XI Książęca łąka

Koniec września

Powrócił spokój, zgliszcza ostygły i zaraza gdzieś przepadła. Ale miasto długo pozostawało pod wrażeniem katastrofy. Mieszczuchy przeżuwały przeróżne rzeczy, które im się przydarzyły. Próbowali stopą ziemi, niepewni, czy się pod ich ciężarem nie zapadnie. Nie mogli uwierzyć, że zwyciężyli. Kryli się po domach, położywszy uszy po sobie i podkuliwszy ogon. Diabli wzięli ambicję, nikt nie śmiał spojrzeć bliźniemu w oczy. Bano się własnego odbicia w lustrze, albowiem wylazło czasu onych dni szydło z worka. Kanalia ludzka ukazała się w całej nagości. A to nie było miłe, o nie! Jedni wstydzili się drugich, nie dowierzano sobie wzajem. Ja sam nie czułem się zadowolony. Zrobiłem wprawdzie, co trzeba, ale zawsze, owa masakra, ten odór pieczonego ciała ludzkiego... Ponadto wspomnienie łajdactwa, okrucieństwa u ludzi z najbliższego otoczenia, wszystko to wytrąciło mnie z równowagi. A ludzie czuli, co o nich myślę, i mieli urazę. Krępowaliśmy się wzajem. Rad bym im powiedzieć: kochani współobywatele, przebaczcie mi. Oświadczam, że nie widziałem nic... Upał jesienny ciążył miastu, koniec lata przejął wszystko dziwnym odrętwieniem.

Racquin odstawiony został pod dobrą eskortą do Nevers, a rząd i książę zaczęli spierać się o to, kto go ma sądzić. Korzystając z tego, śnił plany wykręcenia się sianem. Co do mnie, kasztelański urząd raczył patrzeć przez palce na to, co uczyniłem. Okazało się, że ocalając miasto, popełniłem mnóstwo zbrodni i przekroczeń prawa, za co powinien bym właściwie zostać zesłany na galery. Ale ponieważ nie byłbym się mógł dopuścić tych deliktów1, gdyby władza wytrwała na stanowisku, przeto nie nastawano na karanie mnie, a ja również nie upominałem się, oczywiście, o wymiar sprawiedliwości. Człowiek czuje się niewinny, ale diabeł sam jeden wie, co o tym mówi tak zwane prawo. Wystarczy włożyć jeden palec w maszynę ustawodawczą, a całe ramię stracone! I trzeba odciąć rękę, bo inaczej... człeka licho bierze z kościami! Tedy bez niepotrzebnych słów stanął między mną a tymi panami milczący pakt tego rodzaju, że ja nic nie zrobiłem, a oni niczego nie widzieli, to zaś, co się stało onej nocy pod moim przewodem, stało się z woli i ramienia władzy. Jednak ani ja, ani obywatele nie mogliśmy o tym zapomnieć, przeto bano się mnie w całym mieście. Pamięć to rzecz kłopotliwa. Prawdę mówiąc, uczuwałem sam przed sobą rodzaj strachu i zdziwienia, iż mogłem być tak okrutny. Pal sześć rolę Attyli czy Cezara2! Piorun Jowiszowy wyobrażam sobie w formie fantazji czy uniesienia przy szklance wina, ale wojna, wojna domowa zwłaszcza, to nie moja rzecz! Krótko i węzłowato, wszyscy byliśmy rozstrojeni i niezadowoleni z siebie, czuliśmy wyrzuty sumienia i ucisk w trzewiach.

Zabraliśmy się z zapałem do roboty. Praca, niby gąbka, wypija poczucie wstydu i wyrzuty sumienia, przy pracy dusza okrywa się nową skórą i wzbiera świeżą krwią. A pracy tej nie brakło, albowiem ruiny i zgliszcza zaległy wokół. Ziemia tego roku wspomogła nas dzielnie i wydatnie. Od dawna nie było takiej obfitości owoców i zboża, a szczytem dostatku stało się tegoroczne winobranie.

