II

Lusance, 9 sierpnia

Podczas śniadania miałem niejednokrotnie sposobność ocenić dar rozmowy pani de Gabry. Opowiadała mi, że zamek nawiedzają duchy, głównie dama „z trzema fałdami na plecach”, za życia swego trucicielka, teraz dusza pokutująca.

Nie umiem wyrazić, ile umiała nadać wyrazu i życia tej opowieści, godnej starych nianiek. Kawę piliśmy na tarasie, którego balustrada, opleciona potężnym bluszczem i wyrwana z kamiennej podstawy, tkwiła w skrętach lubieżnej rośliny, w rozpaczliwej pozie tesalskich1 niewiast w ramionach centaurów-gwałcicieli2.

Zamek w kształcie wozu o czterech kołach, z wieżyczkami na każdym rogu, wskutek kilkakrotnych przeróbek utracił wszelki styl. Była to obszerna i szacowna budowla, nic więcej. Wydało mi się, że nie doznał znaczniejszej szkody wskutek trzydziestodwuletniego zaniedbania. Ale gdy weszliśmy z panią de Gabry do salonu, ujrzałem, że podłoga jest spaczona, listwy pogniłe, boazerie popękane, malowidła ścienne sczerniałe i na wpół z obramowań wypadłe. Kasztan podważył płyty posadzki, wyrósł na środku salonu i teraz w stronę pozbawionego szyb okna zwracał kity swych szerokich liści.

Mocno mnie ten widok zaniepokoił, bo pomyślałem, że mieszcząca się w sąsiednim pokoju bogata biblioteka pana Honoriusza de Gabry tak długo wystawiona była na szkodliwe wpływy. Przyglądając się kasztanowi w salonie, musiałem podziwiać wspaniałą siłę przyrody i niepowstrzymany pęd każdego zarodka, by rozwinąć się w pełnię życia. Za to ze smutkiem myślałem, że wysiłek, jaki podejmujemy my, uczeni, aby zatrzymać i zachować rzeczy umarłe, jest wysiłkiem ciężkim i daremnym. Wszystko, co żyło, jest koniecznym pokarmem nowych istnień. Arab, który buduje sobie chatę z marmurów świątyń Palmiry3, jest większym filozofem niż wszyscy kustosze muzeów Londynu, Paryża i Monachium.

Lusance, 11 sierpnia

Dzięki Bogu! Położona od wschodu biblioteka nie doznała szkód niepowetowanych! Oprócz ciężkiego szeregu starych Coutumiers4 in folio5, które susły przegryzły na wskroś, książki w okratowanych szafach są nienaruszone. Cały dzień spędziłem na klasyfikowaniu manuskryptów. Słońce wpadało przez wysokie okna bez firanek i podczas czytania, bardzo nieraz interesujących ustępów, słyszałem, jak bąki ciężko uderzają o szyby, trzeszczą boazerie, a roje much, upojonych światłem i upałem, brzęczą nad moją głową. Około godziny trzeciej brzęczenie to stało się tak donośne, że uniosłem głowę znad dokumentu bardzo cennego dla dziejów Melun w XIII wieku i zacząłem przyglądać się kołowaniu tych owadów. Musiałem stwierdzić, że upał zupełnie inaczej działa na skrzydła muchy niż na mózg archiwisty paleografa, trudno mi bowiem było myśleć i czułem przyjemną martwotę, z której wyrwałem się tylko gwałtownym wysiłkiem. Dzwon wzywający na obiad zastał mnie wśród pracy i należało śpiesznie się przebrać, aby przyzwoicie stanąć przed panią de Gabry.

Suty obiad przeciągnął się sam przez się. Wcale nieźle znam się na winach. Gospodarz ocenił moje znawstwo i osądził, że zasługuję, aby na moją cześć otworzono pewną butelkę Château-Margaux. Z szacunkiem piłem to wino zacnego rodu i szlachetnych zalet, wino, którego aromatu i ognia nie można się dosyć nachwalić. Płomienna ta rosa rozlała się w mych żyłach i ożywiła mnie młodzieńczym żarem.

