Część pierwsza. Polano

4 grudnia 1861

Włożyłem pantofle i wygodny szlafrok. Otarłem łzę, którą ostry wiatr, dmący na ulicy, zaćmił mój wzrok. Jasny ogień płonął na kominku w moim gabinecie. Lodowe kryształy o fantastycznych kształtach kwiatów i paproci rozpościerały się na szybach okien i zakrywały mi Sekwanę, jej mosty i stary Luwr Walezjuszów1.

Przysunąłem do kominka fotel i przenośny stolik i zająłem przy nim miejsce, które Hamilkar2 raczył mi zostawić. Hamilkar tuż przy kracie kominka na miękkiej poduszce leżał zwinięty w kółko, z nosem między łapkami. Równy oddech podnosił jego lekkie i puszyste futerko. Za zbliżeniem się moim z wolna spod wpółprzymkniętych powiek ukazał agatowe źrenice i zamknął je natychmiast, pomyślawszy: „To nic, to mój przyjaciel”.

— Hamilkarze! — rzekłem doń, wyciągając nogi — Hamilkarze, senny władco grodu książek, czujny stróżu nocny! Przed szkaradnymi gryzoniami bronisz rękopisów i druków, które stary uczony nabył za cenę skromnego dochodu i niezmordowanej gorliwości. W tej cichej bibliotece, której strzegą twe cnoty marsowe3, śpij, Hamilkarze, jak lubieżna sułtanka! Bo w swej osobie łączysz straszną postać tatarskiego rycerza z ociężałym wdziękiem kobiety Wschodu. Bohaterski i zmysłowy Hamilkarze, śpij, czekając chwili, gdy myszy przy świetle księżyca zaczną wyprawiać harce przed Acta Sanctorum uczonych bollandystów4.

Początek tej przemowy podobał się Hamilkarowi, zadowolenie swe objawił, wydając dźwięk podobny do bulgotania wody w kociołku. Ale gdy podniosłem głos, Hamilkar, opuszczając uszy i marszcząc pręgowaną skórę na czole, uprzedził mnie, że niestosowna jest taka deklamacja. I rozmyślał: „Ten człowiek od książek mówi, by nic nie powiedzieć; natomiast nasza kucharka wymawia zawsze słowa pełne treści, zawierające albo zapowiedź jedzenia, albo obietnicę skórobicia. Wiadomo, co mówi. A ten starzec gromadzi dźwięki, które nic a nic nie znaczą”.

Tak myślał Hamilkar. Pozostawiając go jego rozmyślaniom, otworzyłem książkę i czytałem ją z zajęciem, był to bowiem katalog manuskryptów. Nie znam nic bardziej pociągającego i przyjemniejszego nad czytanie katalogu. Katalog, który czytałem teraz, zredagowany w 1824 r. przez M. Thompsona, bibliotekarza sir Tomasza Raleigha, grzeszy co prawda zbytkiem zwięzłości i nie ma tej dokładności, którą archiwiści mego pokolenia wprowadzili pierwsi do prac z zakresu dyplomacji i paleografii5. Pozostawia dużo do życzenia i dużo do domysłu. I może dlatego, czytając go, doświadczam uczuć, które u natury bardziej imaginacyjnej niż moja zasługiwałyby na miano marzenia. Z wolna pogrążałem się w mych fantastycznych myślach, gdy gospodyni moja mrukliwym tonem oznajmiła mi, że pragnie ze mną mówić pan Coccoz.

Istotnie ktoś wsunął się za nią do biblioteki. Był to drobny człeczyna, biedny, mały człowieczek, mizernie wyglądający, ubrany w lekki surdut. Zbliżył się do mnie z mnóstwem drobnych ukłonów i uśmiechów. Był bardzo blady, a choć młody i żwawy, wyglądał na chorego. Widok jego przypominał mi zranioną wiewiórkę. Niósł pod pachą zawiniątko w zielonej płachcie, które położył na krześle; odwiązawszy cztery jego rogi, ukazał mi całą masę małych, żółtych książeczek.

— Wielmożny panie — rzekł — nie mam zaszczytu być panu znanym, jestem agentem księgarskim, wielmożny panie. Pracuję dla pierwszych firm stolicy i w nadziei, że wielmożny pan zaszczyci mnie swym zaufaniem, pozwalam sobie ofiarować mu trochę nowości.

Wielkie, sprawiedliwe bogi! Co za nowości ofiarował mi homunculus6 Coccoz! Pierwszy tom, który wsunął mi do ręki, była to Historia wieży Nesle, opowiadająca o miłostkach Małgorzaty Burgundzkiej i kapitana Buridana7.

— To książka historyczna — rzekł z uśmiechem — historia zupełnie prawdziwa.

— W takim razie — odrzekłem — jest bardzo nudna, bo książki historyczne, które nie kłamią, wszystkie są nudne. I ja pisuję dzieła historyczne zgodne z prawdą; gdybyś, na swoje nieszczęście, którą z nich obnosić miał od drzwi do drzwi, na pewno chowałbyś je wiecznie w twej zielonej płachcie, bo nie znalazłbyś na tyle nierozgarniętej kucharki, aby przyszło jej do głowy to kupić.

— Zapewne, proszę pana — odrzekł blady człowiek jedynie przez grzeczność.

I uśmiechając się ciągle, podał mi Dzieje miłosne Heloizy i Abelarda8, ale dałem mu do zrozumienia, że w moim wieku na nic się już nie zdają historie miłosne.

Wtedy, ciągle uśmiechnięty, zaproponował mi Prawidła gier towarzyskich: pikiety, bezika, écarté, wista, kości, warcabów, szachów.

— Niestety! — rzekłem — jeśli chcesz mi przypomnieć prawidła bezika, wróć mi mego starego przyjaciela Bignana, z którym grywałem w karty co wieczór, zanim pięć Akademii9 uroczyście nie odprowadziło go na cmentarz, lub do lekkomyślności zabaw ludzkich zniż poważny umysł Hamilkara, śpiącego, jak widzisz, na tej poduszce, gdyż on jest teraz jedynym towarzyszem moich wieczorów.

Uśmiech biednego człeczyny był teraz mdły i zakłopotany.

— Oto — rzekł — nowy zbiór zabaw towarzyskich, dykteryjek, żarcików, ze sposobem zamienienia czerwonej róży na białą.

Odpowiedziałem mu, że od dawna jestem w niezgodzie z różami, co do żarcików zaś dość mi tych, na które pozwalam sobie bezwiednie w mych pracach naukowych.

Homunculus ze swym ostatnim uśmiechem zaproponował mi ostatnią swą książkę.

— Oto Klucz do tłumaczenia snów, z wyjaśnieniem wszystkich snów, jakie śnić można: sny o złocie, o złodzieju, o śmierci, sen, że się spada z wieży... Komplet!

Pochwyciłem szczypce10 i żywo nimi potrząsając, odrzekłem memu gościowi:

— Tak, mój przyjacielu, ale wszystkie sny i tysiące innych jeszcze, radosnych i tragicznych, mieszczą się w jednym śnie życia. Czy twoja mała książeczka da mi klucz do jego wytłumaczenia?

— Tak, proszę pana — odpowiedział homunculus. — Wydanie jest kompletne i kosztuje niedrogo, franka11 dwadzieścia pięć centymów, wielmożny panie.

Na tym skończyłem rozmowę z kolporterem. Nie śmiałbym zapewniać, że słowa moje były istotnie takie, jak je tu przytaczam. Może, spisując, rozszerzyłem je nieco. Bardzo trudno, nawet w dzienniku, zachować prawdę dosłowną. Jeśli nie takie były słowa, w każdym razie taka była moja myśl. Zawołałem służącą, gdyż nie mam dzwonka w mieszkaniu.

— Tereso — rzekłem — odprowadź pana Coccoza do drzwi. Posiada on książkę, która może cię zająć: Klucz do tłumaczenia snów. Z przyjemnością ci ją podaruję.

— Proszę pana — odpowiedziała gospodyni — gdy się nie ma czasu śnić na jawie, to nie ma się również czasu śnić w uśpieniu; dzięki Bogu, dzień wystarcza dla mej pracy i praca wystarcza dla mego dnia; co wieczór powiedzieć mogę: „Panie Boże, błogosław memu spoczynkowi!”. Nie śnię ani stojąc, ani leżąc, i pierzyny swojej nie biorę za diabła, jak to zdarzyło się mojej kuzynce. I niech pan pozwoli, że powiem, iż dosyć mamy tu książek. Pan ma ich tu tysiące tysięcy, od których przewraca się panu w głowie, a ja mam dwie, które mi wystarczają zupełnie: książkę do nabożeństwa i Kuchnię domową.

Powiedziawszy to, gospodyni pomogła biednemu człeczynie ułożyć towar w zielonej płachcie.

Homunculus Coccoz nie uśmiechał się już. Zmęczona jego twarz przybrała wyraz takiego cierpienia, że gorzko pożałowałem, iż szydziłem z człowieka tak nieszczęśliwego. Przywoławszy go, rzekłem, iż zauważyłem u niego egzemplarz Historii Estelli i Nemorina12, a że bardzo lubię pasterzy i pasterki, kupię za rozsądną cenę te dzieje tkliwych kochanków.

— Sprzedam panu tę książkę za franka dwadzieścia pięć, wielmożny panie — odrzekł Coccoz z rozpromienioną z radości twarzą. — To historyczne i będzie pan z tego zadowolony. Wiem teraz, czego panu potrzeba. Widzę, że z wielmożnego pana znawca. Przyniosę panu jutro Zbrodnie papieży. To bardzo dobre dzieło. Przyniosę wydanie dla amatorów, z kolorowymi rycinami.

Poprosiłem, by tego nie czynił, odszedł jednak zadowolony. Kiedy zielone zawiniątko wraz z kolporterem znikło w cieniach korytarza, zapytałem mej gospodyni, skąd spadł ów człowiek.

— Spadł, oto właściwe słowo — odrzekła — spadł nam spod dachów, gdzie mieszka z żoną.

— Ma żonę, powiadasz, Tereso? To zadziwiające! Kobiety to bardzo dziwne stworzenia. To musi być biedna, nieszczęśliwa kobiecina.

— Nie wiem, jaka tam jest — odrzekła Teresa — ale widzę, jak co rano włóczy się po schodach w jedwabnych sukniach, wyplamionych tłuszczem. Zerka błyszczącymi oczami. I sprawiedliwie rzekłszy, czyż stosowne są te oczy i te suknie dla kobiety przyjętej tu z litości? Bo przyjęto ich na poddasze, dopóki reperują dach, ze względu na to, że mąż chory, a ona w poważnym stanie. Stróżka mówiła mi nawet, że dziś rano poczuła bóle, teraz podobno leży. Trzeba im było dziecka!

— Tereso — rzekłem — prawdopodobnie dziecko było im niepotrzebne, ale przyroda chciała, by je spłodzili, i zwabiła ich w swe sidła. Trzeba przykładnej przezorności, by uniknąć podstępów natury. Żałujemy ich, ale nie potępiajmy! Co zaś do jedwabnych sukien, to wszystkie młode kobiety się w tym kochają. Córy Ewy uwielbiają stroje. Ty sama, Tereso, choć jesteś poważna i rozumna, jakie wyprawiasz krzyki, gdy brak ci białego fartucha do obsługi przy obiedzie! Ale powiedz mi, czy mają wszystko, co im potrzeba na tym poddaszu?

— A skądże by mieć mogli, proszę pana? Mąż, którego pan przed chwilą widział, był, jak mówiła mi odźwierna, agentem jubilerskim i nie wiadomo, dlaczego nie sprzedaje już zegarków. Teraz sprzedaje kalendarze. To nie jest porządne rzemiosło i nie wierzę nigdy w to, żeby Pan Bóg mógł błogosławić kupcowi kalendarzy. Żona, między nami mówiąc, wygląda na nic dobrego, na trzpiotkę. Sądzę, że tak potrafi wychować dziecko, jak ja grać na gitarze. Nie wiadomo, skąd to przyszło, a ja jestem pewna, że przyniosła ich tu bieda z nędzą.

— Skądkolwiek przybywają, Tereso, są nieszczęśliwi i poddasze ich jest zimne.

— Bagatela! Dach dziurawy jest w kilku miejscach i deszcz ciecze tam strumieniami. Nie mają ani sprzętów, ani bielizny. Stolarze i tkacze nie pracują, jak sądzę, dla członków takiego bractwa!

— To bardzo smutne, Tereso, oto dusza chrześcijańska daleko gorzej zaopatrzona niż heretyk Hamilkar. I cóż ona mówi?

— Nie mówię nigdy z tymi ludźmi, proszę pana. Nie wiem ani co mówi, ani co śpiewa. Bo pani Coccoz śpiewa przez cały dzień. Ze schodów ją słyszę, czy wychodzę, czy powracam.

— No, potomek Coccozów będzie mógł powiedzieć jak to jajko w chłopskiej zagadce: „Matka zrodziła mnie, śpiewając”. Coś podobnego przytrafiło się Henrykowi IV. Gdy Joanna d’Albret13 poczuła bóle porodowe, zaczęła śpiewać starą bearneńską14 pieśń:

Oczywiście nierozumnie jest płodzić istoty nieszczęśliwe. Ale dzieje się to co dzień, moja Tereso, i wszyscy filozofowie świata nie zdołają zmienić tego głupiego zwyczaju. Pani Coccoz poszła za tym obyczajem i śpiewa. I tak jest dobrze! Ale powiedz mi, Tereso, czy nie nastawiłaś dziś rosołu?

— Nastawiłam, proszę pana, i nawet czas już go zszumować.