Zdało się doprawdy, że ta kochana matka nasza chce nam w winie oddać krew, która w nią wsiąkła. Zaprawdę nic nie ginie w świecie. Wszakże woda spadająca z nieba wraca w postaci oparu, czemuż tedy wino nie ulegałoby takiej samej cyrkulacji pomiędzy ziemią a krwią ludzi. Toż to ten sam sok. Wyobraźmy sobie, że jestem szczepem winnym albo że byłem nim ongiś lub kiedyś będę. O, jakżebym pragnął zostać w ten sposób nieśmiertelny, odnawiać się z każdą wiosną, czuć, że rosnę, puszczam liście, wydaję krągłe, pełne jagody pękające w słońcu z obfitości soku, a potem (to najlepsze!) zostać zjedzonym... Jak się tedy powiedziało, soku winogradowego było tego roku co niemiara, aż zabrakło beczek. Musiano użyć wszystkich garnków, balii, koryt i nie można było dać rady z wyciskaniem. Zdarzyła się rzecz niesłychana dotąd, mianowicie stary winiarz z Andries3, ojciec Coullemard, obwieścił, iż sprzeda beczkę winogron za trzydzieści su4 pod warunkiem, że nabywca sam je sobie zabierze z winnicy.

Wyobrazić sobie łatwo nasze wzruszenie. Wszakże, jako ludzie oszczędni i stateczni, nie mogliśmy ścierpieć, by się dar boży zmarnował. Musieliśmy się poświęcić i pić, pić, pić beztrosko, by sprostać tej pracy Herkulesa. Nieraz też biedny Herkules musiał dotykać ziemi, wyręczając w tym słynnego Anteusza5. Dobrą stroną tej ciężkiej pracy było, że myśli nasze przybrały inny kierunek, że czoła się rozchmurzyły, a policzki nabrały kolorów.

Ale mimo wszystko zostało coś na dnie pucharu; jakieś męty ciemne i niesamowite sprawiały, że ludzie trzymali się z osobna, unikali się wzajem i patrzyli na siebie spode łba. Każdy przyszedł po trochu do siebie, odzyskał (bardzo chwiejną zresztą) równowagę umysłu, ale nikt nie chciał zbliżać się do sąsiada, pito w pojedynkę, zamykano się u siebie, a jak wiadomo, jest to bardzo niezdrowa rzecz. I byłby ten przykry stan trwał Bóg wie jak długo, gdyby nie przypadek. Przypadek to chytra sztuka. Dzięki niemu właśnie natrafiliśmy na coś, co łączy ludzi, mianowicie na wspólnego wroga. Miłość także zbliża, ale uczynić z całej gminy jednego męża może tylko wróg wspólny, wrogiem zaś owym stał się nasz władca.

Tej jesieni strzeliło do głowy księciu Karolowi, by zalać nam sadła za skórę. Tego było już nadto! Nawet podagrycy, kulawcy i beznodzy poczuli swędzenie w piętach. Poszło o korzystanie z łąk podmiejskich, będących rzekomo jego własnością, a zwłaszcza pastwisk zwanych z dawna Pré-le-Comte. Łąki owe czy pastwiska, położone tuż za bramami miasta, przez które snuje się kapryśny wężyk Beuvronu, to od lat trzystu przedmiot sporu. Książę ciągnie potężnymi swymi zębiskami w jedną stronę, a my naszymi zębami w drugą. Mniejsze i nie tak potężne mamy zęby, ale nie przywykliśmy puszczać zdobyczy z paszczy.

Ani po jednej, ani po drugiej stronie nie ma żadnego zacietrzewienia, uśmiechamy się wzajem, mówimy do siebie: „Drodzy przyjaciele...”, „Jaśnie Oświecony Książę...”, ale przeciwnicy czynią wszystko, co w ich mocy, by zalać sobie wzajem sadła za skórę, i ani im w głowie ustępować choćby piędzi ziemi. Prawdę powiedziawszy, nie przyznano nam nigdy słuszności. Wszystkie trybunały, aż do najwyższego, zadekretowały jednogłośnie po wiele razy, iż nasza łąka nigdy naszą nie była. Wiadomo jednak, że tak zwana sprawiedliwość jest to sztuka robienia — za dobre pieniądze — czarnym tego, co jest białe. Toteż wyroki sądów mało nas obchodziły. Sądzić to rzecz sędziów; posiadać to rzecz nasza. Czy czarna krowa, czy biała, rzecz główna — komu mleko dawała. Nam dawała mleko, przeto uważaliśmy ją za swoją. Mamy łąkę w rękach i nie odstąpimy nikomu: dawała nam zbyt wiele korzyści. Po pierwsze, był to jedyny w Clamecy kawał gruntu nienależący wyłącznie do żadnego z obywateli. Będąc tytularnie własnością księcia, była własnością wszystkich i każdy mógł ją niszczyć do woli. Robiono też tam wszystko, czego nikt nie chciał robić u siebie. Pracowano tam, czyszczono, trzepano materace i dywany, wyrzucano śmieci, grano w gry towarzyskie, spacerowano, pasiono kozy, tańczono przy muzyce, ćwiczono się w strzelaniu z kuszy i samopału oraz w bębnieniu, nocą zaś wśród traw rozkwieconych różnobarwnymi papierami, przy szmerze Beuvronu, który się niczemu nie dziwił (widział bowiem niemało), uprawiano miłość.