Siedząc na tarasie obok pani de Gabry, w zmierzchu otulającym tajemniczo powiększone kształty drzew, miałem przyjemną sposobność opisania jej swoich wrażeń z żywością i barwnością zadziwiającą u człowieka tak jak ja pozbawionego wszelkiej wyobraźni. Odmalowałem jej, nie posługując się żadnym starym tekstem, cichy smutek wieczoru, piękność tej ziemi rodzinnej, która karmi nas nie tylko chlebem i winem, ale nadto ideami, uczuciami, wierzeniami, a która przyjmie nas wszystkich do swego macierzystego łona jak dzieci znużone długim dniem.

— Kochany panie — rzekła uprzejma gospodyni — niech pan spojrzy na te wieże, drzewa, niebo; wyglądają tak, jakby z nich od razu miały się wyłonić wróżki i chochliki z baśni i śpiewek ludowych. Oto tam ścieżka, po której Czerwony Kapturek szedł do lasu zbierać orzeszki. To niebo zmienne i zawsze trochę zamglone przerzynały rydwany wieszczek i czarodziejek, a ta wieża północna mogła pod swym spiczastym dachem gościć starą prządkę, której wrzeciono ukłuło śpiącą królewnę.

Rozmyślałem nad tymi miłymi słowami, podczas gdy pan Paweł poprzez wonny dymek dobrego cygara opowiadał mi o procesie, który ma z gminą z powodu odwadniania pól. Pani de Gabry, czując chłód wieczoru, pożegnała nas i udała się do swego pokoju. Ja, zamiast iść do siebie, postanowiłem wrócić do biblioteki i dalej przeglądać manuskrypty. Mimo sprzeciwu pana Pawła radzącego mi, bym poszedł spać, wszedłem do tak zwanej po staroświecku „książnicy” i przy świetle lampy zabrałem się do roboty.

Przeczytawszy około piętnastu stronic napisanych przez skrybę roztargnionego i ignoranta, gdyż tylko z pewną trudnością zdołałem znaczenie ich zrozumieć, wsunąłem rękę do szeroko otwartej kieszeni surduta, aby wydobyć tabakierkę, ale ruch ten, tak naturalny i prawie instynktowny, tym razem kosztował mnie nieco wysiłku i zmęczenia; otworzyłem jednak srebrne pudełeczko i wydobyłem zeń szczyptę wonnego proszku, który posypał mi się na gors koszuli, oszukując haniebnie mój nos. Pewny jestem, że mój nos wyraził swój zawód, jest bowiem bardzo wymowny. Kilkakrotnie zdradził on moje najtajniejsze myśli, na przykład w bibliotece publicznej Coutances6, gdzie przed nosem mego kolegi Brioux udało mi się odkryć kartularz7 z Notre-Dame-des-Anges8. Jakaż była moja radość! Moje małe, bez blasku, ukryte pod okularami oczy nic nie dały poznać po sobie. Ale na sam widok mego drżącego z radości i dumy haczykowatego nosa Brioux domyślił się, że zrobiłem ważne odkrycie. Zauważył książkę, którą trzymałem w ręku, zanotował miejsce, gdzie ją położyłem wychodząc, wziął ją czym prędzej, skopiował w sekrecie i wydał szybko, aby ze mnie zakpić. Ale chcąc oszukać mnie, oszukał sam siebie. Edycja jego roi się od błędów i miałem satysfakcję wykazania w niej kilku potężnych głupstw.

Wracając do rzeczy, mocno podejrzewałem, że umysł mój ogarnia ciężka senność. Miałem przed oczyma dokument, którego ważność każdy oceni, gdy tylko powiem, że była w nim wzmianka o samotrzasku9 sprzedanym księdzu Jehanowi d’Estourville w roku 1212. Ale chociaż doskonale oceniałem doniosłość aktu, nie zwracałem nań tak bardzo należnej mu uwagi.

