — zauważyłem.

— O, nie! — zawołała stanowczo. — Bądź, ojcze, spokojny. Ja godzę się na to, czego on chce, ale on się musi godzić z tym, co jest moją wolą. Zobaczysz, będzie uszczęśliwiony! Dałabym mu, gdyby nie był uszczęśliwiony! Ho, ho!

— Wierzę ci! — odparłem. — Ale dotąd miewałem tylko lokatorów, na przykład żołnierzy z załogi księcia de Nevers, więc nie jestem przyzwyczajony być lokatorem.

— Przywykniesz, ojcze! — powiedziała. — Nie mówmy dłużej daremnie. Dalej w drogę!

— Dobrze, ale jeden warunek.

— Już stawiasz warunki?

— Że zamieszkam tam, gdzie zechcę.

— Widzę, że będziesz tyranem! No, ale zgoda!

— Przyrzekasz?

— Przyrzekam!

— I jeszcze jedno...

— Ani słowa! W drogę!

Wzięła mnie za ramię i nagle... A to szelma baba: uszczypała mnie do krwi. Trudno, musiałem iść.

Gdyśmy przyszli do domu, pokazała mi przeznaczony dla mnie pokoik za sklepem, miły, ciepły i w pobliżu jej pokoju położony. Poczciwa kobietka traktowała mnie jak dziecko przy piersi. Łóżko było gotowe, czyste, wonne, ponętne, a na stoliku nocnym stał w szklance bukiet z wrzosów. Byłem rozczulony, ale powiedziałem sobie: „Doprowadzę ją do pasji”, i rzekłem stanowczym głosem:

— To mi nie odpowiada!

Urażona, pokazała mi inne pokoje na parterze, ale nie chciałem żadnego, natomiast obrałem sobie maleńką stancyjkę na poddaszu. Zaczęła się złościć, lecz powiedziałem jej:

— Jak chcesz, moja droga. Tak czy nie? Albo tu zamieszkam, albo wrócę do szałasu!

Musiała ustąpić.

Ale co dnia i co godzinę wracała ciągle do swego.

— Nie możesz tu mieszkać, ojcze! Lepiej ci będzie na dole. Powiedz, co ci się tam nie podoba? U licha, gadajże raz, uparciuchu, czemu się opierasz?

Odparłem przekornie:

— Bo tak mi się podoba!

— Wścieknę się ze złości! — wrzasnęła oburzona. — Ho, ho, wiem ja dobrze, zarozumialcze, o co idzie! Nie chcesz niczego zawdzięczać dzieciom, mnie nawet! Dalibóg, spiorę cię na kwaśne jabłko!

— Ano dobrze, spróbujmy się, ale przestrzegam, że ci posiniaczę pośladki!

— Jesteś człek bez serca!

— Kochane dziecko...

— Tak, tak, przymilaj się teraz, służ na łapkach, obrzydliwy jesteś!

— Kochana córuś, słodka Martynko, drogi babiszonku, śliczna bestyjko...

— Zalecasz się do mnie, widzę, ty miodousty pochlebco, kpiarzu, kłamco! Skończże raz drwiny, nie śmiej mi się w nos, nie rób małpich min!

— Martynko! Popatrz mi w oczy. Ty także żartujesz, prawda?

— Ani mi się śni!

— Ej...

— Nie, nie i raz jeszcze — nie!

— Ale przecież widzę wyraźnie!

Nacisnąłem palcem jej policzek wzdęty od śmiechu, aż musiała wypuścić powietrze.

— Dość głupstw! — zawołała. — Mam do ciebie, ojcze, wielką urazę, a nie mogę się nawet zdobyć na gniew. Robisz takie miny, że mimo woli śmiać się muszę. Rób, co chcesz, nienawidzę cię! Stary kpiarz zrujnowany udaje Artabana5 i robi miny pyszałka wobec swych dzieci. Nie masz do tego prawa!

— Mam prawo, i to jedyna rzecz, jaką posiadam.

