Rozdział czwarty

Rozmowa doktora teologii Gudmana i anatoma Sidraca o duszy i o niektórych innych rzeczach

Gudman: Powiedz mi, mój drogi Sidrac, czemu ty mówisz zawsze „moja zdolność myślenia”? Czemu nie mówisz po prostu „moja dusza”? To byłoby krócej, a rozumiałbym cię tak samo.

Sidrac: Ale ja bym się nie rozumiał. Czuję, wiem, że Bóg dał mi zdolność myślenia i mówienia, ale nie czuję ani nie wiem, czy dał mi istotę, którą nazywają duszą.

Gudman: W istocie, kiedy się zastanawiam, widzę, że i ja nic o tym nie wiem i że długo byłem dość zuchwały, aby sądzić, że wiem. Zauważyłem, że ludy Wschodu nazywają duszę mianem, które oznacza życie. Za ich przykładem Latynowie1 rozumieli najpierw przez anima życie zwierzęcia2. U Greków mówiono o oddychaniu duszy. To oddychanie jest to dech. Latynowie przetłumaczyli słowo dech przez spiritus3; stąd słowo, które odpowiada „myśli” u prawie wszystkich nowożytnych narodów. Ponieważ nikt nie widział nigdy tego tchu, tego ducha, uczyniono zeń istotę, której nie można widzieć ani dotknąć. Powiedziano, że mieszka w naszym ciele, nie zajmując w nim miejsca, że porusza naszymi organami, nie dotykając ich. Czegóż nie powiedziano? Wszystkie nasze rozprawy, o ile mi się zdaje, wspierały się na grze słów. Widzę, iż roztropny Locke4 dobrze czuł, w jaki chaos wtrąciła rozum ludzki ta gra słów we wszystkich językach. Nie dał żadnego rozdziału o duszy w jedynej rozsądnej książce metafizycznej, jaką kiedykolwiek napisano. A jeżeli przypadkowo wymawia to słowo niekiedy, oznacza ono u niego jedynie naszą inteligencję.

W istocie każdy czuje, że ma inteligencję, że przyjmuje pojęcia, że gromadzi je, rozbiera, ale nikt nie czuje w sobie drugiej istoty, która jest źródłem jego ruchów, wrażeń i myśli. W gruncie rzeczy niedorzecznością jest wymawiać słowa, których się nie rozumie, i przyjmować istnienie istot, o których nie można mieć najmniejszego pojęcia.

Sidrac: Otośmy się tedy pogodzili co do rzeczy, która była przedmiotem tylu dysput przez tyle wieków.

Gudman: I podziwiam, żeśmy się pogodzili.

Sidrac: Nie ma w tym nic dziwnego, szukamy prawdy z dobrą wiarą. Gdybyśmy zasiadali na ławkach Szkoły, argumentowalibyśmy jak figury z Rabelego5. Gdybyśmy żyli w wiekach straszliwych ciemności, które tak długo spowijały Anglię, jeden z nas kazałby może spalić drugiego. Żyjemy w wieku rozumu, znajdujemy łatwo to, co nam się wydaje prawdą, nie lękamy się jej powiedzieć.

Gudman: Tak, ale boję się, że ta prawda to bardzo niewiele. Dokonaliśmy w matematyce cudów, które zdumiałyby Apoloniusza6 i Archimedesa7, i uczyniłyby ich naszymi uczniami, ale w metafizyce cóżeśmy odkryli? Naszą niewiedzę.

Sidrac: A czy to nic? Przyznajesz, że wielka Istota dała ci zdolność czucia i myślenia, tak jak dała twoim nogom zdolność chodzenia, rękom władzę wykonywania mnóstwa rzeczy, wnętrznościom władzę trawienia, sercu władzę wpędzania krwi w tętnice. Wszystko mamy od Niej; nie mogliśmy sobie nic dać i zawsze będziemy nieświadomi sposobu, w jaki Pan wszechświata poczyna sobie, aby nami powodować. Co do mnie, składam mu dzięki za to, iż mnie pouczył, że nic nie wiem o pierwszych zasadach.

Zawsze dochodzono, w jaki sposób dusza oddziaływa na ciało. Trzeba by wiedzieć wprzód, czy mamy w ogóle duszę. Albo Bóg dał nam ten podarek, albo nam użyczył czegoś, co obstoi za to samo. W jakikolwiek sposób postąpił, zawsze jesteśmy w jego ręku. Jest naszym panem, oto wszystko, co wiem.