Oczy, wbrew mej woli, zwracały się ciągle na jedną stronę stołu, która z punktu widzenia erudycji nie przedstawiała nic ciekawego. Leżał tam gruby niemiecki tom, oprawny w świńską skórę; mosiężne gwoździki zdobiły okładkę, na grzbiecie były wypukłe, grube, podłużne prążki. Był to piękny egzemplarz owej kompilacji, znanej ogólnie pod nazwą Kroniki norymberskiej10; największą ozdobą tej księgi są piękne sztychy. Książka, lekko rozwarta, stała do góry grzbietem.

Nie umiałbym powiedzieć, jak długo spojrzenia moje bez żadnego powodu zwrócone były na stare in folio, gdy nagle oczy me przykuł widok tak nadzwyczajny, że nawet człowiek jak ja zupełnie pozbawiony wyobraźni musiał tym być żywo zaciekawiony.

Ujrzałem bowiem nagle, nie zauważywszy, kiedy się zjawiła, małą osóbkę; siedziała na grzbiecie tomu z jednym kolanem podwiniętym, a drugą nogą spuszczoną, mniej więcej w pozie, jaką przybierają na koniu amazonki11 w Hyde Parku12 i Lasku Bulońskim. Była tak maleńka, że opuszczona nóżka nie sięgała stołu, na którym wężową linią rozkładał się ogon jej sukni. Miała twarz i kształty osoby dorosłej. Pełność jej biustu i krągłość kibici nie pozostawiały co do tego żadnej wątpliwości, nawet dla takiego starego uczonego jak ja. Dodam — i pewny jestem, że się nie mylę — że była bardzo piękna i dumna, bowiem moje studia ikonograficzne od dawna nauczyły mnie poznawać czystość typu i charakteru twarzy. Rysy tej damy, siedzącej tak nieoczekiwanie na grzbiecie Kroniki norymberskiej, tchnęły szlachetnością i figlarnością zarazem.

Wyglądała jak królowa, ale królowa kapryśna, i z samego wyrazu jej spojrzenia osądziłem, że z wielką fantazją musi gdzieś wielką sprawować władzę. Usta jej były rozkazujące i ironiczne, błękitne oczy w niepokojący sposób śmiały się pod czarnymi brwiami o bardzo czystym łuku. Słyszałem zawsze, że blondynkom nadzwyczaj do twarzy z czarnymi brwiami, a dama ta była właśnie blondynką. Wszystko razem wywierało wrażenie wielkości.

Dziwne wydać się może, że osoba nie większa od butelki, osoba, która łatwo zginęłaby w kieszeni mego surduta, gdyby nie było niegrzecznością tam ją umieścić, wywołuje właśnie wrażenie wielkości. Ale w proporcjonalnych kształtach damy siedzącej na Kronice norymberskiej była taka dumna wysmukłość, taka majestatyczna harmonia, postawa jej była tak swobodna i jednocześnie szlachetna, że wydała mi się wielka. Mimo że kałamarz mój, na który spoglądała z szyderczą uwagą, jak gdyby z góry znać mogła wyrazy, jakie z niego na koniec mego pióra spłynąć miały, mógłby być dla niej głęboką sadzawką, w której do podwiązek uczerniłaby swe różowe, jedwabne pończoszki, mimo to, powtarzam, była wielka i imponująca w swej wesołości.

