I

Lusance, 8 sierpnia 1874

Gdy wysiadałem z wagonu na dworcu w Melun1, noc siała spokój na cichą okolicę. Ziemia, dzień cały rozgrzana ciężkim jak ołów słońcem, „tłustym słońcem”, jak mówią żniwiarze doliny Vire, wydzielała zapach silny i ciepły. Przy samej ziemi ciężko snuły się zapachy traw. Otrząsnąłem pył wagonu i odetchnąłem pełną piersią. Podróżna walizka, którą moja gospodyni napełniła bielizną i drobnymi przyborami toaletowymi, munditiis, tak mało mi ciążyła, że wywijałem nią, jak uczeń wychodzący ze szkoły wywija paczką związanych szkolnych książek.

Obym mógł być jeszcze małym uczniakiem! Ale minęło dobre pięćdziesiąt lat od chwili, gdy moja poczciwa nieboszczka matka własną ręką przyrządziła mi bułeczkę z powidłami i włożywszy ją do koszyczka zawieszonego na moim ręku, zaprowadziła mnie do szkoły, mieszczącej się między dziedzińcem a ogrodem, a utrzymywanej przez pana Douloir w końcu pasażu de Commerce, tak dobrze znanego wróblom. Ogromny pan Douloir uśmiechnął się do nas z wesołym wdziękiem i pogłaskał mnie po twarzy, w ten sposób chcąc zapewne wyrazić życzliwość, jaką nagle dla mnie odczuł. Ale gdy moja matka przeszła podwórze pośród ulatujących przed nią wróbli, pan Douloir nie uśmiechał się już, nie okazywał już mi żadnej czułości, przeciwnie — spoglądał na mnie jako na stworzonko bardzo niemiłe. Zauważyłem później, że uczucia tego rodzaju żywił względem wszystkich swych uczniów. Obdzielał nas uderzeniem linijki z szybkością i zwinnością, jakiej trudno było spodziewać się po jego tuszy. Ale czułość jego powracała zawsze, ilekroć w naszej obecności mówił do naszych matek. Wtedy, chwaląc nasze zdolności i naszą pilność, przesyłał nam przyjazne spojrzenie. Szczęśliwy to był czas dla mnie, czas spędzony na ławkach pana Douloir z małymi koleżkami, którzy tak jak i ja od rana do wieczora płakali i śmiali się z całego serca.

Po upływie pół wieku wspomnienia te, świeże i świetlane, wypływają na powierzchnię mej duszy pod tym niebem gwiaździstym, niezmienionym, którego jasne, niewzruszone światełka ujrzą niechybnie jeszcze wielu takich uczniów, jakim byłem wtedy, uczniów, którzy przeobrazili się w zakatarzonych, siwych uczonych, jakim jestem teraz.

Gwiazdy, coście świeciły nad lekkimi lub ciężkimi głowami wszystkich mych zapomnianych przodków, przy blasku waszym czuję głęboki żal! Chciałbym mieć potomstwo, które widziałoby was jeszcze, gdy ja już widzieć was nie będę. Byłbym ojcem i dziadkiem, gdybyś była chciała ty, Klementyno, której twarzyczka tak świeża była pod różową kapotką. Ale poślubiłaś pana Achillesa Allier, bogatego ziemianina z Nivernais, prawie szlachcica, gdyż ojciec jego, nie-szlachcic, nabywca dóbr narodowych, wraz z zamkiem i gruntami swych panów nabył ich szlacheckie tytuły. Nie widziałem cię już od twego małżeństwa, Klementyno, i myślę, że życie twoje płynęło pięknie, cicho i spokojnie w twym sielskim zamczysku. Dowiedziałem się raz, przypadkowo, od jednego z twych przyjaciół, że rozstałaś się z życiem, pozostawiając córkę do siebie podobną. Na wiadomość tę, która o dwadzieścia lat wcześniej byłaby wzburzyła wszystkie siły mej duszy, nastał we mnie wielki spokój; uczucie, jakie mnie ogarnęło, było nie ostrym bólem, lecz raczej głębokim i cichym smutkiem duszy, posłusznej wielkim nakazom przyrody. Zrozumiałem, że to, co kochałem, jest już cieniem tylko. Ale wspomnienie twoje pozostaje czarem mego życia. Twa wdzięczna, z wolna więdnąca postać zniknęła pod bujną trawą. Młodość twej córki także już minęła, uroda jej przekwitła zapewne. A ciągle jeszcze widzę cię, Klementyno, z jasnymi kędziorami pod różowym kapelusikiem.