Zasypała mnie docinkami, a ja jej wetknąłem również parę ostrych szpileczek. Języki nasze były wprawne, obracały się wartko, a słowa błyskały i cięły niby noże. Na szczęście, w chwilach największego zacietrzewienia to ja, to ona musieliśmy palnąć coś komicznego i nie sposób się nam było powstrzymać od wybuchu śmiechu. Potem zaczynaliśmy na nowo.

Kiedy dostatecznie wytrzepała na wszystkie strony język (od długiej chwili nie słuchałem jej już), powiedziałem:

— Teraz pora zamykać bramę. Jutro będzie ciąg dalszy.

— Dobranoc! Więc odmawiasz?

Milczałem.

— Pyszałku! Pyszałku! — zawołała.

— Posłuchaj no, moja droga! — rzekłem. — Jestem pyszałek, Artaban, paw, zgodzę się na wszystko, co chcesz. Ale powiedz mi szczerze, Martynko, jak byś postąpiła, znalazłszy się w moim położeniu?

Zadumała się, a potem odparła:

— To samo bym uczyniła, ojcze, co ty!

— A widzisz. Tedy basta i pocałuj mnie na dobranoc!

Pocałowała mnie serdecznie, potem zaś odeszła, mrucząc:

— Czyste utrapienie, kiedy niebo obdarzy człowieka dwoma takimi ananasami!

— Racja! — dodałem. — Powiedz tedy kazanie twemu drugiemu ananasowi, nie mnie.

— Usłyszy, co trzeba, ale to nie skwituje nas obojga!

I nie kwitowaliśmy się. Zaczęła na nowo następnego ranka. Nie wiem, co o tym sądziły niebiosa, ja jednak utrzymałem się na posterunku.

*

Przez kilka pierwszych dni było mi jak w raju. Wszyscy mnie psuli, nadskakiwali, sam Florymond starał się odgadywać moje myśli i zasypywał dowodami miłości synowskiej. Martynka śledziła każdy jego krok, gdy zbliżał się do mnie, a Glodzia ćwierkała jak ptaszynka. Miałem najlepszy fotel, podawano mnie pierwszemu półmisek, słuchano z nabożeństwem, gdym otwierał usta. Było mi tak dobrze, ach, tak wyśmienicie, że nie mogłem wytrzymać. Diabli mnie brali, nie mogłem dosiedzieć na miejscu, włóczyłem się dwadzieścia razy na godzinę po schodach na strych i złaziłem znowu na dół. Czułem, że to drażni wszystkich. Martynka podskakiwała ze zdenerwowania, ile razy usłyszała trzask schodów uginających się pod moimi stopami. Gdyby to było lato, uciekłbym w pole, teraz wracałem na strych. Jesień nastała ciemna, lodowata, gęsta mgła przysnuła pola, a deszcz lał po całych dniach i nocach jak z cebra. Byłem przykuty do miejsca, a w dodatku do cudzych kątów. Boże wielki!

Martynka nie zdawała sobie dostatecznie sprawy, że poglądy estetyczne Florymonda były straszne, a cały dom zapchany był rzeczami, które doprowadzały mnie wprost do rozpaczy. Dałbym nie wiem co, by móc je zmienić w kształcie albo przynajmniej przestawić na inne miejsce. Ale właściciel czuwał i robił zawsze awanturę, ile razy dotknąłem choćby palcem jego skarbów. Zwłaszcza w jadalni znajdowała się rzecz wprost ohydna, mianowicie duży dzban z podstawą metalową i ozdobami przedstawiającymi dwa całujące się gołąbki oraz panienkę uśmiechającą się z cielęcą czułością do młodzieńca. Mdliło mnie, ile razy na to spojrzałem, więc poprosiłem Florymonda, by tę potworność usunął ze stołu bodaj na czas posiłków. Jedzenie bowiem rosło mi w ustach i dusiło w gardle. Ale w poczuciu praw swoich odmówił stanowczo, był dumny z onego dzbana i uważał go za ostatni wyraz sztuki, moje zaś kaprysy potraktował humorystycznie.