— Bardzo dobrze! Pamiętaj, Tereso, odlać z garnka dobry talerz rosołu i zanieść go pani Coccoz, naszej sąsiadce.

Służąca moja oddalała się już, gdy bardzo w porę dodałem:

— Tereso, zechciej przede wszystkim zawołać swego przyjaciela stróża i powiedz mu, by wziął z naszej drwalni dobrą wiązkę drzewa i zaniósł ją na poddasze państwa Coccoz. Tylko niech nie zaniedba włożyć do naręcza tęgich, grubych polan, polan prawdziwie świątecznych. Co zaś do homunculusa, proszę cię, gdy przyjdzie, odpraw go grzecznie wraz z jego wszystkimi żółtymi książkami.

Wydawszy te zarządzenia z wyrafinowanym egoizmem starego kawalera, zabrałem się znów do przerwanego czytania katalogu. Z jakimż zdziwieniem, z jakim wzruszeniem i zmieszaniem przeczytałem wzmiankę, której bez drżenia ręki przepisać nie mogę:

Złota legenda Jakuba z Genui (Jakuba de Voragine)15, tłumaczenie francuskie, małe in 4°16.

Ten manuskrypt XIV wieku zawiera oprócz dość kompletnego tłumaczenia znakomitej pracy Jakuba de Voragine: primo — legendy świętych Ferreola, Ferrucjona, Germana, Wincentego i Droktoweusza17; secundo — pieśń O cudownym pogrzebaniu imć świętego Germana z Auxerre. Tłumaczenie to, legendy i pieśń są dziełem kleryka Jana Toutmouillé. Manuskrypt jest na welinie18, zawiera mnóstwo inicjałów i dwie miniatury delikatnie wykonane, lecz niezupełnie dobrze zachowane, jedna przedstawia Oczyszczenie Najświętszej Panny, druga Koronowanie Prozerpiny19.

Co za odkrycie! Pot wstąpił mi na czoło, mgła zasłoniła oczy. Drżałem, bladłem i nie mogąc wyrzec słowa, odczułem potrzebę wydania głośnego okrzyku.

Co za skarb! Od czterdziestu lat pracuję nad badaniem Galii20 chrześcijańskiej, a specjalnie nad sławnym opactwem Saint-Germain-des-Prés21, z którego wyszli owi królowie-mnisi, założyciele naszej dynastii narodowej. Otóż mimo karygodnej niedokładności opisu jasne było dla mnie, że manuskrypt ten pochodzi z tego sławnego opactwa. Wszystko było tego dowodem: legendy dodane przez tłumacza dotyczyły wszystkie pobożnej fundacji króla Childeberta22. Legenda o świętym Droktoweuszu była szczególnie znamienna, gdyż jest to legenda pierwszego opata mego umiłowanego opactwa. Poemat wierszem francuskim o pogrzebaniu świętego Germana wprowadzał mnie do samej nawy czcigodnej bazyliki, która była zawiązkiem Galii chrześcijańskiej.

Złota legenda jest sama w sobie obszernym i wdzięcznym dziełem. Jakub de Voragine, definitor23 reguły świętego Dominika i arcybiskup Genui, zebrał w XIII wieku tradycje odnoszące się do świętych katolickich i utworzył z nich zbiór tak bogaty, że w klasztorach i zamkach jednym głosem zawołano: „To złota legenda”. Złota legenda obfituje głównie w hagiografię24 włoską. Galia, Germania25, Anglia mało zajmowały w niej miejsca. Voragine tylko przez zimną mgłę widzi wielkich świętych Zachodu. Toteż akwitańscy, germańscy i saksońscy tłumacze zacnego legendzisty postarali się do jego opowiadań dołączyć żywoty swoich narodowych świętych.

Czytałem i porównywałem wiele manuskryptów Złotej legendy. Znam te, które opisał mój uczony kolega, Paweł Paris26, w swym pięknym katalogu rękopisów biblioteki królewskiej. Dwa z nich mianowicie dłużej zatrzymały moją uwagę. Jeden datuje się z XIV wieku i zawiera tłumaczenie Jana Beleta27, drugi, o wiek późniejszy, zawiera wersję Jakuba Vignay28. Pochodzą oba ze zbiorów Colberta29 i umieszczone zostały na półkach tej sławnej książnicy za staraniem bibliotekarza Baluze’a30 którego nazwiska bez uchylenia czapeczki wymówić nie mogę, gdyż nawet w tym wieku olbrzymów erudycji Baluze zadziwia swą wielkością. Znam bardzo ciekawą edycję ze zbiorów Bigota31; znam sześćdziesiąt cztery drukowane edycje, począwszy od ich szanownej prababki, gotyckiej32 edycji strasburskiej, rozpoczętej w roku 1471, a skończonej w roku 1477. Ale żaden z tych manuskryptów, żadna z tych edycji nie zawiera legend świętych Ferreola, Ferrucjona, Germana, Wincentego i Droktoweusza, żadna nie nosi nazwiska Jana Toutmouillé, żadna wreszcie nie pochodzi z opactwa Saint-Germain-des-Prés.

One wszystkie w porównaniu z manuskryptem opisanym przez Thompsona są jak źdźbła słomy wobec sztaby złota. Dotykałem palcem, widziałem na własne oczy niezbity dowód istnienia tego dokumentu. Ale dokument sam, co się z nim stało? Sir Tomasz Raleigh pojechał dokonać żywota nad brzegiem jeziora Como33 i zabrał ze sobą część swych dostojnych bogactw. Gdzież się podziały po śmierci tego wytwornego amatora? Gdzie się podział manuskrypt Jana Toutmouillé?

„Po cóż — myślałem sobie — po cóż dowiedziałem się, że drogocenna ta książka istnieje, jeśli nigdy nie mam jej posiadać, nigdy jej nie mam widzieć? Poszedłbym po nią do gorącego serca Afryki i do lodów biegunowych, gdybym wiedział, że tam się znajduje. Ale nie wiem, gdzie jest. Nie wiem, czy jakiś zazdrosny biblioman troskliwie schował ją w żelaznej szafie pod potrójnym zamkiem, czy też pleśnieje na strychu jakiegoś nieuka. Drżę na myśl, że może jej wyrwane kartki służą jakiejś zapobiegliwej gosposi do obwiązywania słojów z ogórkami”.

30 sierpnia 1862

Zwalniałem kroku, znużony duszącym upałem. Szedłem wzdłuż murów północnego wybrzeża. W chłodnym cieniu antykwarskie magazyny, pełne starych książek, rycin i starożytnych mebli, bawiły mój wzrok i przemawiały do umysłu. Przechadzając się i przeglądając stare książki, to rozkoszowałem się dźwięcznymi wierszami któregoś z poetów Plejady34, to komentowałem wytworną maskaradę Watteau35, to oceniałem wzrokiem jakąś obosieczną szpadę, kowany stalowy naszyjnik lub szyszak36. Jakiż duży hełm, jakiż ciężki pancerz, Boże wielki! Rynsztunek olbrzyma? Nie, skorupa owada. Ludzie ówcześni opancerzeni byli jak chrabąszcze: wewnątrz była ich słabość. Dziś, przeciwnie, siła nasza jest wewnętrzna, nasza dusza uzbrojona zamieszkuje ciało wątłe.

Oto pastel, portret damy ubiegłych czasów; twarz wpółzatarta, jak cień, uśmiecha się, ręka w czarnych mitenkach37 przytrzymuje na atłasowych kolanach pieska, przybranego kokardami. Ten obrazek napełnia mnie rzewnym smutkiem. Niechaj szydzą ze mnie ci, co w sercu nie noszą zatartego pastelu!

Jak konie, które czują stajnię, tak ja przyśpieszyłem kroku, zbliżając się do domu. Oto ul ludzki, w którym mam swą celkę, gdzie sączę nieco ostry miód erudycji38. Ociężałym krokiem wchodzę po schodach. Jeszcze kilka stopni i jestem u moich drzwi. Ale odgaduję raczej, niż widzę, suknię schodzącą z szelestem jedwabiu. Zatrzymuję się i przyciskam do poręczy. Schodzi jakaś kobieta z gołą głową, jest młoda, śpiewa; oczy jej i włosy błyszczą w cieniu, śmieje się ustami i spojrzeniem. To na pewno któraś z bardziej poufałych sąsiadek. Trzyma na ręku śliczne dziecko, małego chłopczyka, nagiego jak syn bogini; dziecko ma na szyi medalion na srebrnym łańcuszku. Widzę, że ssie palce i patrzy na mnie oczami szeroko otwartymi, na ten świat stary, dla niego tak nowy. Jednocześnie matka patrzy na mnie z tajemniczą i figlarną minką; zatrzymuje się, rumieni, o ile mi się zdaje, i podaje mi małą istotkę. Malec ma ładną fałdkę między piąstką a ramieniem, fałdkę na szyi i od stóp do głów śliczne dołeczki śmieją się na jego różowym ciałku.

Matka pokazuje mi go z dumą.

— Prawda, że bardzo ładny mój chłopczyk? — mówi głosem melodyjnym.

Bierze jego rączkę, przykłada mu ją do usteczek i prowadzi ku mnie drobne, różowe paluszki, mówiąc:

— Dzidzi przesyła panu całusa. Pan jest dobry, pan nie chce, aby małym dzieciom było zimno. Prześlij panu całusa.

I ściskając małą istotkę w objęciach, ucieka ze zwinnością kotki i zagłębia się w korytarzu, który, sądząc po zapachu, prowadzi do jakiejś kuchni.

Wchodzę do siebie.

— Tereso, kto to może być ta młoda matka, którą widziałem z gołą głową na schodach, z ładnym, małym chłopczykiem?

Teresa odpowiada mi, że to pani Coccoz. Patrzę na sufit, jakbym tam szukał objaśnienia. Teresa przypomina mi bladego kolportera, który zeszłego roku przyniósł mi kalendarze, podczas gdy jego żona rodziła.

— A Coccoz? — zapytałem.

Teresa odpowiedziała mi, że nie ujrzę go więcej. Biedny człeczyna został pochowany bez mojej wiedzy i bez wiedzy wielu innych osób, wkrótce po szczęśliwym rozwiązaniu pani Coccoz. Wdowa po nim podobno pocieszyła się; uczyniłem tak jak ona.

— Ależ, Tereso — zapytałem — czy pani Coccoz nie zbywa na czymś na jej poddaszu?

— Już też pan jest naiwny — odrzekła gospodyni — by troszczyć się o tę istotę. Wymówiono jej poddasze, gdyż dach dawno już naprawiony. Ale ona pozostaje tam mimo gospodarza, rządcy, stróża i komornika. I zostanie, proszę pana, tak długo, jak jej się będzie podobało, a wyjedzie stamtąd karetą. Ja to panu mówię.

Teresa pomyślała chwilę i w formie aksjomatu dodała:

— Ładna twarzyczka jest przekleństwem niebios.

Chociaż na pewno wiedziałem, że Teresa nigdy ładna nie była i nawet w młodości pozbawiona była wszelkiego powabu, pokiwałem głową i rzekłem złośliwie:

— He! he! Tereso, słyszałem, że i ty w swoim czasie miałaś nieszpetną twarzyczkę. Nie należy kusić żadnej istoty na świecie, choćby była najświętsza.

Teresa spuściła oczy i rzekła:

— Nie będąc właściwie ładną, podobałam się i gdybym chciała, robiłabym jak inne...

— Któż śmiałby o tym wątpić? Ale weź, proszę cię, moją laskę i kapelusz. Poczytam dla rozrywki kilka stronic z księgi Moreriego39. Jeśli mam wierzyć swemu węchowi starego lisa, będziemy mieli na obiad smaczną pulardkę40. Idź, moja droga, otocz staraniem tę zacną sztukę drobiu i oszczędzaj bliźnich, aby oni nas oszczędzali, ciebie i twego starego pana.

Co rzekłszy, zająłem się gęstymi odroślami genealogicznego drzewa rodziny książęcej.

7 maja 1863

Przepędziłem zimę przykładnie jak mędrzec in angello cum libello41 i oto jaskółki z quai Malaquais42 po powrocie zastają mnie takim mniej więcej, jakim mnie opuściły. Kto mało żyje, mało się zmienia, a prawie nie jest życiem trawienie dni nad starymi tekstami.

Jednak dziś czuję się silniej przejęty tym niewyraźnym smutkiem, który sączy życie. Równowaga mego umysłu (nie śmiem przyznać tego przed samym sobą) zachwiana jest od owej szczególnej chwili, w której dowiedziałem się o istnieniu manuskryptu Jana Toutmouillé.

Dziwne, że z powodu kilku kartek starego pergaminu utraciłem spokój, a jednak to prawda. Biedak bez pożądań posiada największy skarb, posiada sam siebie. Bogacz, który czegoś pragnie, jest nędznym niewolnikiem. Takim niewolnikiem jestem ja. Najmilsze przyjemności, rozmowa z człowiekiem o bystrym i umiarkowanym umyśle, obiad z serdecznym przyjacielem nie pozwalają mi zapomnieć o tym manuskrypcie, którego brak mi, odkąd wiem, że istnieje. Brakuje mi go w dzień, brakuje mi w nocy, brakuje w radości i smutku, brak mi podczas pracy i podczas odpoczynku.

Przypominam sobie moje pragnienia dziecięce. Jakże dobrze rozumiem dziś wszechwładne zachcianki moich pierwszych lat życia!