Gudman: Ale przynajmniej powiedz mi, co przypuszczasz. Sekcjonowałeś8 mózgi, widziałeś embriony i płody, czy odkryłeś w nich jaki ślad duszy?

Sidrac: Najmniejszego; i nigdy nie mogłem zrozumieć, w jaki sposób istota niematerialna, nieśmiertelna miałaby tkwić dziewięć miesięcy bezcelowo ukryta w cuchnącej błonie między uryną a odchodami. Trudno mi było pojąć, aby ta rzekomo czysta dusza istniała przed utworzeniem jej ciała. Na cóż bowiem zdałaby się przez wieki, nie będąc duszą ludzką? I w jaki sposób wyobrazić sobie istotę prostą, istotę metafizyczną, która czeka przez wieczność na chwilę, w której ma ożywić materię na kilka minut. Cóż się dzieje z tą nieznaną istotą, jeżeli płód, który miała ożywić, umrze w łonie matki?

Jeszcze niedorzeczniejsze zdało mi się, aby Bóg miał stwarzać duszę w chwili zapłodnienia. Zdała mi się bluźnierczą ta myśl, iż Bóg ma czekać spełnienia cudzołóstwa, kazirodztwa, aby nagrodzić te ohydy, stwarzając na ich intencję dusze. Jeszcze bardziej mnie zgorszył pogląd, iż Bóg wydobywa z nicości nieśmiertelne dusze, aby im kazać wiekuiście cierpieć niewymowne męki. Jak to! Palić istoty duchowe, istoty, w których nie ma nic do spalenia? Jakbyśmy się wzięli do tego, aby spalić dźwięk głosu, wiatr, który przewiał? A jeszcze ten dźwięk, ten wiatr były materialne w króciutkiej chwili swego mijania, ale czysty duch, myśl, wątpienie? To mi się w głowie nie mieści. W jakąkolwiek stronę się obrócę, widzę jeno ciemności, sprzeczność, niemożliwość, niedorzeczność, majaki, błazeństwa, chimery9, głupstwo, nonsens, szalbierstwo.

Zupełnie natomiast rad jestem z siebie, kiedy sobie powiem: Bóg jest panem. Ten, który każe nieprzeliczonym gwiazdom ciążyć ku sobie wzajem, ten, który uczynił światło, dość jest potężny, aby nam dać uczucia i myśli bez tego, iżbyśmy potrzebowali małego obcego i niewidzialnego atomu, zwanego duszą.

To pewne, iż Bóg dał wszystkim zwierzętom czucie, pamięć, przemyślność. Dał im życie; a jest to z pewnością równie ładny podarek dać życie, co dać duszę. Dość powszechnie przyjęte jest, że zwierzęta żyją; stwierdzone jest, że mają czucie, skoro mają narządy czucia. Otóż jeżeli mają to wszystko bez duszy, czemuż koniecznie my chcemy mieć tę duszę?

Gudman: Może przez próżność. Jestem przekonany, że gdyby paw umiał mówić, chełpiłby się, że ma duszę, i powiedziałby, że dusza jest w jego ogonie. Jestem bardzo skłonny podejrzewać wraz z panem, że Bóg uczynił nas zdolnych jeść, pić, chodzić, spać, czuć, myśleć, pełnych namiętności, pychy i nędzy, nie wyjawiwszy nam ani słowa ze swej tajemnicy. Nie więcej wiemy w tym przedmiocie od owego pawia... Ten, kto powiedział, że rodzimy się, żyjemy i umieramy, nie wiedząc jak, powiedział wielką prawdę.

Zdaje mi się, że ten10, kto nas nazwał marionetkami Opatrzności, dobrze nas określił; ostatecznie bowiem, iżbyśmy istnieli, trzeba nieskończonej mnogości ruchów. Owóż nie my uczyniliśmy ruch, nie my ustanowiliśmy jego prawa. Jest ktoś, kto, uczyniwszy światło, prowadzi je od słońca do naszych oczu i przywodzi je nam w siedmiu minutach11. Jedynie ruch potrąca moje pięć zmysłów, jedynie przez moje pięć zmysłów rodzą się we mnie pojęcia, zatem autor ruchu daje mi pojęcia. Kiedy mi powie, w jaki sposób mi je daje, złożę mu bardzo pokorne dzięki. Dziękuję mu już bardzo i za to, że mi pozwolił oglądać przez kilka lat wspaniałe widowisko tego świata, jak mówi Epiktet12. Prawda, iż mógł mnie uczynić szczęśliwszym, mógł mi dać dobre probostwo i moją ukochaną miss Fidler, ale ostatecznie, tak jak jest, przy moich sześciuset trzydziestu szylingach renty, i tak mu jestem bardzo obowiązany.