Cóż było robić? Czy śmiać się z samego siebie, czy płakać nad sobą? Po całych nocach przewracałem się z boku na bok, niby kotlet na patelni, i słuchałem szumu deszczu po dachu. Nie śmiałem nawet chodzić po mojej stancyjce, gdyż stąpanie wstrząsało całym stropem i budziło śpiących.

Gdym tak razu pewnego siedział na łóżku z bosymi nogami zwieszonymi na dół i dumał, postanowiłem dokonać rzeczy wielkiej: „Colasie Breugnon — powiedziałem sobie — nie wiem, kiedy i w jaki sposób, ale musisz wziąć się do odbudowania chałupy!” Od tej chwili poweselałem i zacząłem potajemnie akcję, nie wspominając, oczywiście, dzieciom o tym, co zamierzam. Ale skądże wziąć pieniędzy?

Gdybym był Orfeuszem6, mógłbym poruszyć śpiewem kamienie i kazać im utworzyć ściany. Ale nigdy nie miałem pięknego głosu. Tedy udałem się bez wahania do przyjaciela Paillarda, chociaż poczciwiec nie uczynił mi propozycji pożyczki. Ale skoro mnie nie sprawia przykrości poprosić przyjaciela o przysługę, on winien mi ją oddać również bez przykrości. Korzystając z powrotu pogody, udałem się do Dornecy. Właściwie tylko deszcz ustał, pogody nie było, po niebie pełzły nisko ciężkie chmury, a żółte liście orzechów zaścielały drogę.

Za pierwszym słowem Paillard drgnął, skrzywił się i przerywając mi, zaczął narzekać na zastój w interesach, na brak gotówki i na złych klientów, tak że mu powiedziałem:

— Drogi Paillard, może chcesz ode mnie drobnej pożyczki na codzienne wydatki?

Byłem dotknięty do żywego, on tak samo, a może bardziej jeszcze. Rozmawialiśmy lodowatymi glosami o różnych rzeczach potocznych. Wstyd mu było. Wiem, że nie jest złym człowiekiem, że mnie serdecznie kocha i w tej chwili dałby mi wszystko, czego bym zażądał. Takie już wszystkie te mieszczuchy. Nawet najhojniejszy z nich zawsze powie: nie, gdy tylko ktoś uczyni aluzję do jego kieszeni. Paillard dałby wszystko, gdybym mu teraz pisnął słowo, ale nie uczyniłem tego. Mam swoją dumę i kiedy proszę o coś przyjaciela, spodziewam się, że sprawię mu tym przyjemność. Jeśli się waha, wszystko na nic. Pogadawszy jeszcze z przymusem o tym i o owym, wstałem z krzesła. Odprowadził mnie do samych drzwi. W chwili gdym je otwierał, nie mogłem dłużej wytrzymać, otoczyłem ramieniem jego szyję i pocałowałem go bez słowa.

Oddał mi pocałunek i rzekł bojaźliwie:

— Dam ci, ile chcesz... Ile chcesz...

— Nie mówmy o tym! — odparłem stanowczo.

— Colasie! — powiedział błagalnie. — Zjedzmy bodaj obiad razem!

— Ano... dobrze! — zadecydowałem. — To inna sprawa. Możemy zjeść obiad, mój drogi!

Jedliśmy obficie i gadali, ale pozostałem nieugięty. Mimo że sam na tym ucierpiałem najwięcej, chciałem ukarać Paillarda.

Powróciwszy do Clamecy, zacząłem roztrząsać problem. Szło o to, by odbudować dom bez materiału budowlanego, pieniędzy i robotników. Ale trudności nie odwiodły mnie od postanowienia. Przede wszystkim zbadałem dokładnie całe miejsce pożaru i poskładałem porządnie wszystko, co jeszcze się mogło przydać, więc przepalone belki, osmalone kafle i cegły, stare żelaziwo, potem zaś obliczyłem, jak zużytkować cztery chwiejące się ściany, czarne niby dusza potępieńca.