Widzę jeszcze ze szczególną wyrazistością lalkę, która, gdy miałem osiem lat, wystawiona była w mizernym kramie na ulicy de Seine. Dlaczego mi się ta lalka spodobała, doprawdy nie wiem. Byłem bardzo dumny z tego, że jestem chłopcem, gardziłem dziewczynkami i z niecierpliwością czekałem chwili (nadeszła, niestety!), w której kolący zarost pojawi mi się na podbródku. Bawiłem się w żołnierzy i celem karmienia konia na biegunach rwałem rośliny, które matka moja hodowała w doniczkach na oknie. To były chyba męskie zabawy! A jednak zapragnąłem lalki. Herkulesi43 miewają takie słabostki. Czy lalka, którą pokochałem, była przynajmniej ładna? Wcale nie. Widzę ją jeszcze. Miała czerwoną plamę na każdym policzku, ramiona wiotkie i krótkie, szkaradne, drewniane ręce i długie, szeroko rozstawione nogi. Jej kwiecista spódnica przytrzymywana była w pasie dwiema szpilkami. Widzę jeszcze czarne łebki tych szpilek. Była to lalka nieelegancka, lalka z przedmieścia. Pamiętam doskonale, że choć byłem malcem, który niewiele par spodni zedrzeć zdołał, czułem na swój sposób, ale bardzo żywo, że lalka ta nie miała ani wdzięku, ani szyku, że była ordynarna i brutalna. Ale kochałem ją mimo to. Kochałem dlatego właśnie. Kochałem tylko ją. Pożądałem jej. Żołnierze i bębny nie miały już dla mnie żadnej wartości. Już nie karmiłem konia na biegunach gałązkami heliotropu44 i rezedy45. Lalka ta była dla mnie wszystkim. Aby zmusić Wirginię, moją niańkę, by przeszła ze mną obok sklepu przy ulicy de Seine, wynajdywałem podstępy godne człowieka dzikiego. Przyciskałem nos do szyby i niania musiała siłą ciągnąć mnie za rękę: „Paniczu, późno już i mama będzie się gniewać”. Panicz niewiele sobie robił wówczas z gniewu lub bicia. Ale niańka unosiła go jak piórko i panicz ustępował przed siłą. Odtąd, z wiekiem, panicz się popsuł i ustępuje ze strachu. Wtedy nie bał się niczego.

Byłem nieszczęśliwy. Niewyrozumowany, lecz nieprzeparty wstyd nie pozwalał mi wyjawić przed matką, co było przedmiotem mej miłości. Stąd moje cierpienia. Przez kilka dni lalka, zawsze przytomna46 w mym umyśle, tańczyła przed mymi oczami, patrzała na mnie, otwierała mi ramiona, przybierała w mej wyobraźni jakby pozory życia, co czyniło ją jeszcze bardziej tajemniczą i straszną, i tym bardziej drogą i pożądaną. Wreszcie pewnego dnia, dnia, którego nie zapomnę nigdy, niańka zaprowadziła mnie do wuja, do kapitana Wiktora, gdzie byłem zaproszony na śniadanie. Podziwiałem bardzo mego wuja kapitana, zarówno dlatego, że wystrzelił ostatni nabój francuski pod Waterloo47, jak i dlatego, że własnoręcznie, u stołu mojej matki, przygotowywał grzanki natarte czosnkiem, które kładł następnie do sałaty z cykorii. Uważałem, że to bardzo piękne. Wujaszek Wiktor wzbudzał też we mnie szacunek z powodu swych szamerowanych48 kurtek, a także właściwym sobie sposobem przewracania całego domu do góry nogami, gdy się tylko w tym domu ukazał. Dziś jeszcze nie wiem, jak się do tego brał, ale zapewniam, że gdy wuj Wiktor znajdował się w towarzystwie choćby dwudziestu osób, widziało się i słyszało tylko jego jedynego. Mój kochany ojciec, o ile mi się zdaje, nie podzielał mego zachwytu dla wuja Wiktora, który truł go swoją fajką, z przyjaźni wymierzał mu ciosy w kark i oskarżał o brak energii. Matka moja, zachowując dla kapitana pobłażliwość siostry, nieraz jednak prosiła go, aby się mniej poufalił z butelką. Mnie nie obchodziły ani te wady, ani te zarzuty i wuj Wiktor wzbudzał we mnie najczystszy entuzjazm. Toteż z uczuciem dumy wchodziłem do jego małego mieszkanka przy ulicy Guénégaud. Całe przygotowane na stoliku śniadanie składało się z wędlin i słodyczy.

Kapitan opychał mnie ciastkami i poił czystym winem. Mówił mi o licznych niesprawiedliwościach, których był ofiarą. Narzekał głównie na Burbonów49, a że zapomniał powiedzieć mi, kto byli ci Burboni, wyobraziłem sobie, nie wiem dlaczego, że byli to zamieszkali w Waterloo handlarze koni. Kapitan, który przerywał sobie tylko po to, żeby napełnić kieliszki, oskarżał także wielką liczbę smarkaczy, niedołęgów, mataczy, których wcale nie znałem, ale których z całego serca nienawidziłem.

Przy wetach50 zdawało mi się, że kapitan wyraził się o mym ojcu jako o człowieku, którego można wodzić za nos; nie jestem jednak pewny, czy dobrze zrozumiałem. Miałem szum w uszach, stolik zdawał się tańczyć mi przed oczami.

Wujaszek włożył swoją szamerowaną kurtkę, kapelusz i zeszliśmy na ulicę, która wydała mi się dziwnie zmieniona. Miałem wrażenie, że dawno jej nie widziałem. Jednakże gdy doszliśmy do ulicy de Seine, przyszła mi znów na myśl lalka i wywołała we mnie nadzwyczajną egzaltację. Moja głowa płonęła. Postanowiłem wszystko postawić na jedną kartę. Przeszliśmy obok sklepu; lalka stała tam za szybą, ze swymi czerwonymi policzkami, kwiecistą spódnicą i długimi nogami.

— Wujku — rzekłem z wysiłkiem — kup mi tę lalkę.

Czekałem, co z tego wyniknie.

— Kupić chłopcu lalkę, do pioruna! — krzyknął wuj grzmiącym głosem. — Czy chcesz się zhańbić? I to tej Kaśki ci się zachciewa? Winszuję ci, mój chłopcze. Jeśli zachowasz takie gusty i mając lat dwadzieścia, wybierać będziesz lalki takie, jakie wybierasz, mając lat osiem, to niewiele będziesz miał rozkoszy w życiu, uprzedzam cię, i towarzysze okrzyczą cię sławnym głupcem. Zażądaj ode mnie szabli, fuzji, kupię ci to wszystko za ostatniego franka z mej emerytury. Ale kupić ci lalkę, do stu piorunów, aby okryć cię hańbą! Nigdy w życiu! Gdybym widział cię, że bawisz się tak odzianą maszkarą, panie synu mojej siostry, nie uznałbym cię za swego siostrzeńca.

Na te słowa serce ścisnęło mi się tak boleśnie, że tylko wstyd, szatański wstyd nie pozwolił mi się rozpłakać.

Wuj, nagle uspokojony, powrócił do swych Burbonów, lecz ja, pod wrażeniem jego oburzenia, doświadczałem niewysłowionego wstydu. Wkrótce postanowienie było powzięte. Przyrzekłem sobie nie zhańbić się: stanowczo i na zawsze wyrzekłem się lalki z czerwonymi policzkami. Tego dnia poznałem surową słodycz ofiary.

Kapitanie, chociaż prawdą jest, że za życia kląłeś do stu diabłów, paliłeś jak szwajcar51 i piłeś jak stróż, niemniej cześć twojej pamięci, nie tylko dlatego, że byłeś dzielnym zuchem, ale że twemu siostrzeńcowi w krótkich spodenkach dałeś poznać, czym jest bohaterstwo. Pycha i próżniactwo czyniły cię prawie nieznośnym, wuju Wiktorze, lecz wielkie serce biło pod szamerunkiem twojej kurtki. Nosiłeś zwykle, przypominam sobie, różę w butonierce. Ten kwiat, który tak chętnie podawałeś pannom sklepowym, ten kwiat o szeroko otwartym kielichu, roniący listki w podmuchach wiatru, był symbolem twej młodości, pełnej chwały. Nie gardziłeś ani winem, ani tytoniem, lecz gardziłeś życiem. Od ciebie, kapitanie, nie można było nauczyć się ani rozsądku, ani delikatności, ale mnie, w wieku gdy niańka ucierała mi nos, dałeś lekcję honoru i wyrzeczenia się, której nie zapomnę nigdy!

Od dawna spoczywasz już na cmentarzu Montparnasse52 pod skromną płytą z napisem:

Ale nie taki napis, kapitanie, przeznaczyłeś dla twych starych kości, włóczonych po polach bitew i po miejscach rozpusty. W papierach twych znaleziono ten gorzki i dumny napis grobowy, którego, choć było to twą ostatnią wolą, nie śmiano umieścić na mogile:

— Tereso, zaniesiemy jutro wieniec nieśmiertelników54 na grób rozbójnika znad Loary.

Ale Teresy tu nie ma. I jakżeż ma być przy mnie, na placyku Pól Elizejskich55. Tam, na końcu alei, Łuk Triumfalny56, pod którego sklepieniem widnieją nazwiska towarzyszy broni wuja Wiktora, roztwiera ma tle nieba swe olbrzymie wrota. Drzewa alei w wiosennym słońcu puszczają pierwsze listeczki, blade jeszcze i zziębłe. Obok mnie powozy mkną do Lasku Bulońskiego57. Skierowałem się ku tej eleganckiej alei i oto stoję bez powodu przed kramikiem z piernikami i krużami58 z kokosowych orzechów, zatkanych cytryną. Mały nędzarz w łachmanach, spod których prześwieca jego opierzchła skóra, patrzy szeroko otwartymi oczami na te wspaniałe łakocie, dla niego niedostępne. Z bezwstydem niewinności zdradza swoją chęć posiadania ich. Okrągłe oczy wlepia w duży piernik wyobrażający generała, piernik podobny nieco do wuja Wiktora. Biorę piernik, płacę i podaję małemu biedakowi, który nie śmie wziąć go do ręki, bo z przedwczesnym doświadczeniem nie wierzy w szczęście. Patrzy z miną, która zdaje się mówić: „Jesteś okrutny, bo naigrawasz się ze mnie”.

— No, weźże, mały głuptasku — mówię doń szorstkim, właściwym mi tonem — bierz i jedz, skoroś szczęśliwszy, niż byłem w twoim wieku; możesz bez zhańbienia się zadowolić swe gusty.

A ty, wuju Wiktorze, ty, którego męskie oblicze przypomniał mi ten generał, przyjdź, cieniu pełen chwały, i każ mi zapomnieć o mojej nowej lalce. Jesteśmy wiekuistymi dziećmi i wiecznie gonimy za nowymi igraszkami.

Tegoż dnia

W nader dziwaczny sposób rodzina Coccoz łączy się w mym umyśle z klerykiem Janem Toutmouillé.

— Tereso — rzekłem, zasiadając w fotelu — powiedz mi, czy mały Coccoz zdrów i czy ma już pierwsze ząbki? Przynieś mi też pantofle.

– Powinien by je mieć, proszę pana — odrzekła Teresa — ale go nie widziałam. W pierwszy piękny dzień wiosenny matka znikła wraz z dzieckiem, pozostawiając meble i przyodziewek. Znaleziono na jej poddaszu trzydzieści osiem pustych słoików od pomady. To przechodzi ludzkie pojęcie! W ostatnich czasach przyjmowała wizyty i może pan być pewny, że nie jest w tej chwili mniszką w klasztorze. Siostrzenica odźwiernej mówiła, że spotykają ją na bulwarach w powozie. Mówiłam przecie, że ona źle skończy!

— Tereso — odrzekłem — ta młoda kobieta nie skończyła ani dobrze, ani źle. Czekaj kresu jej życia, aby ją osądzić. I strzeż się za dużo mówić u odźwiernej. Pani Coccoz, którą widziałem raz na schodach, o ile mi się zdaje, kochała bardzo swoje dziecko. Ta miłość będzie jej policzona.

— Co to, to prawda, proszę pana, małemu na niczym nie zbywało. W całej dzielnicy nie było lepiej żywionego, lepiej ubranego i bardziej wypieszczonego dziecka niż on. Co dzień kładła mu czysty, biały śliniaczek i śpiewała mu od rana do wieczora piosenki, od których mały zanosił się od śmiechu.

— Tereso, pewien poeta rzekł: „Dziecko, do którego nie śmiała się matka, nie jest godne ani stołu bogów, ani łoża bogini”59.

8 lipca 1863

Dowiedziawszy się, że naprawiają posadzkę w kaplicy Najświętszej Panny w Saint-Germain-des-Prés, udałem się do kościoła w nadziei, że znajdę jakieś napisy odsłonięte podczas robót. Nie omyliłem się. Architekt wskazał mi płytę, którą kazał oprzeć o mur. Ukląkłem, by odczytać napis wyryty na tym głazie, i półgłosem, w cieniu starej absydy60, odczytałem te słowa, od których żywiej zabiło mi serce:

Tu leży Jehan Toutmouillé, mnich tego kościoła, który kazał wykonać w srebrze podbródek świętego Wincentego, świętego Amanta oraz nogę Niewiniątek, a który zawsze za żywota swego był dzielny i waleczny. Módlcie się za duszę jego!

Ostrożnie otarłem chusteczką pył, pokrywający tę płytę nagrobną; byłbym ją chętnie ucałował.

— To on, to Jan Toutmouillé! — zawołałem.

I spod sklepień nazwisko to, jakby strzaskane, spadło z hukiem na moją głowę.