Póki żył nasz kochany książę Ludwik, wszystko szło po staremu, bo udawał, że niczego nie widzi. Człowiek ten wiedział, że chcąc mocno trzymać wodze rządu, trzeba na niejedno pozwolić poddanym. Cóż mu to szkodziło, że mieliśmy złudzenie swobody, gdy on był w rzeczywistości panem? Ale synalek jest pyszałkiem i ile razy któryś z kogutków na jego podwórku zapieje, zaraz pokazuje pazury władzy (w rzeczywistości jej zresztą nie posiada). Nie rozumie, że Francuz musi kpić ze swego władcy. Jeśli się nie śmieje, na pewno zamyśla podnieść bunt. Nikt Francuzem nie owładnie, jeśli sprawę bierze serio, kocha on bowiem tylko tych, z których się może śmiać, będąc tego zdania, iż śmiech równa ludzi.

Otóż gąsior ów zaprzeczył nam pewnego pięknego poranku prawa tańczenia, deptania i kochania się na Pré-le-Comte. Zaiste, właściwy obrał czas zakazu! Powinien był nas raczej wobec strat poniesionych zwolnić od podatków! Ale trafiła kosa na kamień. Postanowiliśmy pokazać pyszałkowi, że mieszkańcy Clamecy nie są zrobieni z drzewa fletowego, by na nich miało grać byle książątko, ale z suchej, twardej dębiny, w którą z trudem wbić siekierę, a wydobyć jej już zgoła nie można.

Odbierać nam łąkę? A to co? Wszakże posiadamy ją (prawem kaduka6, co prawda, ale kradzież uświęcona trzechsetletnim posiadaniem jest nienaruszalna), posiadamy ją, uczyniliśmy sobie z niej podarek, a przy tym zdobyliśmy cal po calu w wytrwałej, upartej walce zaborczej. Wszakże to jedyna rzecz, która nas nic nie kosztowała, przeto zabór jej sprawił nam tyle uciechy! Czyż warto by coś brać w ogóle, gdyby się miało oddawać? Cóż warte by było życie? Zaprawdę, gdybyśmy ustąpili, przodkowie nasi wstaliby z grobów ku obronie zagrożonej łąki. „To kwestia honoru miasta!” Tak zawołaliśmy jednogłośnie i stanęliśmy jak jeden mąż do rozprawy.

Wieczorem onego dnia, kiedy tambur7 miejski obębnił i ogłosił fatalny dekret (uczynił to w sposób tak ponury, jakby głosił wyrok śmierci na kogoś), wszyscy znaczniejsi obywatele, urzędnicy, przewodniczący stowarzyszeń i starsi bractw zgromadzili się na rynku. Znalazłem się tam i ja, jako przedstawiciel bractwa pani Joachimowej, babki, św. Anny (jak każdemu wiadomo). Różne posłyszałem zdania co do sposobów wprowadzenia w czyn akcji obronnej, wszyscy jednak godzili się, że trzeba koniecznie zaraz działać.

Gangnot, przedstawiciel św. Eligiusza8, i Kalabryjczyk, przedstawiciel św. Mikołaja, oświadczyli się za użyciem metody silnej pięści. Proponowali obaj, aby niezwłocznie podpalić bramy zamku, by rozwalić mur, porozbijać głowy straży książęcej oraz zniszczyć wszystko na łące, aż do gołej ziemi.

Przeciwnie, piekarz Florymond, przedstawiciel łagodnego z natury św. Honoriusza9, oraz ogrodnik Maclou, wyznawca św. Fiakra10, objawiali uczucia zgoła jagnięce, pojednawcze, i wskazywali, że właściwą jest jedynie droga pisemnych układów, przedstawień i suplik11, popartych zresztą znacznymi dawkami wytworów pieca piekarskiego i produktami ogrodu owocowego, złożonymi na ręce księżnej.