Co za noc wspaniała! Szlachetna, kojąca, panuje nad ludźmi i zwierzętami, które uwolniła od codziennego jarzma, i ja doświadczam jej dobroczynnego wpływu, chociaż wskutek sześćdziesięcioletniego nawyku odczuwam tylko zewnętrzne znaki rzeczy.

Dla mnie na świecie istnieją tylko słowa, tak dalece jestem filologiem! Każdy na swój sposób marzy o życiu. Ja sen życia przemarzyłem w mojej bibliotece i gdy nadejdzie pora pożegnać się z tym światem, oby Bóg zabrał mnie z mojej drabinki, sprzed półek zapełnionych książkami!

— Ech! Toć2 to przecie on! Dzień dobry, panie Bonnard! Dokądże pan szedł, stąpając lekkim krokiem, podczas gdy w kabriolecie3 oczekiwałem pana na dworcu? Wymknął mi się pan przy wyjściu z pociągu i już niepyszny wracałem do Lusance. Daj mi pan walizkę i siadaj do powozu obok mnie. Wie pan, że stąd do pałacu dobre siedem kilometrów?

Któż to tak mówi do mnie donośnym głosem z wyżyny swego kabrioletu? Pan Paweł de Gabry, bratanek i spadkobierca pana Honoriusza de Gabry, para Francji4 w roku 1842, niedawno zmarłego w Monaco. Właśnie to do pana Pawła de Gabry udawałem się z moją walizką, dobrze napchaną przez Teresę. Paweł de Gabry wraz ze swymi dwoma szwagrami odziedziczył cały majątek swego stryja, który pochodził ze starej sądowniczej rodziny i miał w swym zamku Lusance bibliotekę bogatą w manuskrypty, pochodzące jeszcze z XIII stulecia. Przybyłem do Lusance, aby — na prośbę pana Pawła de Gabry, którego ojciec, człowiek światowy i wybitny bibliofil, za życia swego utrzymywał ze mną przyjacielskie stosunki — sporządzić inwentarz i katalog tych manuskryptów. Prawdę mówiąc, syn nie odziedziczył szlachetnych upodobań ojca. Pan Paweł oddał się sportom; zna się doskonale na psach i koniach i sądzę, że ze wszystkich umiejętności mogących zaspokoić lub oszukać niewyczerpaną ciekawość ludzką, w pełni posiadł tylko znawstwo stajni i psiarni.

Spotkanie mnie nie zdziwiło, było bowiem właściwie umówione, ale przyznaję, że zajęty własnym biegiem myśli, zapomniałem o zamku Lusance i jego właścicielach do tego stopnia, że pozdrowienie pana de Gabry na zakręcie drogi, rozwijającej się przede mną niby wstęga, niemile uderzyło moje ucho, jak niepotrzebny, natrętny hałas.

Obawiam się, że moja fizjonomia nieostrożnie zdradziła me roztargnienie głupkowatym wyrazem, który się na niej maluje w wielu okolicznościach życia. Moja walizka zajęła miejsce w kabriolecie, a ja poszedłem za nią. Podobała mi się szczerość i prostota mego gospodarza.

— Ja zupełnie się nie rozumiem na pańskich starych pergaminach — rzekł pan de Gabry — ale będzie pan miał u nas z kim mówić. Nie licząc proboszcza, który sam pisze książki, i doktora, bardzo miłego człowieka, chociaż liberała, znajdziesz pan kogoś, z kim się można zmierzyć — moją żonę. Nie jest uczona, ale zdaje mi się, że nie ma rzeczy, której by nie rozumiała. Zresztą, dzięki Bogu, liczę na to, że zatrzymam pana dość długo, by pan mógł poznać pannę Joasię, która ma paluszki czarodziejskie i duszę anioła.

— Czy ta, tak bogato uposażona panienka, należy do pańskiej rodziny? — zapytałem.

— O, nie — odrzekł pan Paweł z wzrokiem zwróconym na uszy konia, którego podkowy miarowo uderzały po drodze, wysrebrzonej światłem księżycowym. — Jest to młodziutka przyjaciółka mojej żony, zupełna sierota, bez ojca i matki.. Ojciec jej wplątał nas w interesy finansowe, z których wywikłaliśmy się z niemałym trudem.