Zbliżał się odźwierny z poważną, milczącą twarzą; zawstydziłem się swego entuzjazmu i uciekłem, wymijając skrzyżowane przede mną świece dwóch dewotek.

Był to jednak bez żadnej wątpliwości mój Jan Toutmouillé; tłumacz Złotej legendy, autor żywotów świętego Germana, Wincentego, Ferreola, Ferrucjona i Droktoweusza, był, jak przypuszczałem, mnichem z Saint-Germain-des-Prés. I co za dobry mnich, pobożny i szczodry! Kazał zrobić podbródek srebrny, głowę srebrną, nogę srebrną, ażeby drogocenne szczątki pokryte były niezniszczalną powłoką! Ale czy poznam kiedy jego dzieło, czy też to nowe odkrycie powiększy tylko mój żal?

20 sierpnia 1869

„Ja, który podobam się niektórym, a doświadczam wszystkich, radość dobrych, a strach złych; ja, co tworzę i niszczę błąd, rozwijam skrzydła do lotu. Nie poczytajcie mi za winę, jeśli w szybkim mym locie prześliznę się przez lata”61.

Któż tak przemawia? To starzec, którego znam zbyt dobrze, to Czas.

Szekspir, ukończywszy trzeci akt Opowieści zimowej, zatrzymuje akcję, by małej Perdicie dać czas dorosnąć w mądrości i krasie62, a gdy na nowo otwiera scenę, wzywa legendarnego Kosiarza, by zdał widzom sprawę z długich dni, które zaciążyły nad głową zazdrosnego Leontesa.

Jak Szekspir w swej komedii pozostawiłem w tym dzienniku długą przerwę niepamięci i za przykładem poety wprowadzam Czas, by wytłumaczyć opuszczenie lat sześciu. Istotnie, oto sześć lat, jak nie napisałem ani jednego słowa w tym zeszycie, a biorąc znów za pióro, nie mam, niestety, do opisania żadnej Perdity „wzrosłej we wdzięki”. Młodość i piękność są wiernymi towarzyszami poetów. Nas, zwykłych śmiertelników, zaledwie na krótko nawiedzają cudne te mary63. Nie umiemy ich zatrzymać. Gdyby cień jakiejś Perdity chciał przez niepojęty kaprys przemknąć przez mój mózg, zderzyłby się tam boleśnie ze stosem pokurczonych pergaminów... Szczęśliwi poeci! Ich siwe włosy nie płoszą lotnych cieni Heleny, Franciszki, Julii, Dorotei64! A sam tylko nos Sylwestra Bonnard zmusiłby do ucieczki cały rój sławnych kochanek.

A jednak jak inni odczułem piękno, jak inni doświadczyłem tajemniczego czaru, jaki niepojęta natura zlała na żywe kształty; żywa istota przejęła mnie dreszczem, który urabia kochanków i poetów. Ale nie umiałem ani kochać, ani śpiewać. W duszy mej, zapełnionej zbiorowiskiem starych tekstów i starych formuł, odnajduję, niby miniaturę na strychu, jasną twarzyczkę z dwojgiem oczu jak niezabudki65... Bonnard, mój przyjacielu, jesteś stary szaleniec. Czytaj oto katalog, który przysłał ci dziś rano księgarz z Florencji. Jest to katalog manuskryptów i obiecuje ci on opis kilku ciekawych okazów, przechowanych przez amatorów we Włoszech i Sycylii66. Oto, co stosowne jest dla ciebie i pasuje do twej powierzchowności.

Czytam i wydaję głośny okrzyk. Hamilkar, który z wiekiem przybrał onieśmielającą mnie powagę, patrzy na mnie z wyrzutem i zdaje się pytać, czy spokój jest z tego świata, skoro nie może zakosztować go przy mnie, który jestem stary jak on.

Uradowany tym nowym odkryciem potrzebuję powiernika i zwracam się do spokojnego Hamilkara z całą wylewnością uczuć człowieka szczęśliwego.

— Nie, Hamilkarze, nie, spokój nie jest z tego świata, a cisza, do której wzdychasz, nie da się pogodzić z trudami życia. I któż ci powiada, że jesteśmy starzy? Posłuchaj, co czytam w swym katalogu, i powiedz potem, czy jest czas na spoczynek.

Złota legenda Jakuba de Voragine; tłumaczenie francuskie z XIV wieku przez kleryka Jana Toutmouillé.

Wspaniały manuskrypt, ozdobiony dwiema miniaturami, znakomicie wykonanymi i doskonale zachowanymi. Przedstawiają: jedna — Oczyszczenie Najświętszej Panny, druga — Koronowanie Prozerpiny.

W dalszym ciągu Złotej legendy znajdują się legendy świętych Ferreola, Ferrucjona, Germana i Droktoweusza, XXVIII stronic, i Cudowne pogrzebanie imci świętego Germana z Auxerre, XII stron.

Ten cenny manuskrypt, należący ongi do zbioru sir Tomasza Raleigha, jest obecnie zachowany w zbiorach pana Michała Anioła Polizzi z Girgenti67.

— Słyszysz, Hamilkarze? Manuskrypt Jana Toutmouillé jest na Sycylii u Michała Anioła Polizzi! Oby człowiek ten był życzliwy dla uczonych! Napiszę do niego.

Co też uczyniłem natychmiast. W liście moim prosiłem signora68 Polizzi, by przesłał mi manuskrypt kleryka Toutmouillé i dodałem, z jakiego tytułu śmiem uważać się za godnego tej łaski. Jednocześnie oddawałem do jego rozporządzenia kilka tekstów, unikatów, które posiadam i które nie są pozbawione wartości.

Błagałem go, by zaszczycił mnie szybką odpowiedzią i podpisałem pod nazwiskiem wszystkie moje tytuły i odznaczenia.

— Panie! Panie! Dokąd pan tak biegnie? — krzyczała wystraszona Teresa, po cztery schody skacząc w pogoni za mną, z moim kapeluszem w ręku.

— Idę wrzucić list do skrzynki, Tereso.

— Wielki Boże! Jakżeż można pędzić tak z gołą głową jak wariat.

— Jestem wariat, Tereso. Lecz któż nim nie jest? Daj mi prędko kapelusz.

— I rękawiczki, proszę pana, i parasol!

Byłem na dole, a jeszcze słyszałem jej krzyk i biadanie.

10 października 1869

Na odpowiedź signora Michała Polizzi czekałem ze źle ukrywaną niecierpliwością. Nie mogłem usiedzieć na miejscu, wykonywałem gwałtowne ruchy; hałaśliwie zamykałem i otwierałem księgi, raz zdarzyło mi się przewrócić tom Moreriego. Hamilkar, zajęty lizaniem się, zatrzymał się w tej czynności z podniesioną nad uchem łapą i spojrzał na mnie gniewnym okiem. Czyż takiego burzliwego życia spodziewał się pod moim dachem? Czyż nie zgodziliśmy się milcząco na to, że spokojne istnienie wieść tu będziemy? Złamałem umowę.

— Biedny mój towarzyszu — rzekłem — jestem ofiarą gwałtownej namiętności, która niepokoi mnie i nade mną przewodzi. Namiętność jest wrogiem spokoju, ale bez niej nie byłoby na świecie ani sztuki, ani przemysłu. Wszyscy drzemaliby na kupie śmieci, a ty, Hamilkarze, nie spałbyś przez cały dzień na jedwabnej poduszce w grodzie ksiąg.

Nie tłumaczyłem dłużej Hamilkarowi teorii namiętności, gdyż gospodyni moja przyniosła mi list. List nosił stempel z Neapolu69 i brzmiał:

Dostojny Panie!

Posiadam istotnie ów niezrównany manuskrypt Złotej legendy, który nie uszedł Pańskiej światłej baczności. Powody pierwszorzędnej wagi wszechwładnie i tyranicznie sprzeciwiają się temu, bym choć na jeden dzień, choć na chwilę jedną mógł się go pozbawić. Ale rad i dumny będę pokazać go w moim skromnym domu w Girgenti, gdy ozdobisz go Pan i uświetnisz swą obecnością. W niecierpliwym oczekiwaniu pańskiego przybycia śmiem kreślić się Pana Akademika pokornym i oddanym sługą.

A więc dobrze! Pojadę na Sycylię:

Extremum hunc, Arethusa, mihi, concede laborem70.

25 października 1869

Postanowienie moje powzięte i zarządzenia wydane; pozostaje mi tylko uprzedzić moją gospodynię. Przyznaję, że długo wahałem się zawiadomić ją o moim wyjeździe. Obawiałem się jej uwag, szyderstw, zaklęć, łez. „To poczciwa dziewczyna — mówiłem sobie — jest do mnie przywiązana; będzie chciała mnie zatrzymać, a Bogu wiadomo, że gdy czego chce, nie żałuje ani słów, ani gestów, ani krzyków. W tej okoliczności wezwie na pomoc odźwierną, posługaczkę, frotera71 i siedmiu synów owocarki, poklękają wszyscy w kółko u mych nóg, zaczną płakać i będą tak szpetni, że ustąpię im, aby tylko na nich nie patrzeć”.

Takie to straszne obrazy, takie majaczenia chorego wywoływał strach w mej wyobraźni. Tak, strach, płodny strach, jak mówi poeta, rodził te potworności w moim mózgu. Bo, przyznaję to na tych kartkach, boję się swojej gospodyni. Wiem, iż ona wie, że jestem słaby, i to odejmuje mi odwagę niezbędną w walce. A walki te są częste i niezmiennie ja w nich ulegam.

Trzeba jednak będzie zawiadomić Teresę o moim wyjeździe. Weszła właśnie do mojej biblioteki z naręczem drzewa, ażeby napalić na kominku „odrobinę”, jak mówiła, bo ranki są chłodne. Obserwowałem ją spod oka, podczas gdy przykucnęła i głowę wsunęła pod okap komina. Nie wiem, skąd mi się wzięła odwaga, ale nie zawahałem się ani chwili. Wstałem i chodząc wzdłuż i wszerz po pokoju:

— Ale, ale — rzekłem tonem swobodnym, z zuchowatością właściwą tchórzom — wyjeżdżam na Sycylię, Tereso.

Rzekłszy to, czekałem, bardzo niespokojny. Teresa nie odpowiadała. Głowa jej i wielki czepiec tkwiły w kominie i nic w jej osobie nie zdradzało wzruszenia. Podkładała łuczywo72 pod polana, to wszystko.

Wreszcie ujrzałem znów jej twarz; była spokojna, tak spokojna, że mnie to wzburzyło.

„Doprawdy — pomyślałem — ta stara panna nie ma odrobiny serca. Pozwala mi wyjeżdżać i żeby choć się zdziwiła lub zmartwiła. Czyż nieobecność jej starego pana tak zupełnie nic dla niej nie znaczy?”

— Niech pan idzie — odrzekła w końcu — ale proszę, żeby pan o szóstej wrócił. Mamy dziś na obiad potrawę, która czekać nie może.

Neapol, 10 listopada 1869

Co tra calle vive, magne e lave a faccia73.

Rozumiem, mój przyjacielu, mogę za trzy centymy jeść, pić i umyć sobie twarz, a wszystko tymi kawałkami kawonów74, które rozłożyłeś na swym małym stoliczku. Ale zachodnie przesądy nie pozwoliłyby mi z pełnym zaufaniem zakosztować tak prostych rozkoszy. I jakże wysysałbym kawony? Mam aż nadto kłopotów z utrzymaniem się na nogach w tym tłumie. Co za gwarna i świetlista noc w Santa Lucia75! Stosy owoców piętrzą się w kramach, oświetlonych różnokolorowymi latarkami. Na piecykach, rozpalonych na wolnym powietrzu, woda paruje w kotłach i tłuszcz skwierczy na patelniach. Zapach smażonych ryb i ciepłego mięsiwa łechce mi nos i zmusza do kichania. Oto spostrzegam, że moja chustka do nosa porzuciła kieszeń mojego surduta. Jestem popychany, unoszony, wykręcany we wszystkich kierunkach przez lud najweselszy, najgadatliwszy, najżywszy i najzwinniejszy, jaki sobie wyobrazić można, i właśnie oto młoda gosposia, której wspaniałe, czarne włosy podziwiam, ruchem sprężystego i potężnego ramienia odsyła mnie, bez szwanku dla mojej osoby, trzy kroki w tył, w ramiona jakiegoś zjadacza makaronów, który przyjmuje mnie z uśmiechem.