Następnie udałem się do kamieniołomu w Chevroches7 i zacząłem kopać, grzebać, dobywać po kawałku ową kość ziemi, ów kamień ciepły w tonie, jakby czerwony od krwi, która niegdyś w nim pulsowała, zanim ścięła się w bryłę twardą. Nie przeczę, że idąc przez las, dopomogłem kilku starym dębom do ukończenia kariery życiowej i spoczynku wiekuistego. Stało się to tak jakoś mimochodem. Może popełniłem coś, czego nie wolno, ale cóż warte byłoby życie, gdyby się miało robić tylko to, co wolno? Drzewo jest własnością miasta, ja także, prawda? Tedy skorzystałem z mych praw po cichu, spokojnie, i basta! Nie nadużywać — to rzecz główna! Zresztą tak czynił każdy...

Ale objąć w posiadanie to jeszcze nic, konieczne było przewieźć budulec, i tu mi dopomogli sąsiedzi. Jeden dał mi wóz, drugi woły, trzeci pożyczył narzędzi, a nawet sam popracował koło obróbki, bo wszakże pomoc taka nic nie kosztuje. Możesz u nas żądać od sąsiada wszystkiego, co ma, nawet żony, tylko nie pieniędzy. Rozumiem to dobrze, pieniądze to możliwość posiadania, czego dusza zapragnie, to symbol marzeń, to rzecz nieobliczalna, a przeto bezcenna. Reszta niewiele warta, albowiem ma się ją już, posiada, a przeto człowiek dla niej zobojętniał.

Mróz ścisnął właśnie owego dnia, kiedy wraz z kochanym mym Robinetem mogliśmy rozpocząć zaciąganie pierwszych belek. Wszyscy jednozgodnie oświadczyli, że jestem szaleńcem. Dzieci moje robiły mi co dnia sceny, a człowiek najbardziej pobłażliwy radził mi, bym przynajmniej zaczekał do wiosny. Ale nie słuchałem nikogo. Lubię doprowadzać do wściekłości bliźnich mych i wielmożów. Wiedziałem, co prawda, że nie zdołam sam, i w dodatku w zimie, zbudować domu, ale nie o dom szło na razie, tylko o budę, o przytulisko, o norę króliczą.

Lubię bardzo ludzi, ale pod warunkiem, by ich nie widzieć na oczy, gdy nie jestem usposobiony. Lubię gadać, mleć językiem, ale obejść się nie mogę bez rozmawiania z sobą samym. Jestem dla siebie najlepszym przyjacielem i poszedłbym na koniec świata, by się z nim spotkać. Lekceważąc sobie zdanie ogółu, nie zważając na zaklęcia dzieci — uparłem się budować dalej.

Niestety, nie było mi pisane, że wygram sprawę. Pewnego dnia pod koniec października mrozik ścisnął kawalerski i belki pokryły się lodem. Wstępując na rusztowanie, pośliznąłem się i nagle... bums! Znalazłem się na ziemi.

— Zabił się! — wrzasnął Robinet.

Przybiegł do mnie, chciał mnie podnieść. Ale powiedziałem z przekorą:

— Zeskoczyłem umyślnie!

Chciałem wstać... Aj... aj! Okropnie mnie boli noga w kostce!... Upadłem z powrotem na ziemię. Przyniesiono nosze, złożono mnie, sąsiedzi utworzyli orszak, odprowadzili mnie do domu, a Martynka załamała ręce. Wyglądało to jak złożenie do grobu, przedstawiane na świętych obrazach, a Maryje nie szczędziły krzyków i lamentów. Umarły zmartwychwstałby od tych hałasów. Ale ja uczyniłem, co mogłem najlepszego: udawałem trupa i w ten sposób umknąłem powodzi wymówek i zarzutów. Leżałem z odrzuconą w tył głową, z brodą wymierzoną w górę, spokojny i nieruchomy, jednak mimo tych pozorów w sercu moim wrzało z wściekłości.