Owe wnioski nie przeszły, gdyż na szczęście ja z moją Joachimową oraz Jan Robin, przedstawiciel bractwa św. Kryspina12, i Edmund Poifou, z bractwa św. Wincentego13, nie dopuściliśmy ani do gwałtu, ani do upadlającego włażenia księciu bez mydła tam, gdzie nie potrzeba. In medio virtus!14 Każdy rozumny Burgund znajdzie sposób zakpienia z kogoś, kto mu jest nie na rękę, i napluje mu spokojnie w brodę, nie wyrywając zaraz włosów garściami. To jest nawet oszczędniejsze, bo nie tyle kosztuje, a zemsta jest tym milsza, gdy ubawi zarazem.

Czyż mam opowiedzieć farsę przez siebie wymyśloną, zanim się rozegrała? Nie, nie. Wystarczy, jeśli zanotuję, że wielka nasza tajemnica przez dwa tygodnie dochowana została ściśle, mimo iż wiedział o niej każdy obywatel miasta. Idea przewodnia była moja, ale każdy dorzucił coś od siebie celem upiększenia: ten wstążkę, ów klamrę, tak że wspólne nasze dziecko przedstawiało się ślicznie, nie brakło mu bowiem ojców. Mer i ławnicy dowiadywali się co dzień dyskretnie, co słychać z projektem, a notariusz Delavau, otulony płaszczem, co noc przychodził na posiedzenie i wskazywał nam sposoby gwałcenia prawa pod pozorem najwyższej uległości dla jego postanowień.

Pokazywał nam też wypracowane starannie sentencje łacińskie, gloryfikujące księcia i dające wyraz naszemu posłuszeństwu, tak skonstruowane, że można je było interpretować wprost przeciwnie.

*

Nareszcie nadszedł wielki dzień. Zgromadziliśmy się ogoleni, przybrani odświętnie, ustawiając się rzędami pod godłami brackimi. Oczekiwaliśmy mera i rady miejskiej. Z wieży św. Marcina wybiła dziesiąta, a jednocześnie zagrały wszystkie dzwony. Na dany znak rozwarły się na ścieżaj15 podwoje16 ratusza i podwoje katedry i na obu tarasach, niby marionetki, ukazała się z prawej biała komża kanonika, a z lewej zielono-żółty korowód radnych. Zamieniono ponad naszymi głowami uroczyste ukłony, potem z prawej, poprzedzony pąsowo ubraną służbą kościelną (nosy były też pąsowe), począł kroczyć po schodach kanonik, a z lewej rada poprzedzona strażą miejską i sługusami przybranymi w łańcuchy, emblematy i godła. My, ugrupowani wokoło placu św. Marcina, staliśmy szeroko zatoczonym kręgiem, pośród którego znalazły się władze i dostojnicy. Nie brakło nikogo, nikt się nie spóźnił. Palestra17, urzędnicy prokuratorii18 i notariusz pod sztandarem św. Iwona19, doradcy prawnego Boga Ojca, aptekarze zaś, kuglarze i lekarze wykwintni znawcy uryny i klistyrodawcy20 sub invocatione21 św. Kosmy, który odświeża pono wnętrzności mieszkańców raju, tworzyli wokół kanonika coś w rodzaju świętej gwardii. Spośród mieszkańców brakło tylko jednego, mianowicie samego prokuratora — przedstawiciela księcia ożenionego z córką ławnika; prokurator, zwąchawszy pismo nosem, jak przystało na poczciwego mieszkańca Clamecy, sprzyjał nam szczerze, jednak w poczuciu własnego interesu wolał się ulotnić w przeddzień uroczystości.

Przez czas jakiś czekano na placu, który zdawał się beczką pełną musującego moszczu. Rozbrzmiewały radosne pomruki, śmiechy, strojono skrzypce, naszczekiwały psy... Czekano widocznie na coś ważnego. Cierpliwości, oto niebawem wszystko się wyjaśni. Już idzie, niosą! Jeszcze zanim ujrzano niespodziankę, zapowiedziały ją okrzyki, a głowy wszystkich, niby chorągiewki pod uderzeniem wiatru, zwróciły się w jedną stronę.