Jestem w Neapolu. Jak się tu znalazłem, z resztkami zniekształconych i nadwątlonych kuferków, powiedzieć nie mogę z tej prostej przyczyny, że sam nie wiem. Podróżowałem w nieustannym niepokoju i zmieszaniu i pewien jestem, że w tym jasnym mieście miałem minę sowy na słońcu. Tej nocy jeszcze gorzej! Chcąc zastosować się do ludowych zwyczajów, poszedłem na Strada di Porto76, gdzie się obecnie znajduję. Wkoło mnie ożywione grupy tłoczą się przed sklepami z wiktuałami, a ja kołyszę się jak rozbitek zgodnie z wolą tych żywych fal, które zatapiając, jeszcze pieszczą. Bo ten lud neapolitański ma w swej żywości coś nieokreślenie słodkiego i pieszczotliwego. Nie jestem popychany, lecz kołysany, i zdaje mi się, że kołysząc mnie to tu, to tam, ludzie ci w końcu mnie utopią. Depcąc po płytach z lawy na Strada, podziwiam tych tragarzy i rybaków, którzy chodzą, mówią, śpiewają, palą, gestykulują, kłócą się i całują z zadziwiającą szybkością. Żyją wszystkimi zmysłami jednocześnie, bezwiedni mędrcy, przystosowują swe pragnienia do krótkości życia. Zbliżyłem się do bardzo uczęszczanej gospody i odczytałem nade drzwiami ten czterowiersz w narzeczu neapolitańskim:

Horacy77 dawał podobne rady swoim przyjaciołom. Takie rady otrzymałeś, Postumusie, takie słyszałaś ty, Leukonoe78, piękna buntownico, która pragnęłaś poznać tajemnice przyszłości. Przyszłość ta jest teraz przeszłością i my ją znamy. Doprawdy nie miałaś powodu troszczyć się o taką drobnostkę i zaiste przyjaciel twój okazał się człowiekiem rozumnym, doradzając ci, byś była cnotliwa i spokojnie sączyła swe greckie wina. Sapias, vina liques79. Tak oto piękna ziemia i czyste, jasne niebo usposabiają do cichych rozkoszy. Ale są dusze trapione wzniosłym niezadowoleniem; dusze najszlachetniejsze. Tyś była jedną z nich, Leukonoe; i u schyłku życia przybywszy do miasta, gdzie błyszczała twa uroda, z szacunkiem witam twój smętny cień. Dusze podobne do twojej w chrześcijaństwie były duszami świętych i cuda ich wypełniają Złotą legendę. Twój przyjaciel Horacy zostawił mniej szlachetne potomstwo. Jego wnuka widzę w osobie tego szynkarza-poety, rozlewającego wino w szklanki pod swym epikurejskim80 szyldem. A jednak życie przyznaje słuszność staremu Flakkusowi i jego filozofia jest jedyna, która godzi się z biegiem rzeczy. Spojrzyjcie na tego zucha, opartego o winem obrosłą kratę, jak smacznie zajada lody, spoglądając na gwiazdy. Nie schyliłby się po stary manuskrypt, którego ja z takim trudem będę poszukiwać. I doprawdy człowiek stworzony jest raczej do spożywania lodów niż do odszukiwania starych tekstów.

Błądziłem dalej wśród tego pijącego i śpiewającego tłumu. Spotykałem zakochanych, którzy trzymali się wpół i zębami gryźli razem piękne, soczyste owoce. Człowiek musi chyba być zły z przyrodzenia, bo cała ta obca radość smuciła mnie głęboko. Tłum ten okazywał upodobanie do życia tak naiwne, że poczułem się przykro dotknięty w swej skromności i wstydliwości starego pismaka. Byłem w bardzo złym humorze, gdy kilka słów, wyrzeczonych za mną, kazało mi nastawić uszu.

— Ten staruszek na pewno jest Francuzem, Dymitrze. Aż mi żal patrzeć, jaki jest zmieszany. Nie chciałbyś z nim pomówić? Ma takie poczciwe, przygarbione plecy, nie uważasz?

Wyrzekł to po francusku głos kobiecy. Było mi w pierwszej chwili nieco przykro usłyszeć, że nazwano mnie staruszkiem. Czyż jest się staruszkiem, mając lat sześćdziesiąt dwa? Któregoś dnia, na moście des Arts81, kolega mój Perrot d’Avrignac winszował mi mojej młodości, a on zapewne lepiej się zna na latach niż ta czeczotka82 szczebiocąca za mymi plecami (jeśli czeczotki śpiewają w nocy). Przygarbione plecy, powiada. Ach, ach, podejrzewałem trochę, że tak jest, ale teraz już temu nie wierzę. Zdanie czeczotki! Oczywiście nie odwrócę głowy, żeby zobaczyć, kto mówił, ale jestem pewny, że mówiła to ładna kobieta. Dlaczego?

Dlatego, że tylko głos kobiet, które były lub są piękne, które podobają się lub się podobały, może mieć takie bogactwo miłych intonacji, ów dźwięk srebrzysty, który jeszcze nie jest śmiechem. Z ust kobiety brzydkiej wyjdzie może słowo słodsze, bardziej melodyjne, ale z pewnością ani tak żywe, ani tak szczebiotliwe.

Myśli te w ciągu jednej sekundy ułożyły się w moim umyśle i natychmiast, aby uciec przed dwojgiem nieznajomych, rzuciłem się w najgęstszy tłum neapolitański i wszedłem w kręte vicoletto83, oświetlone tylko jedną lampą płonącą w niszy przed Madonną. Tu, zastanowiwszy się swobodnie, zrozumiałem, że ta ładna kobieta (z pewnością była ładna) okazywała względem mnie życzliwość zasługującą na wdzięczność.

„Ten staruszek na pewno jest Francuzem, Dymitrze. Aż mi żal patrzeć, jaki jest zmieszany! Nie chciałbyś z nim pomówić?... Ma takie poczciwe, przygarbione plecy. Nie uważasz?” Usłyszawszy te uprzejme słowa, nie powinienem był uciec tak nagle. Należało raczej grzecznie przystąpić do tej pani o miłym głosie, skłonić się przed nią i przemówić w te słowa: „Szanowna pani, mimowolnie usłyszałem, co pani mówiła. Chciała pani wyświadczyć przysługę biednemu starcowi. To już się stało, łaskawa pani, sam dźwięk francuskiej mowy sprawia mi przyjemność, za którą pani dziękuję”. Bez wątpienia powinienem był wyrzec te lub inne podobne słowa. Jest prawdopodobnie Francuzką, gdyż wymowa jej jest francuska. Głos pań francuskich jest najprzyjemniejszy na świecie. Cudzoziemcy doświadczają tego czaru tak samo jak my. Filip de Bergame84 w 1483 roku powiedział o Joannie d’Arc85: „Mowa jej była słodka jak w ogóle mowa kobiet jej ojczyzny”. Towarzysz, do którego mówiła, nazywa się Dymitr. Bez wątpienia jest Rosjaninem. Są to ludzie bogaci, z nudów podróżują po świecie. Trzeba żałować bogaczy: dostatki ich otaczają, ale oni nie czują ich w sobie: w wewnętrznej swej istocie są biedni, obdarci. Opłakana jest nędza ludzi bogatych.

Na końcu tych rozmyślań znalazłem się w zaułku — mówiąc po neapolitańsku — w sotto portico, ciągnącym się pod szeregiem licznych arkad i tak wysuniętych balkonów, że żadne światło z nieba tu nie dochodziło. Według wszelkiego prawdopodobieństwa — zabłądziłem i byłem skazany na szukanie drogi przez całą noc. Aby o nią rozpytać, musiałbym spotkać twarz ludzką, a zwątpiłem, czy uda mi się ujrzeć choć jedną. Zrozpaczony wszedłem na chybił trafił w jakąś uliczkę, a właściwie w podejrzany, niezbyt bezpieczny zaułek. Tak przynajmniej wyglądał i tak było w istocie, bo zaledwie zapuściłem się weń dalej, ujrzałem dwóch ludzi zapamiętale walczących na noże. Szermierka słowna była jeszcze gwałtowniejsza od szermierki na ostrza, a po obelgach, które sobie wzajemnie ciskali, poznałem, że byli to dwaj rywale. Przezornie skręciłem w sąsiednią uliczkę, podczas gdy dzielni zapaśnicy dalej zajmowali się swoją sprawą, bynajmniej nie troszcząc się o mnie. Szedłem jeszcze czas jakiś na los szczęścia, a w końcu zniechęcony usiadłem na kamiennej ławce, biadając, że tak nierozważnie uciekłem od Dymitra i jego towarzyszki o wdzięcznym głosie.

— Dobry wieczór, signor. Czy wraca pan z San Carlo86? Słyszał pan divę87? Tylko w Neapolu śpiewają tak, jak ona śpiewa.

Podniosłem głowę i poznałem swego gospodarza. Siedziałem pod fasadą swego hotelu, pod moim własnym oknem.

Monte Allegro, 30 listopada 1869

Odpoczywaliśmy, ja, przewodnicy moi i ich muły, na drodze z Sciacca do Girgenti, w oberży ubogiej wioski Monte Allegro, której mieszkańcy, trawieni malarią, drżą z zimna na słońcu. Ale wciąż jeszcze są Grekami i ich wesołość opiera się wszystkiemu. Kilku z nich z uśmiechniętą ciekawością otoczyło oberżę. Bajka, gdybym umiał ją opowiedzieć, kazałaby im zapomnieć o bólach życia. Wyglądali inteligentnie, a kobiety, choć ogorzałe i zwiędłe, z wdziękiem nosiły długie, czarne płaszcze.

Widziałem przed sobą zżarte wichrem morskim ruiny, których nie porasta nawet trawa. Przygnębiający smutek pustyni leży na tej spiekłej ziemi, której spękane łono rodzi zaledwie kilka wątłych mimoz88, kaktusów i karłowatych palm. O dwadzieścia kroków ode mnie, wzdłuż parowu, jak kości szkieletów bielały kamyki. Przewodnik objaśnił, że jest to strumyk.

Byłem na Sycylii od dwu tygodni. Przybywszy do zatoki, otwierającej się między dwiema potężnymi, stromymi skałami Pellegrino i Catalfano89 i wrzynającej się w wybrzeże Conca d’Oro, pełne mirtów90 i drzew pomarańczowych, doświadczyłem tak niewysłowionego zachwytu, że postanowiłem zwiedzić tę wyspę, tak uszlachetnioną wspomnieniami, tak piękną liniami swych wzgórz. Stary pielgrzym, osiwiały na barbarzyńskim Zachodzie, ośmieliłem się na wędrówkę po tej ziemi klasycznej; umówiwszy się z przewodnikiem, udałem się z Palermo do Trapani, z Trapani do Selinonte, z Selinonte do Sciacca, które opuściłem dziś rano, aby udać się do Girgenti, gdzie mam znaleźć manuskrypt Jana Toutmouillé. Piękne okolice, które widziałem, są tak żywe w mym umyśle, że opisywać je uważam za trud zbyteczny. Po co psuć sobie podróż zbieraniem notatek? Bardzo zakochani kochankowie nie opisują swego szczęścia.

Cały zatopiony w smętku teraźniejszości i poezji przeszłości, z sercem pełnym cudnych obrazów, z oczami pełnymi czystych, harmonijnych linii, z wolna zapijałem ożywczą rosę ognistego wina w oberży Monte Allegro, gdy ujrzałem piękną, młodą kobietę, w słomkowym kapeluszu i fularowej91, piaskowego koloru sukni. Miała ciemne włosy, oczy czarne i błyszczące. Po ruchach poznałem, że to paryżanka. Weszła do izby i usiadła. Gospodarz postawił przed nią szklankę zimnej wody i bukiet róż. Wstałem, gdy weszła, i przez dyskrecję usunąłem się od stołu, udając, że z wielkim zaciekawieniem oglądam święte obrazki, rozwieszone na ścianach. Bardzo dobrze spostrzegłem wtedy, że widząc mnie z tyłu, zrobiła niedostrzegalny prawie gest zdziwienia. Podszedłem do okna i patrzałem na różnobarwnie malowane wózki na kamienistej drodze, wysadzanej kaktusami i opuncjami92.

Podczas gdy młoda kobieta piła zimną wodę, patrzałem na niebo. Pić świeżą, zimną wodę i oddychać światłością dnia jest na Sycylii niewysłowioną rozkoszą. Szeptałem w myśli wiersz poety ateńskiego:

Tymczasem moja Francuzka obserwowała mnie ze szczególną ciekawością i choć starałem się nie patrzeć w tę stronę więcej niż wypada, czułem na sobie jej oczy. Mam widocznie dar przeczuwania spojrzeń skierowanych na mnie, a niespotykających się z moim spojrzeniem. Wielu osobom zdaje się, że także posiadają ową tajemniczą zdolność, ale w rzeczywistości nie ma w tym tajemnicy, jesteśmy po prostu uprzedzeni znakiem tak lekkim, że wymyka się spod naszej uwagi. Być może, że widziałem piękne oczy tej pani odbite w szybach okna. Odwróciłem się — spojrzenia nasze się spotkały.

Czarna kura dziobała po źle zamiecionej podłodze.

— Chcesz chleba, czarownico — rzekła młoda kobieta, zrzucając pozostałe na stole okruszynki.

Poznałem głos, który słyszałem owej nocy w Santa Lucia.

— Przepraszam panią — rzekłem natychmiast. — Nie jestem pani znany, ale spełnić muszę obowiązek, dziękując pani za życzliwość okazaną staremu ziomkowi, który błądził wieczorną porą po ulicach Neapolu.

— Pan mnie poznaje — odrzekła — ja poznaję pana również.

— Po moich plecach, szanowna pani.

— Ach! Pan słyszał, jak mówiłam do męża, że ma pan poczciwe plecy? To nie powinno być dla pana nieprzyjemne. Bardzo by mi było przykro, gdyby pan to inaczej zrozumiał.

— Przeciwnie, pochlebiła mi pani. I uwaga pani, przynajmniej w zasadzie, wydaje mi się słuszna i głęboka. Charakter postaci zawiera się nie tylko w rysach twarzy. Są ręce sprytne i ręce bezbarwne. Mogą być kolana obłudne, łokcie samolubne, ramiona aroganckie i poczciwe plecy.

— To prawda — odrzekła. — Ale poznaję pana i po twarzy. Spotkaliśmy się już poprzednio, we Włoszech czy gdzie indziej, już nie pamiętam. Książę i ja dużo podróżujemy.

— Nie sądzę, bym miał szczęście kiedykolwiek spotkać panią — odrzekłem. — Jestem starym samotnikiem. Strawiłem życie nad księgami i bardzo mało podróżowałem. Widziała to pani po moim zakłopotaniu, które wzbudziło w pani litość. Żałuję, że wiodłem życie tak odosobnione i osiadłe. Bez wątpienia można się dowiedzieć czegoś z książek, ale daleko więcej nauczyć się można, jeżdżąc po świecie.