Sidrac: Powiadasz, że Bóg mógł ci dać dobre probostwo i mógł cię uczynić szczęśliwszym, niż jesteś. Są ludzie, którzy nie przepuściliby ci tego twierdzenia. Nie przypominaszże już sobie, że ty sam żaliłeś się na fatalność? Nie wolno jest człowiekowi, który chciał być proboszczem, przeczyć samemu sobie. Nie pojmujesz, że gdybyś miał probostwo i żonę, której pragnąłeś, w takim razie ty byś zrobił dziecko pannie Fidler, a nie twój rywal? Dziecko, które by urodziła, mogłoby być majtkiem, zostać admirałem, wygrywać bitwy morskie w ujściu Gangesu i do reszty obalić Wielkiego Mogoła13. To samo zmieniłoby postać świata. Trzeba by świata zupełnie odmiennego niż nasz, aby twój współzawodnik nie otrzymał probostwa, aby nie zaślubił miss Fidler, abyś ty nie został o sześciuset trzydziestu szylingach rocznie, w oczekiwaniu śmierci ciotki. Wszystko stanowi jeden łańcuch; Bóg zaś nie przerwie wiekuistego łańcucha dla mego przyjaciela Gudmana.

Gudman: Nie przyszło mi na myśl to rozumowanie, kiedym mówił o fatalności; ale ostatecznie jeżeli tak jest, w takim razie Bóg jest niewolnikiem tak samo jak ja?

Sidrac: Jest niewolnikiem swojej woli, swojej mądrości, praw, które uczynił, swojej koniecznej natury. Nie może ich naruszyć, ponieważ nie może być słaby, niestały, zmienny jak my, i ponieważ Istota nieodzownie wieczna nie może być chorągiewką na dachu.

Gudman: Panie Sidrac, to może wieść prosto do bezbożności, jeśli bowiem Bóg nie może nic zmienić w sprawach świata, na cóż śpiewać jego pochwały, na cóż modlić się do niego?

Sidrac: A któż powiada, aby się modlić i chwalić Boga? Dużo się on w istocie troszczy o nasze pochwały i uznania! Chwalimy człowieka, ponieważ przypuszczamy, że jest próżny; prosimy go, kiedy sądzimy, że jest słaby i spodziewamy się, że odmieni zdanie. Czyńmy nasz obowiązek względem Boga, uwielbiajmy go, bądźmy sprawiedliwi: oto nasze prawdziwe pochwały, prawdziwe modlitwy.

Gudman: Panie Sidrac, obeszliśmy spory kawał; nie licząc bowiem miss Fidler, dochodzimy, czy mamy duszę, czy jest Bóg, czy może się zmienić, czy jesteśmy przeznaczeni do dwojakiego życia, czy... To są głębokie studia; może bym nigdy nie pomyślał o nich, gdybym został proboszczem. Muszę zgłębić te potrzebne i wzniosłe rzeczy, skoro nie mam nic do roboty.

Sidrac: A więc, doktor Grou ma być jutro u mnie na obiedzie. Jest to bardzo uczony lekarz; objechał świat dookoła z panami Banksem14 i Solandrem15; musi tedy z pewnością wiedzieć coś o Bogu i duszy, znać prawdę i fałsz, złe i dobre, o wiele lepiej niż ci, którzy nigdy nie opuścili Covent Garden16. Co więcej, doktor Grou zwiedził za młodu prawie całą Europę; był świadkiem kilku rewolucji w Rosji; obcował z baszą17 hrabią de Bonneval18, który stał się, jak wiadomo, zupełnym muzułmaninem w Konstantynopolu; żył blisko z księdzem-papistą MacCarthy19, Irlandczykiem, który dał sobie obrzezać napletek na cześć Mahometa, i naszym szkockim prezbiterianinem Ramsayem20, który uczynił toż samo, nim później wstąpił do wojska w Rosji i zginął, bijąc się ze Szwedami w Finlandii. Wreszcie, rozmawiał z wielebnym ojcem Malagridą21, którego później spalono w Lizbonie, ponieważ Najświętsza Panna objawiła mu wszystko, co robiła, będąc w żywocie matki swojej, świętej Anny.

Pojmujesz, że człowiek taki jak doktor Grou, który widział tyle rzeczy, musi być największym metafizykiem w świecie. Zatem, jutro u mnie na obiedzie.

Gudman: I pojutrze także, drogi Sidrac; trzeba bowiem więcej niż jednego obiadu, aby się oświecić.