Z ulicy du Marché poczęła się wysuwać, niesiona na ramionach ośmiu tęgich młodzieńców, wysoko ponad tłumem płynąca, jakaś dziwna budowla z drzewa. Miała kształt piramidy, coś niby trzy coraz mniejsze stoły, postawione jeden na drugim. Nogi wszystkich stołów owinięte były wstęgami, galonami, obandażowane jaskrawą materią jedwabną, na szczycie zaś widniała pod baldachimem, bogato przystrojonym w pęki wstęg, jakaś zawoalowana figura. Nikt się nie dziwił, wszyscy bowiem znali tajemnicę. Każdy zdjął grzecznie czapkę przed figurą, ale śmiali się wszyscy ukradkiem.

Cała machina ustawiona została pośrodku placu pomiędzy murem i kanonikiem, a korporacje z muzyką na czele zaczęły defilować wokoło. Pierwszy, jak przystoi, kroczył święty Mikołaj. Kalabryjczyk ubrany w infułę22, ze słońcem wymalowanym na plecach, trzymał w żylastych, czarnych rękach godło patrona rzek: okręt z figurą świętego błogosławiącego dwoje dzieci. Towarzyszyło mu czterech starych marynarzy niosących żółte, grube jak pałki, twarde jak drzewo świece, których w razie potrzeby można było użyć do innego celu. Kalabryjczyk kroczył uroczyście, wznosząc w niebo swe jedyne oko i wystawiając naprzód brzuch.

Za nim postępowali metalowcy, synowie świętego Eligiusza, nożownicy, ślusarze, kowale pod wodzą Gangnota, który w okaleczonej czasu walki ręce niósł wysoki krzyż; na jego drzewcu widniały emblematy cechu: kowadło i młotek. My, stolarze i bednarze, znane moczymordy, kroczyliśmy swobodnym pochodem za chorągwią ze świętym Józefem, i teściową jego, świętą Anną. Trzódka świętego Honoriusza, tłuściutka i umączona, niosła jak rzymskie trofea okrągłe, pięknie przystrojone bochny chleba wbite na ostrza drągów. Za tymi czyścioszkami, swobodnie podskakując, tłoczyli się wokół świętego Kryspina czarni smolarze i łaciarze. Wreszcie, jak wspaniały bukiet na cześć świętego Fiakra, ogrodnicy i ogrodniczki dźwigający na ramionach snopy goździków i lewkonii, róże przy kapeluszach, łopatach i grabiach. Ich chorągiew z czerwonego jedwabiu łopotała na jesiennym wietrze, widniał na niej wizerunek świętego Fiakra, podkasanego, z gołymi łydkami i stopą wspartą na rydlu.

Gdy korowód przesunął się koło dziwacznej figury, drewniana budowla drgnęła i ruszyła.

A przed nią, niby przed arką przymierza23, kroczyły biało ubrane dziewczęta, piszcząc jakieś pieśni. Mer i trzej ławnicy postępowali obok, dzierżąc w rękach chwasty wstążek spływających z baldachimu. Radnych otaczała świta dzieci Iwona i Kosmy, za nimi kroczył szwajcar24 katedralny, wyglądający niby nadęty hardo kogut. Za nimi kanonik w asyście księży (jeden z nich chudy jak Wielki Piątek25, drugi — tłusty i przypłaszczony jak źle wyrośnięty placek) — intonował co dziesięć kroków fragment litanii niskim basem; nie wysilał się jednak zbytnio, pozwalając wyśpiewać się innym, i z rękami złożonymi na brzuchu, idąc, podrzemywał.

Dalej płynęła fala tłumu, zbita, gęsta jak powidła, a ruchliwa jak rój os. Wyszliśmy z miasta i udali się wprost na łąkę. Wiatr rozwiewał liście platanów. Cale ich chmary pędziły drogą w słońcu, a rzeka unosiła je jak żółty płaszcz swym powolnym nurtem.

Wstępu na łąkę broniła święto ustawiona bariera, trzej policjanci oraz kapitan, który niedawno objął służbę w zamku. Kapitan był przybyszem świeżym, przeto wziął wszystko zbyt poważnie i w pierwszej chwili chciał wzbronić procesji wstępu (biegał i przewracał oczyma). Toż samo, ale tylko na pozór, czynili wtajemniczeni policjanci. Z tłumu, jak to było zawczasu ułożone, podniosły się okrzyki i pogróżki, nie bez trudu jednak przyszło nam zachować powagę. Kto wie, czy długo utrzymałby się ów żartobliwy ton rozmów, Kalabryjczycy bowiem poczęli się już zbytnio przejmować swą rolą.

W sam czas wysunął się mer i zawołał:

— Odkryć głowy!