— Pan jest z Paryża?

— Tak jest. Od czterdziestu lat mieszkam w tym samym domu i mało zeń wychodzę. Ale dom ten położony jest na brzegu Sekwany, w miejscu najznamienitszym i najpiękniejszym na świecie. Widzę z mego okna Tuilerie, Luwr, Pont Neuf, wieże Notre Dame, wieżyczki Pałacu Sprawiedliwości i wieżę Sainte-Chapelle. Wszystkie te głazy mówią, opowiadają mi sławne dzieje Francji.

Na te słowa zachwyt odmalował się na twarzy młodej kobiety.

— Pańskie mieszkanie wychodzi na bulwar nadbrzeżny? — rzekła żywo.

— Na quai Malaquais — odrzekłem — mieszkam na trzecim piętrze w domu handlarza rycin i sztychów94. Nazywam się Sylwester Bonnard. Nazwisko moje mało jest znane, ale jest to nazwisko członka Akademii i dosyć dla mnie, jeśli przyjaciele go nie zapominają.

Spojrzała na mnie z dziwnym wyrazem zainteresowania, zdziwienia, melancholii i rozrzewnienia; nie mogłem pojąć, jak słowa tak proste mogły wywołać u młodej nieznajomej tak żywe i różnorodne wrażenia.

Czekałem, by objaśniła mi swe zdziwienie, ale do sali wszedł olbrzym milczący, łagodny i smutny.

— Mój mąż — rzekła — książę Trepow.

I wskazując na mnie:

— Pan Sylwester Bonnard, członek Akademii Francuskiej.

Książę skłonił się ramionami. Miał ramiona wysokie, obszerne i posępne.

— Moja droga — rzekł — żałuję, że przerywam twą rozmowę z panem Sylwestrem Bonnard, ale powóz zaprzężony i musimy przed nocą stanąć w Mello.

Wstała, wzięła róże, które jej ofiarował gospodarz, i wyszła z zajazdu. Poszedłem za nią, podczas gdy książę doglądał zaprzęgania mułów i próbował mocy popręgów i rzemieni. Zatrzymawszy się pod altanką, rzekła do mnie z uśmiechem:

— Jedziemy do Mello; jest to szkaradna wioska o sześć mil od Girgenti; nie odgadłby pan nigdy, po co tam jedziemy. Niech pan nie próbuje nawet. Jedziemy po pudełko od zapałek. Dymitr zbiera pudełka od zapałek. Próbował już wszelkich zbiorów: zbierał obroże, guziki mundurów, marki pocztowe95. Zajmują go teraz tylko pudełka od zapałek... małe, tekturowe pudełka z kolorowymi obrazkami. Zebraliśmy ich już pięć tysięcy dwieście czternaście najrozmaitszych typów. Są między nimi takie, któreśmy odnaleźli z wielkim trudem. I tak, wiedzieliśmy, że w Neapolu robiono pudełka z portretami Mazziniego i Garibaldiego96 i że policja pudełka te skonfiskowała, a fabrykanta uwięziła. Tyleśmy szukali i dopytywali się, że wreszcie udało się nam znaleźć jedno z takich pudełek u jakiegoś wieśniaka, który sprzedał nam je za sto lirów97 i zadenuncjował nas policji. Bandyci przeszukali nasze bagaże. Pudełka nie znaleźli, ale skradli moje klejnoty. Wtedy nabrałam upodobania do tej kolekcji. Latem pojedziemy do Szwecji, żeby skompletować nasze zbiory.

Czułem (czy mam się przyznać?) pewną sympatyczną litość dla tych upartych zbieraczy. Zapewne, wolałbym, aby państwo Trepow zbierali na Sycylii starożytne marmurowe rzeźby, malowane wazy lub medale. Wolałbym wiedzieć, że ich zajmują ruiny Agrygentu lub poetyczne tradycje Eryksu98. Ale ostatecznie, skoro coś kolekcjonowali, należeli do mego bractwa i czyż mogłem szydzić z nich, nie szydząc tym samym z siebie?

— Teraz pan wie — dodała — dlaczego podróżujemy po tym szkaradnym kraju.

Po tym słowie sympatia moja znikła natychmiast, aby przejść w oburzenie.

— Ten kraj nie jest szkaradny, szanowna pani! Ta ziemia jest ziemią chwały. Piękno jest rzeczą tak wielką i dostojną, że wieki barbarzyństwa nie zdołają zatrzeć cudownych jego szczątków. Majestat starożytnej Cerery99 unosi się jeszcze nad tymi spalonymi wzgórzami, a Muza grecka, której boskimi tonami rozbrzmiewały Menale i Aretuza100, jeszcze śpiewa uszom moim na nagiej górze i w wyschłym potoku. Tak, szanowna pani, u kresu istnienia ziemi, gdy planeta nasza, niezamieszkana jak dziś księżyc, jako blady trup toczyć się będzie w przestrzeni, ziemia, na której stały ruiny Selinuntu101, zachowa i w powolnym zgonie ślady piękna, a wtedy, wtedy przynajmniej nie będzie ust lekkomyślnych, co by bluźniły jej samotnej wielkości.

Zaledwie wyrzekłem te słowa, odczułem ich głupstwo. „Bonnard — powiedziałem w duchu do siebie — człowiek stary, który jak ty strawił życie nad książkami, nie umie rozmawiać z kobietami”. Na moje szczęście pani Trepow nie więcej zrozumiała z mej przemowy, niż gdybym przemawiał do niej po grecku.

Odpowiedziała mi łagodnie:

— Dymitr nudzi się i ja się nudzę. Mamy tylko pudełka od zapałek. Ale pudełka od zapałek się sprzykrzą. Dawniej miałam kłopoty i przykrości, a nie nudziłam się. Kłopoty to wielka rozrywka.

Wzruszony słowami tej ładnej osoby, odrzekłem:

— Pani, żal mi cię szczerze, że nie masz dziecka. Gdybyś miała dziecko, widziałabyś cel swego życia i myśli twe byłyby poważniejsze i bardziej spokojne.

— Mam syna — odrzekła. — Duży jest mój Jerzy, to już mężczyzna: ma lat jedenaście. Kocham go tak samo, jak kochałam go, gdy był mały, ale to już co innego.

Podała mi różę z swej wiązanki, uśmiechnęła się i wsiadając do powozu, rzekła:

— Nie może pan wyobrazić sobie, panie Bonnard, jaką radością było dla mnie spotkać pana. Liczę na to, że zobaczę pana jeszcze w Girgenti.

Girgenti, tegoż dnia

Urządziłem się w swojej lektyce, jak można najwygodniej. Lektyka jest powozem bez kół lub, jeżeli kto woli, noszami, krzesłem niesionym przez dwa muły, jednego z przodu, drugiego z tyłu. Lektyki takiej używano od bardzo dawnych czasów. Widziałem ją na manuskryptach XIV wieku. Nie wiedziałem wtedy, że kiedyś w podobnej lektyce odbędę drogę z Monte Allegro do Girgenti. Niczego nie należy się zarzekać.

Przez trzy godziny muły pobrzękiwały dzwoneczkami i biły kopytkami w twardą, spękaną ziemię. Podczas gdy koło mnie, między dwoma płotami aloesów, przewijały się z wolna widoki spiekłej afrykańskiej przyrody, marzyłem o manuskrypcie kleryka Jana Toutmouillé i pożądałem go z łagodną żarliwością, która mnie samego wzruszała; tyle w niej widziałem dziecinnej i rozrzewniającej niewinności.

Woń pod wieczór mocniej pachnącej róży przypominała mi panią Trepow. Wenus zaczynała świecić na niebie. Pani Trepow jest ładną osobą, bardzo prostą, bardzo bliską pierwotnej przyrody. Ma ona poziom umysłowy kotki. Nie odnalazłem w niej śladu tych szlachetnych zainteresowań, które przejmują dusze myślące. A jednak na swój sposób wyraziła myśl głęboką: „Nie można nudzić się, gdy się ma kłopoty”. A więc ona wie, że na tym świecie niepokój i cierpienie są naszymi najpewniejszymi rozrywkami. Wielkich prawd nie zdobywa się bez trudu i pracy. Jakąż pracą zdobyła tę prawdę pani Trepow?

Girgenti, 30 listopada 1869

Nazajutrz obudziłem się u Gelliasa w Girgenti. Gellias102 był bogatym obywatelem starożytnego Agrygentu. Słynął zarówno ze wspaniałości, jak i ze szczodrobliwości i wyposażył swe miasto rodzinne w dużą ilość bezpłatnych zajazdów. Gellias nie żyje od tysiąca trzystu lat i dziś nie ma już bezpłatnej gościnności u ludów cywilizowanych. Ale nazwisko Gelliasa stało się nazwiskiem hotelu, gdzie z powodu znużenia mogłem przespać noc.

Nowoczesne Girgenti wystawiło na akropolu starożytnego Agrygentu szereg wąskich i ściśniętych domów, nad którymi wznosi się posępna hiszpańska katedra103. Z okna mego widziałem na spadającym ku morzu zboczu biały rząd wpółrozwalonych świątyń. Tylko te ruiny mają nieco świeżości, wszystko poza tym jest suche i spiekłe. Woda i życie opuściły Agrygent. Woda, boska Nestis104 agrygentczyka Empedokla105, tak jest nieodzowna dla istot żywych, że nic nie żyje z dala od rzeki i źródeł. Port Girgenti, położony o trzy kilometry od miasta, prowadzi rozległy handel.

Tu zatem, mówiłem sobie, w tym posępnym mieście, na tej stromej skale, znajduje się manuskrypt kleryka Jana Toutmouillé? Prosiłem, by mi wskazano dom pana Michała Anioła Polizzi, i udałem się tam zaraz. Zastałem pana Polizzi od stóp do głowy przyodzianego na żółto; smażył na patelni kiełbaski. Na mój widok puścił rączkę patelni, wzniósł ręce do nieba i wydał okrzyk zachwytu. Był to człowiek niewielkiego wzrostu, którego opryszczona twarz, orli nos, wysunięty podbródek i okrągłe oczy składały się na nader wyrazistą fizjonomię106.

Nazwał mnie ekscelencją, powiedział, że dzień mego przybycia zaznaczy białym kamykiem, i poprosił, bym usiadł.

Sala, w której się znajdowaliśmy, służyła jednocześnie za kuchnię, salon, sypialnię, pracownię i piwnicę. Stały tam piecyki kuchenne, łóżko, płótna, sztalugi, butelki i wisiały czerwone strąki tureckiego pieprzu. Obrzuciłem wzrokiem rozwieszone na ścianach obrazy.

— Ach, sztuka! Sztuki piękne! — zawołał pan Polizzi, znów wznosząc ręce do nieba. — Sztuka! Cóż za dostojeństwo! Co za pociecha! Jestem malarzem, ekscelencjo!

I pokazał mi niewykończonego świętego Franciszka. Obraz mógł w tym stanie pozostać bez szkody dla sztuki i religii. Następnie pokazał mi kilka starych obrazów w lepszym stylu, ale wydały mi się źle odrestaurowane.

— Odnawiam stare obrazy — dodał. — Ach! Dawni mistrzowie! Co za geniusz! Co za moc!

— Zatem istotnie — rzekłem doń — jest pan jednocześnie malarzem, handlarzem starożytności i kupcem win?

— Do usług waszej ekscelencji — odrzekł — mam w tej chwili zucco, którego każda kropla jest perłą ognia. Dam go skosztować waszej wielmożności.

— Cenię sycylijskie wina — odparłem — ale nie dla butelki wina przybyłem do pana, panie Polizzi.

— A więc z powodu malowideł? — zapytał. — Jest pan amatorem. Cieszę się zawsze niezmiernie z odwiedzin amatora. Pokażę panu arcydzieło Monrealese107; tak, ekscelencjo, jego arcydzieło! Pokłon pastuszków! To perła szkoły sycylijskiej.

— Z przyjemnością zobaczę to dzieło — odrzekłem — lecz pomówmy najpierw o tym, co mnie tu sprowadza.

Małe ruchliwe oczy pana Polizzi zatrzymały się na mnie z ciekawością i nie bez bolesnego niepokoju spostrzegłem, że nie podejrzewał nawet, co było przedmiotem mej wizyty.

Bardzo strapiony, czując zimny pot na czole, wyszeptałem nieśmiało zdanie mające mniej więcej wyrażać:

— Umyślnie przybyłem z Paryża, żeby zobaczyć manuskrypt Złotej legendy, który, jak pan mi pisałeś, masz w swoim posiadaniu.

Na te słowa wzniósł ręce do nieba, szeroko otworzył usta i oczy i dawał oznaki najwyższego wzburzenia.

— Och! Manuskrypt Złotej legendy, perła, ekscelencjo, rubin, diament! Dwie miniatury tak piękne, że zdaje się, jakoby się raj otwierał. Co za słodycz! Te barwy, wykradzione kielichom kwiatów, to miód dla oczu. Giulio Clovio108 nie zrobił nic piękniejszego!

— Pokaż mi go pan! — rzekłem, nie mogąc ukryć mego niepokoju i nadziei.

— Pokazać go! — zawołał Polizzi. — Czyż mogę to uczynić, ekscelencjo? Nie mam go już! Nie mam go już!

Zdawało się, że chce sobie wyrwać włosy z głowy. Mógłby je wyrwać sobie do szczętu, a nie byłbym mu w tym przeszkodził. Ale sam w porę się zatrzymał, nie uczyniwszy sobie wielkiej krzywdy.