Potrząsnął głową i zmieniając przedmiot rozmowy, uprzedził mnie o zaniedbaniu, w jakim zastanę park i pałac, niezamieszkany od lat trzydziestu dwóch. Dowiedziałem się dalej, że stryj, pan Honoriusz de Gabry, za życia swego był w najgorszych stosunkach z okolicznymi kłusownikami, na których jego leśniczy polował jak na króliki. Jeden z nich, mściwy wieśniak, który otrzymał prosto w twarz ładunek pańskiego prochu, zaczaił się pewnego wieczora za drzwiami i stamtąd wypuścił na dziedzica kulkę, osmalając mu koniec ucha.

— Stryj — dodał pan Paweł — chciał widzieć, skąd padł strzał, ale nie zobaczył nic i wrócił do pałacu, nie przyśpieszywszy nawet kroku. Nazajutrz, przywoławszy rządcę, kazał mu zamknąć park i zamek i nie wpuszczać żywego ducha. Surowo przykazał, aby do jego powrotu nic w pałacu nie zmieniano i nie odnawiano. Cedząc przez zęby, dodał jak w piosence: że wróci „na Wielkanoc albo na Trójcę Świętą”5, i jak w piosence minęła Trójca Święta, a nikt go nie zobaczył. Umarł zeszłego roku w Cannes i po raz pierwszy od trzydziestu dwu lat mój szwagier i ja weszliśmy do opuszczonego zamku. Ujrzeliśmy kasztan na środku salonu. Co do parku, nie można go było przejść, bo znikły bez śladu ścieżki i aleje.

Mój towarzysz umilkł; słychać było tylko regularny kłus konia i brzęczenie owadów w trawach. Snopy, ustawione na polach po obu stronach drogi, przybierały w niepewnym świetle księżyca kształty białych, klęczących kobiet; utonąłem cały w czarach tej cudownej nocy. Minąwszy głębokie cienie promenady, skręciliśmy na prawo, kabriolet toczył się po przepysznej alei wjazdowej, u której końca ujrzałem ciemny tułów pałacu ze strzelistymi wieżami po bokach. Groblą przerzuconą przez rów z bieżącą wodą wjechaliśmy na paradny podwórzec. Grobla zastępowała zwodzony most, zniszczony dawno. Utrata zwodzonego mostu stanowiła pewnie pierwsze upokorzenie, które znieść musiał ten rycerski zamek, zanim doprowadzono go do pokojowego stanu, w jakim przyjmował mnie w swe mury. Gwiazdy z dziwną wyrazistością odbijały się w ciemnej wodzie. Pan Paweł, jako uprzejmy gospodarz, zaprowadził mnie do mego pokoju na poddaszu w końcu długiego korytarza i powiedział dobranoc, przepraszając, że z powodu spóźnionej pory nie może zaraz przedstawić mnie żonie.

Pokój mój, biało malowany i obity kretonem w kwiatki, nacechowany był wdziękiem wieku XVIII, wieku sielankowych miłostek. Ciepły jeszcze popiół zdradzał sposób, w jaki usiłowano usunąć panującą tu wilgoć. Nad kominkiem stało biskwitowe6 popiersie Marii Antoniny7. Na białych ramach przyćmionego i skazami upstrzonego zwierciadła widniały dwa mosiężne haczyki, służące niegdyś ówczesnym damom do zawieszania łańcuszków. Teraz te haczyki gotowe były przyjąć mój zegarek. Nie omieszkałem nakręcić go, bo, wręcz sprzecznie z maksymami Telemitów8 uważam, że człowiek jest panem czasu, to jest samego życia, tylko wtedy, gdy podzieli go na godziny, minuty i sekundy, to jest na cząstki odpowiednie do krótkości ludzkiego istnienia.

Rozmyślałem: życie dlatego wydaje się nam krótkie, że niebacznie mierzymy je według naszych szalonych nadziei. Musimy wszyscy, jak starzec z bajki, dobudować skrzydło do naszego gmachu9. Ja, zanim umrę, pragnę wykończyć dzieje opatów z Saint-Germain-des-Prés. Czas, który Pan Bóg każdemu z nas udziela, jest podobny do cennej tkaniny, którą zahaftowujemy tak, jak umiemy najlepiej. Utkałem swą tkaninę z ornamentów filologicznych wszelkiego rodzaju.

Zawiązywałem chustkę na głowie, a myśli moje, biegnąc tym torem, przypominały mi przeszłość i po raz drugi w ciągu jednego obiegu zegara, zanim zgasiłem świecę i usnąłem przy dźwięcznym rechotaniu żab, pomyślałem o tobie, Klementyno, aby błogosławić cię w twoim potomstwie.