W tej chwili spadła zasłona okrywająca figurę, a heroldowie miejscy wrzaśli:

— Z drogi! Idzie książę!

Hałas ucichł natychmiast. Wszyscy święci: Józef, Anna, Honoriusz i Fiakier, uszeregowani w szpaler, sprezentowali broń, a kapitan, osłupiały z odkrytą głową, przestał wraz z policjantami bronić nam wstępu. Korowód wtłoczył się, prowadząc z sobą księcia in effigie26. Tak przynajmniej głosił urbi et orbi27 notariusz, ale prawdę mówiąc, figura wcale nie wyobrażała księcia. Nie mając ani czasu, ani ochoty rzeźbić go, wzięliśmy z jakiegoś strychu starą figurę (nigdy nie dowiedziano się, kogo przedstawiała ani kto ją wykonał), na której podstawie widniał zatarty napis: „Baltazar”28. Ale cóż to szkodzi? Wszakże wiadomo, wiara zbawia. Czyż bardziej są prawdziwe portrety Eligiusza, świętego Mikołaja lub Jezusa? Jeśli tylko wierzysz, zobaczysz wszystko, co chcesz widzieć. Potrzebujesz Boga? Wystarczy na mieszkanie dla niego i dla mojej wiary prosty kawałek drzewa. Tego dnia potrzebny nam był książę. I znalazł się. Książę tedy przeszedł środkiem szpaleru, a chorągwie skłoniły się przed nim. Przybrany był w liście laurowe, na czoło nasunięty miał kapelusz, szabla wisiała na brzuchu. Wkraczał w ten sposób na swoją łąkę, a my z nim jako jego świta, z muzyką, śpiewem, wianiem sztandarów. Któż mógł coś zarzucić, upatrywać choćby cień nieposłuszeństwa? Chcąc nie chcąc, i kapitan musiał się zgodzić. Miał do wyboru: albo zaaresztować księcia, albo przyłączyć się do orszaku. Oczywiście, uczynił, co musiał uczynić.

Wszystko szło jak najlepiej, gdy nagle nawa29 omal nie zatonęła w samym porcie skutkiem sporu reprezentantów świętego Mikołaja i świętego Eligiusza oraz świętego Józefa i jego teściowej, wszczętego o to, kto ma wejść pierwszy na łąkę. Nie patrząc na względy wieku i uprzejmości, dnia tego byliśmy wszyscy w nastrojach wojowniczych i swędziały nas pięści. Jako wielbiciel wszystkich świętych, pośpieszyłem na pomoc.

— Bracia! Nie ma tutaj u nas pierwszych i ostatnich! Pierwszy jest sam książę, reszta to ludzie równi sobie, a jeśli już chcecie, bym wam wskazał kogoś godniejszego od innych... Oto macie go, macie przedstawiciela boga Bachusa!

W tej chwili chwyciłem za kołnierz stojącego tuż obok niego zacnego Gambiego i wpakowałem go na wózek z beczką pełną winnego moszczu, do której mój przyjaciel wlazł bez namysłu. Potem chwytam za lejce i wjeżdżamy pierwsi na książęcą łąkę. Mój Bachus zanurzony po pas w soku przebiera nogami i śmieje się. Teraz już zgodnie, ręka w rękę, kroczyli za nami, tańcząc, wszyscy święci i święte. Jakże miękka była trawka na łące! Rozpoczęły się wokoło księcia zabawy, tańce, jedzono, pito, biwakowano do późnego wieczora, a nazajutrz łąka wyglądała jak chlew, jak śmietnik. Ani śladu trawy, wszystko wdeptały w miękką ziemię podeszwy czcicieli księcia, a zapał, z jakim czciło go całe miasto, zniweczył doszczętnie jego własność. Sądzę, że był zadowolony, a my także.

Wprawdzie prokurator, wróciwszy nazajutrz, zaprotestował i rozpoczął śledztwo, ale go nie dokończył. Nikomu zresztą nie zależało na tym, by rzecz wyjaśnić.

*

W ten sposób pokazaliśmy światu, iż możemy być dobrymi poddanymi księcia i czynić, co się nam podoba, nie licząc się z jego wolą; ta udana farsa wprawiła wszystkich w doskonały humor. Ci i owi zbliżali się do siebie, mrugali oczyma i mówili:

— Jeszcze trochę nam zostało fantazji, prawda? Nie damy się! Wszystko będzie dobrze!

I wspomnienie przebytych klęsk uleciało z dusz mieszkańców Clamecy.