— Jak to? — zawołałem ze złością. — Jak to? Każesz mi pan przyjeżdżać z Paryża do Girgenti, żebym zobaczył manuskrypt, a gdy przybywam, mówisz, że już go nie masz? To nikczemne, mój panie. Wszyscy porządni ludzie niech osądzą pańskie postępowanie!

Kto by mnie w tej chwili widział, miałby dość dokładny wizerunek rozwścieczonego barana.

— To nikczemne, nikczemne! — powtarzałem, z drżeniem wyciągając ręce.

Michał Anioł Polizzi padł na krzesło w pozie umierającego bohatera. Oczy jego napełniły się łzami, włosy, dotąd zwichrzone nad głową, w nieładzie opadły na czoło.

— Jestem ojcem, ekscelencjo, jestem ojcem! — zawołał, składając ręce.

I dodał, łkając:

— Syn mój Rafaello, syn biednej mojej żony, której śmierć opłakuję od lat piętnastu, Rafaello, ekscelencjo, chciał założyć interes w Paryżu; wynajął przy ulicy Laffitte sklep, aby sprzedawać starożytności. Dałem mu wszystko, co miałem najcenniejszego, dałem mu najpiękniejsze moje majoliki109, moje najpiękniejsze fajanse z Urbino110, obrazy mistrzów, co za obrazy, signor! Jeszcze olśniewają mnie, gdy widzę je w wyobraźni. Wszystkie podpisane! Wreszcie dałem mu manuskrypt Złotej legendy. Byłbym mu dał krew i ciało moje. Jedyny syn! Syn mej biednej, świętej żony.

— A zatem — rzekłem — podczas gdy na pańskie wezwanie jechałem w głąb Sycylii szukać manuskryptu kleryka Jana Toutmouillé, manuskrypt ten leży wystawiony w oknie przy ulicy Laffitte, o pięćset metrów ode mnie?

— Był on tam, to święta prawda — odrzekł pan Polizzi nagle rozpogodzony — jest tam jeszcze, tak sądzę przynajmniej, ekscelencjo.

Wziął z półki jakąś kartkę i podając mi ją, rzekł:

— Oto adres mego syna. Będę panu bardzo zobowiązany, jeśli zechcesz polecić go swoim znajomym. Posiada on fajanse, emalie, tkaniny, kompletny wybór dzieł sztuki, całą roba111, i starożytną, na honor. Niech pan idzie do niego, on pokaże panu manuskrypt Złotej legendy. Dwie miniatury cudownej świeżości!

Małodusznie wziąłem kartę, którą mi podawał. Człowiek ten, nadużywając mojej słabości, znów poprosił, abym wśród znajomych reklamował Rafaella Polizzi.

Już trzymałem rękę na klamce drzwi, gdy mój Sycylijczyk pochwycił mnie za ramię. Miał minę natchnioną.

— Ach! Ekscelencjo — rzekł — co za wspaniały to gród to nasze Girgenti! Tu ujrzał światło dzienne Empedokles! Empedokles! Co za wielki mąż, jaki wielki obywatel! Co za śmiałość myśli, jaka cnota, jaki duch! Jest tu w porcie posąg Empedoklesa; ilekroć go mijam, zdejmuję kapelusz. Gdy syn mój Rafaello miał już wyjeżdżać, aby założyć magazyn starożytności na ulicy Laffitte w Paryżu, zaprowadziłem go do portu naszego miasta i u stóp posągu Empedoklesa dałem mu moje ojcowskie błogosławieństwo: „Pamiętaj Empedoklesa” — rzekłem doń. Ach! Signor, nowego Empedoklesa trzeba by dzisiaj dla naszej nieszczęśliwej ojczyzny! Chcesz pan, bym cię zaprowadził do jego posągu, ekscelencjo? Będę służył panu za przewodnika przy zwiedzaniu ruin. Pokażę panu świątynię Kastora i Polluksa, świątynię Jowisza Olimpijskiego, świątynię Junony Luciny, starożytną studnię, grób Therona i Złotą Bramę112. Wszyscy przewodnicy tutaj — to osły. Ja jestem dobrym przewodnikiem; jeśli pan zechce, będziemy robili poszukiwania, będziemy rozkopywać ruiny i odnajdziemy skarby. Mam potrzebną wiedzę i dar do wykopalisk. Znajduję arcydzieła w rozpadlinach, w których oni, uczeni, nie znajdowali nic.

Zdołałem się wyswobodzić. Pobiegł za mną, zatrzymał się u stóp schodów i szepnął mi do ucha:

— Ekscelencjo, posłuchaj pan, pokażę panu nasze girgentynki. Sycylianki, signor, piękności starożytne. Pokażę panu także nasze zgrabne, zalotne wieśniaczki, dobrze?

— Idź do diabła! — zawołałem oburzony.

I uciekłem na ulicę, pozostawiając go z szeroko rozłożonymi ramionami.

Oddaliwszy się, upadłem na kamienną ławę i zadumałem się gorzko, z głową ukrytą w dłoniach.

„Czyż po to — myślałem — po to przyjechałem na Sycylię, aby usłyszeć podobne propozycje? Ten Polizzi to na pewno łotr, a jego syn nie lepszy. Ale cóż oni za spisek uknuli?”. Nie umiałem go pojąć i rozplątać. Tymczasem byłem głęboko zgnębiony i upokorzony.

Odgłos lekkich kroków i szelest jedwabiu kazał mi podnieść głowę: ujrzałem podchodzącą ku mnie księżnę Trepow. Zatrzymała mnie na ławce, wzięła moją rękę i rzekła łagodnie:

— Szukałam pana, panie Bonnard. Bardzo się cieszę, że pana spotykam. Chciałabym zostawić panu przyjemne wspomnienie naszego spotkania. Doprawdy chciałabym...

Gdy to mówiła, zdawało mi się, że pod jej woalką dostrzegam łzę i uśmiech.

Zbliżył się też książę i zakrył nas swym kolosalnym cieniem.

— Pokaż, Dymitrze, pokaż panu Bonnard twoją cenną zdobycz.

Posłuszny olbrzym podał mi pudełko od zapałek, brzydkie, małe pudełko tekturowe, ozdobione głową czerwoną i niebieską, którą napis mianował głową Empedoklesa.

— Widzę, szanowna pani, widzę. Ale ten szkaradny Polizzi, do którego radzę pani nie posyłać pana Trepowa, poróżnił mnie na wieki z Empedoklesem, a ten portret milszym mędrca nie uczyni.

— To bardzo brzydkie — rzekła — ale rzadkie. Tych pudełek nie można znaleźć. Trzeba kupić je na miejscu. O siódmej rano Dymitr był w fabryce. Widzi pan, że nie traciliśmy czasu.

— Widzę dobrze, szanowna pani — rzekłem zgorzkniałym tonem. — Ale ja swój czas straciłem na próżno, bo ja nie znalazłem tego, po co z tak daleka przyjechałem.

Zdawało się, że interesuje ją moje niepowodzenie.

— Miał pan jakąś przykrość? — zapytała żywo. — Czy mogę panu w czymś pomóc? Czy zechce pan powierzyć mi swoje zmartwienie?

Opowiedziałem jej wszystko. Opowieść moja była długa, ale musiała ją wzruszyć, gdyż zadała mi następnie mnóstwo drobiazgowych pytań, które przyjąłem za dowód wielkiego zainteresowania. Chciała wiedzieć, jaki jest dokładny tytuł manuskryptu, jego format, wygląd, wiek, zapytała też o adres Rafaella Polizzi.

Dałem jej ten adres, tym samym spełniając (o losie!) to, co mi obrzydły Michał Anioł Polizzi zalecał.

Niekiedy trudno jest zatrzymać się w porę. Zacząłem na nowo swe biadania i złorzeczenia. Tym razem pani Trepow roześmiała się.

— Z czego się pani śmieje? — zapytałem.

— Bo jestem złą kobietą — rzekła.

I pobiegła, a ja zdumiony zostałem sam na ławce.

Paryż, 8 grudnia 1869

Moje kufry, jeszcze nierozpakowane, stały w pokoju jadalnym. Siedziałem przed stołem zastawionym przysmakami, które Francja produkuje dla smakoszów. Zajadałem pasztet z Chartres, za którego smak warto już jest kochać jego ojczyznę. Teresa, stojąc przede mną z rękoma założonymi na białym fartuchu, przyglądała mi się z życzliwością, niepokojem i litością. Hamilkar, mrucząc z radości, ocierał się o moje nogi.

Przyszedł mi na myśl wiersz dawnego poety:

„Tak — myślałem sobie — przejechałem się na próżno, wracam z pustymi rękami; ale jak Ulisses odbyłem piękną podróż”.

Przełknąwszy ostatni łyk kawy, poprosiłem Teresę o laskę i kapelusz, podała mi je z nieufnością — obawiała się nowego wyjazdu. Uspokoiłem ją prośbą, by obiad był gotowy na godzinę szóstą.

Już samo to, że chodzę znów po ulicach Paryża, którego bruk, którego każdy kamień jest mi tak drogi, było dla mnie rozkoszą. Ale miałem cel przed sobą, szedłem prosto na ulicę Laffitte. Niebawem zobaczyłem sklep pana Rafaella Polizzi. Zwracał on uwagę mnóstwem starych obrazów. Choć podpisane nazwiskami nie zawsze znamienitymi, wszystkie obrazy wydawały się sobie pokrewne; można by stąd wnioskować o wzruszającym braterstwie geniuszów, gdyby nie było to raczej dowodem kunsztu pędzla pana Polizzi-ojca. Sklep bogaty w te podejrzane arcydzieła błyszczał ponadto mnóstwem drobiazgów i osobliwości; były tam sztylety, roztruchany115, puchary, czasze, naczynia z terakoty116, miedziane kociołki i hiszpańsko-arabskie półmiski o metalicznym połysku.

Na portugalskim fotelu, obitym skórą z wyciskanymi herbami, leżał egzemplarz modlitewnika Simona Vostre117, otwarty na karcie, na której widniała figura astrologiczna; na starożytnej skrzyni stary egzemplarz Witruwiusza118 ukazywał swe mistrzowskie ryciny kariatyd i telamonów119. Ten rzekomy nieład, ukrywający celowe ułożenie, pozorna przypadkowość, z jaką rozrzucone były przedmioty, aby się korzystniej przedstawiały, wzmogłyby mą nieufność, gdyby nieufność, jaką wzbudzało samo nazwisko Polizzi, jeszcze się wzmóc mogła; była bowiem bezgraniczna. Pan Rafaello, dusza tych wszystkich bezładnych i zagmatwanych kształtów, wydał mi się młodzieńcem flegmatycznym, podobnym do Anglika. Nie posiadał wcale tych transcendentalnych120 zdolności, jakie mimiką i deklamacją zdradzał jego ojciec.

Powiedziałem mu, po co przychodzę; otworzył szafę, wyjął manuskrypt i położył go na stole, gdzie mogłem go do woli oglądać.

Nie doznałem w życiu podobnego wzruszenia — może tylko w ciągu kilku miesięcy młodości, których wspomnienie, gdybym nawet żył sto lat, pozostanie do ostatniego tchnienia równie świeże w mym sercu jak dnia pierwszego.

Tak, to był manuskrypt opisany przez bibliotekarza sir Tomasza Raleigha, to był manuskrypt kleryka Jana Toutmouillé; oglądałem go, dotykałem! Praca Voragine była w nim znacznie skrócona, ale co mnie obchodziło? Zawierał przecież bezcenne dodatki mnicha z Saint-Germain-des-Prés. To było najważniejsze! Chciałem przeczytać legendę świętego Droktoweusza; nie mogłem; czytałem wszystkie wiersze jednocześnie, w głowie mojej huczało jak nocą na wsi w młynie wodnym. Widziałem jednak doskonale, że manuskrypt ma cechy niezaprzeczonej autentyczności. Obie miniatury: Oczyszczenie Najświętszej Panny i Koronowanie Prozerpiny, były przeładowane w rysunku i krzykliwe w kolorze. Bardzo uszkodzone w 1824 r., jak świadczył katalog sir Tomasza, nabrały potem nowej świeżości. Cud ten nie zdziwił mnie wcale. Zresztą cóż obchodziły mnie obie miniatury! Legendy i poemat Jana Toutmouillé to był skarb właściwy. Chłonąłem wzrokiem wszystko, co oczy moje mogły pomieścić.

Udając obojętność, zapytałem pana Rafaella o cenę manuskryptu i czekając na odpowiedź, pragnąłem gorąco, aby cena ta nie przekraczała moich oszczędności, już i tak bardzo nadwerężonych kosztowną podróżą. Pan Polizzi odrzekł, że nie może rozporządzać tym przedmiotem, który już do niego nie należy i ma być sprzedany na licytacji wraz z innymi manuskryptami i kilkoma inkunabułami121.

Był to dla mnie ciężki cios. Starałem się przyjść do siebie i mogłem wreszcie mniej więcej mu odpowiedzieć:

— Pańska odpowiedź mnie dziwi. Ojciec, którego niedawno widziałem w Girgenti, zapewnił mnie, że pan jest właścicielem tego manuskryptu. Nie każe mi pan chyba wątpić w słowa swego ojca?

— Byłem istotnie właścicielem rękopisu — odrzekł Rafaello z zupełną prostotą — ale już nim nie jestem. Sprzedałem ten cenny manuskrypt amatorowi, którego mi wymienić nie wolno, a który z powodu jakichś tajemniczych względów jest zmuszony sprzedać swoją kolekcję. Klient mój zaszczyca mnie swym zaufaniem; polecił mi sporządzić katalog i kierować sprzedażą, która odbędzie się dwudziestego czwartego grudnia. Jeśli pan chce dać mi swój adres, będę miał zaszczyt przesłać wielmożnemu panu katalog; jest obecnie w druku, pod numerem czterdziestym drugim znajdzie pan opis Złotej legendy.

Podałem swój adres i wyszedłem.

Skromna powaga syna nie podobała mi się na równi z bezczelną mimiką ojca. W głębi duszy wstrząsał mną wstręt na myśl o skrytych podstępach tych nikczemnych handlarzy. Było jasne, że łotry są w zmowie i wymyślili tę licytację, aby sami będąc kryci, przy pomocy licytatora podbić do nadmiernej wysokości cenę manuskryptu, który pragnąłem posiadać. Byłem w ich rękach. Pożądania, nawet najniewinniejsze, są szkodliwe, gdyż oddają nas we władzę innych, czynią nas zależnymi. Okrutne to spostrzeżenie nie odjęło mi jednak ochoty posiadania dzieła kleryka Toutmouillé. Tak medytując i zamierzając przejść na drugą stronę ulicy, zatrzymałem się, aby przepuścić nadjeżdżający w moją stronę powóz. Za szybą karety poznałem panią Trepow, poznałem stangreta w sutym futrze; dwa czarne, rącze konie unosiły powóz w pełnym galopie. Ona mnie nie zauważyła.

„Oby — rzekłem sobie w duchu — udało jej się znaleźć to, czego szuka, a raczej to, co jej jest potrzebne. Oto czego jej życzę za ów okrutny śmiech, którym przyjęła w Girgenti mój straszny zawód. To czeczotka!”

I smutny poszedłem w stronę mostów.

Wieczyście obojętna natura bez pośpiechu i bez opóźnienia przywiodła dzień 24 grudnia. Udałem się do sal licytacyjnych Bullion i zająłem miejsce w sali nr 4, u stóp estrady, na której miał zasiąść licytator Boulouze i ekspert Polizzi. Sala po trochu zapełniała się znajomymi osobami. Uścisnąłem ręce kilku starym księgarzom z bulwarów i z przezornością, jaką nawet najufniejsi zachowują, gdy idzie o wielką sprawę, nie wspominając o przyczynie mej niezwykłej tu obecności, wypytywałem tych panów, czy zainteresowała ich licytacja pana Polizzi i z przyjemnością usłyszałem, że żadnego nie sprowadził tu przedmiot będący celem mych pragnień.

Sala napełniła się interesantami i ciekawymi, i z półgodzinnym opóźnieniem licytator ze swym kościanym młotkiem, pisarz obładowany papierami stemplowymi, ekspert z katalogiem w ręku i woźny, zaopatrzony w kobiałkę przytwierdzoną do długiej żerdzi, uroczyście zasiedli na estradzie. Posługacze stanęli u stóp podium. Urzędnik sądowy ogłosił rozpoczęcie sprzedaży, po czym nastała cisza.

Najpierw sprzedali za cenę dość umiarkowaną banalny zbiór Preces piae122 z miniaturami. Nie trzeba dodawać, że miniatury te były zupełnie świeże.

Skromność przetargu zachęciła tłum drobnych handlarzy, którzy poufale przyłączyli się do nas. Nadeszli potem kotlarze123; czekali na otwarcie sąsiedniej sali, a tymczasem niewybrednymi żarcikami zagłuszali głos woźnego.

Wspaniała kronika Wojny żydowskiej124 obudziła żywszą uwagę. Długo się o nią spierano. „Pięć tysięcy franków, pięć tysięcy”, wołał woźny wśród milczenia przejętych podziwem kotlarzy.

Siedem czy osiem śpiewników kościelnych przywiodło nas znów do niskich cen. Gruba przekupka w samej sukni i z gołą głową, zachęcona wielkością książki i niską ceną, przelicytowała jedną z nich za trzydzieści franków.

Wreszcie ekspert Polizzi położył na stole nr 42: Złota legenda, manuskrypt francuski, unikat, dwie wspaniałe miniatury, cena trzy tysiące franków.

— Trzy tysiące! Trzy tysiące! — krzyczał woźny.

— Trzy tysiące — powtórzył sucho komornik.

W skroniach mi biło; jak przez mgłę widziałem mnóstwo poważnych twarzy, zwróconych na manuskrypt, obnoszony po sali przez usługującego chłopca.

— Trzy tysiące pięćdziesiąt! — rzekłem.

Przestraszył mnie dźwięk własnego głosu i zmieszał widok wszystkich twarzy, zwróconych w moją stronę.

— Trzy tysiące pięćdziesiąt — rzekł woźny, podchwytując moją cenę.

— Trzy tysiące sto! — rzekł Polizzi.

Wtedy rozpoczął się bohaterski pojedynek między mną a ekspertem.

— Trzy tysiące pięćset!

— Sześćset!

— Siedemset!

— Cztery tysiące!

— Cztery tysiące pięćset!

Po czym gwałtownym susem pan Polizzi podskoczył od razu na sześć tysięcy.

Sześć tysięcy franków! Tyle tylko miałem do rozporządzenia. Tyle było dla mnie możliwe.

Zaryzykowałem rzecz niemożliwą:

— Sześć tysięcy sto! — zawołałem.

Niestety! Nawet i to nie wystarczyło.

— Sześć tysięcy pięćset! — wyrzekł ze spokojem pan Polizzi.

Spuściłem głowę i stałem z obwisłą wargą, nie ważąc się nic rzec woźnemu, który krzyczał w moją stronę:

— Sześć tysięcy pięćset, dla mnie, nie dla pana tam na prawo, dla mnie! Nie ma omyłki! Sześć tysięcy pięćset!

— Dobrze zrozumiano! — dodał komornik. — Sześć tysięcy pięćset. Słyszano, zrozumiano... Nie ma nabywcy ponad sześć tysięcy pięćset!

Uroczysta cisza panowała na sali. Nagle wydało mi się, że pęka mi czaszka. Komornik suchym uderzeniem młotka o estradę nieodwołalnie przysądzał numer 42 panu Polizzi. Natychmiast pisarz jednym pociągnięciem pióra zarejestrował ten wielki fakt na stemplowym papierze125.

Byłem zgnębiony, potrzebowałem powietrza, spokoju. Nie opuściłem jednak swego miejsca. Powoli przychodziło zastanowienie. Nadzieja jest uporczywa. A miałem jeszcze nadzieję. Myślałem, że nowy nabywca Złotej legendy może być jakimś przystępnym, inteligentnym bibliofilem, który nie tylko pozwoli mi zapoznać się z manuskryptem, lecz może zgodzi się nawet na opublikowanie najważniejszych jego części. Dlatego, doczekawszy końca sprzedaży, zbliżyłem się do eksperta schodzącego z estrady.

— Panie ekspercie — rzekłem — czy kupił pan numer czterdziesty drugi na swój rachunek, czy z czyjegoś polecenia?

— Z polecenia. Nawet kazano mi nie wypuścić go za żadną cenę.

— Czy może mi pan podać nazwisko nabywcy?

— Żałuję bardzo, że nie mogę pana zadowolić. Jest mi to absolutnie wzbronione.

Odszedłem zrozpaczony.

30 grudnia 1869

— Tereso, czyż nie słyszysz, że od kwadransa dzwonią do drzwi?

Teresa nie odpowiadała. Zagadała się w sieni u odźwiernej. Na pewno. Tak winszujesz imienin twemu staremu panu? Opuszczasz mnie w wilię126 świętego Sylwestra! Niestety! Gdybym miał otrzymać w tym dniu życzenia przyjaźni, wyszłyby chyba spod ziemi, bo wszystko, co mnie kochało, już dawno pogrzebane. Nie wiem doprawdy, co robię na tym świecie. Dzwonią jeszcze. Z wolna wstaję od kominka i pochylony idę otworzyć drzwi. Cóż widzę w sieni? To nie zmoczony Amor i ja nie jestem Anakreontem127, to śliczny ośmio- czy dziewięcioletni chłopczyk. Jest zupełnie sam; podnosi głowę, żeby mnie widzieć. Rumieniec wystąpił mu na twarzy, ale mały, zadarty nosek nadaje mu szelmowski wyraz. Na główce ma kapelusz z piórami i wielki koronkowy kołnierz przy bluzce. Cóż za ładny chłopaczek! W rękach trzyma paczkę większą niż on sam i pyta, czy jestem panem Sylwestrem Bonnard. Odpowiadam, że tak; malec oddaje mi paczkę, powiada, że to od jego mamusi i ucieka na schody.

Schodzę o kilka stopni niżej, pochylam się nad poręczą i widzę, jak mały kapelusz kręci się w spirali schodów niby pióro na wietrze. Dobranoc, mój chłopczyku! Chętnie bym z nim pogadał. Ale o cóż bym go pytał? Niedyskretnie jest wypytywać dzieci. Zresztą paczka objaśni mnie lepiej niż ten, kto ją przyniósł.

Jest to pakiet bardzo duży, ale niezbyt ciężki. W bibliotece odwiązuję wstążeczki, odwijam papier, który go otacza, i znajduję... co takiego? Polano, tęgie polano, polano prawdziwie świąteczne, ale tak lekkie, że musi chyba być puste.

Istotnie spostrzegam, że składa się z dwóch części, złączonych haczykami i otwierających się na zawiasach. Przekręcam haczyki i oto zasypany jestem fiołkami. Sypią się na stół, na kolana, na dywan. Wsuwają się za kamizelkę, za rękawy. Jestem cały uperfumowany kwiatami.

— Tereso, Tereso, przynieś wazony pełne wody! Oto fiołki, które przychodzą, nie wiem z jakiego kraju ani z jakich rąk, ale na pewno z kraju wonnego i z rąk uprzejmych. Czy nie słyszysz, stara sroko?

Położyłem fiołki na stole, cały stół pokryty jest wonnymi kępkami. Jest jeszcze coś w polanie, książka, manuskrypt. To... wierzyć nie chcę i wątpić nie mogę... To Złota legenda, to manuskrypt kleryka Jana Toutmouillé. Oto Oczyszczenie Najświętszej Panny i Koronowanie Prozerpiny, oto legenda świętego Droktoweusza. Spoglądam na tę uperfumowaną fiołkami relikwię. Przewracam kartki, pomiędzy które wśliznęło się kilka bladych kwiatków i znajduję obok legendy świętej Cecylii bilet wizytowy z napisem: Księżna Trepow.

Księżno Trepow! Ty, co tak ładnie śmiałaś się i płakałaś na przemiany pod pięknym niebem Agrygentu, ty, którą zgryźliwy starzec poczytywał za trzpiotkę, dziś przekonałaś mnie o swym pięknym i rzadkim szaleństwie; uszczęśliwiony starzec przyjdzie ucałować twoje rączki, oddając ci ten cenny manuskrypt, którego dokładną publikację on i wiedza tobie zawdzięczać będą.

W tej chwili do mego gabinetu weszła Teresa. Była bardzo wzburzona.

— Proszę pana! — krzyknęła prawie. — Niech pan zgadnie, kogo w tej chwili widziałam w herbowej karecie pod bramą naszego domu!

— Księżnę Trepow, naturalnie! — zawołałem.

— Nie znam żadnej pani Trepow — odrzekła moja gospodyni. — Kobieta, którą widziałam, ubrana jest jak księżna, był z nią chłopczyk cały w koronkach. I to jest ta mała pani Coccoz, której pan posłał naręcze drzewa, gdy rodziła. Będzie lat temu osiem. Poznałam ją dobrze.

— To — zawołałem żywo — to jest pani Coccoz, powiadasz? Wdowa po tym księgarskim agencie?

— To ona była, proszę pana, drzwiczki karety były otwarte, bo jej wychodzący z naszego domu synek wsiadał do powozu. Nie zmieniła się wcale.

I czemuż te kobiety miałyby się starzeć? Nie mają żadnych trosk. Coccozowa jest tylko nieco pełniejsza niż dawniej. Kobieta, którą przyjęto tu z litości, teraz przyjeżdża rozkładać swoje aksamity i brylanty w herbowej karecie! Czy to nie hańba?

— Tereso — zawołałem strasznym głosem — jeżeli o tej damie nie będziesz wyrażać się z najgłębszą czcią, pogniewam się z tobą na zawsze! Przynieś tu moje sewrskie wazony128 i wstaw w nie te cudne fiołki, nadadzą grodowi książek wdzięk, jakiego nie miał nigdy.

Podczas gdy Teresa, mrucząc, szukała wazonów, spoglądałem na rozsypane, piękne fiołki, których zapach unosił się koło mnie niby woń cudnej duszy, i pytałem sam siebie, jak mogłem nie poznać pani Coccoz w księżnej Trepow. Ale zbyt szybka i przelotna była dla mnie wizja młodej wdowy, pokazującej mi na schodach swe nagie dzieciątko. Należało się raczej uskarżać, że przeszedłem obok pięknej, wdzięcznej duszy, nie odgadnąwszy jej wcale.

— Mój Bonnard — mówiłem sobie — umiesz odczytywać stare teksty, ale nie umiesz czytać w księdze życia. Ta roztrzepana pani Trepow, której przypisywałeś ptasią duszyczkę, wykazała w swej wdzięczności więcej gorliwości i rozumu, niż ty kiedykolwiek ich posiadałeś. Po królewsku odpłaciła ci za twoją wiązkę drzewa. Tereso, byłaś sroką, stajesz się żółwiem. Chodź prędko wstawić w wodę te parmeńskie fiołki!