Ubiór jej, stosowny do postaci, był nadzwyczaj wspaniały, składał się z sukni ze złotej i srebrnej lamy13 i aksamitnego, jasnoczerwonego płaszcza, podbitego gronostajami. Na głowie miała czepiec o dwóch rogach, które ozdobione perłami najczystszego blasku wyglądały jak jasny, świetlisty sierp księżyca. W małej, białej rączce trzymała laseczkę, która tym bardziej zwróciła moją uwagę, że studia archeologiczne pozwalają mi z niejaką pewnością rozróżniać godła służące jako oznaki głównym osobom legend i dziejów. Umiejętność ta przydała mi się w tej okoliczności. Przyjrzałem się laseczce, dostrzegłem, że była wycięta z cienkiej gałązki drzewa wiśniowego. Jest to, mówiłem sobie, laska wieszczki, zatem dama trzymająca ją — jest wieszczką.

Rad, że znam osobę, z którą mam do czynienia, starałem się zebrać myśli, by zwrócić się do niej z grzecznym komplementem. Wyznaję, że sprawiłoby mi wielką przyjemność mądrze pomówić z nią o roli wieszczek, zarówno wśród ras saksońskich i germańskich, jak i wśród ras łacińskiego Zachodu. Sądziłem, że tego rodzaju dyskusja byłaby dowcipnym sposobem podziękowania tej damie za to, że objawiła się staremu erudycie, wbrew stałemu zwyczajowi jej siostrzyc, które ukazują się tylko niewinnym dzieciom i prostym wieśniakom.

„Można być wieszczką, ale niemniej jest się kobietą — myślałem sobie — i skoro pani Récamier14, jak słyszałem od J. J. Ampere’a15, nie lekceważyła wrażenia, jakie jej piękność wywierała na małych kominiarczykach, to i nadprzyrodzonej tej damie, siedzącej na Kronice norymberskiej, miło będzie usłyszeć, że erudyta traktuje ją uczenie, jak medal, pieczęć, fibułę16 lub żeton”. Ale zamiar ten, trudny do wykonania przy mojej nieśmiałości, stał się wręcz niemożliwy, gdy ujrzałem, jak dama na Kronice z torebki zawieszonej u paska zaczyna wyjmować orzeszki, tak drobne, jakich nie widziałem nigdy, rozgryza je ząbkami i rzucając mi w twarz łupinki, spożywa jądra z powagą ssącego dziecka.

Wtedy postąpiłem tak, jak nakazywała mi godność nauki — milczałem. Rzucane łupinki wywołały wrażenie przykrego łechtania twarzy, podniosłem więc rękę do nosa i ku swemu wielkiemu zdziwieniu stwierdziłem, że okulary znajdują się na samym jego końcu, że zatem widziałem damę nie przez szkła, lecz ponad nimi, co jest dla mnie rzeczą niezrozumiałą, gdyż oczy moje, zniszczone odczytywaniem starych tekstów, bez okularów nie rozróżnią melona od stojącej tuż pod nosem karafki.

Nos ten, odznaczający się swą wielkością, kształtem i zabarwieniem, oczywiście musiał zwrócić uwagę wieszczki, gdyż pochwyciła moje gęsie pióro, jak pióropusz wznoszące się nad kałamarzem, i jego kitką kilkakrotnie przesunęła po mym nosie. Zdarzało mi się nieraz w towarzystwie poddawać się niewinnym żarcikom młodych panienek, które wciągając mnie do gier, nadstawiały mi do pocałunku twarz przez poręcz krzesła lub zapraszały do gaszenia świecy, usuwając ją nagle spod mego tchnienia. Ale nigdy dotąd żadna osoba płci słabej nie posunęła się do poufałego kaprysu łechtania mych nozdrzy kitką mego własnego pióra. Na szczęście przypomniałem sobie zdanie mego nieboszczyka dziadka, który zwykł był mawiać, że damom wszystko wolno i że wszystko, co od nich pochodzi, jest wdziękiem i łaską. Toteż jako wdzięk i łaskę przyjąłem i skorupki orzechów, i kitkę pióra; próbowałem się nawet uśmiechnąć. Więcej jeszcze — przemówiłem.

— Pani — orzekłem uprzejmie i z godnością — zaszczycasz swymi odwiedzinami nie smarkacza lub prostaka, lecz bibliotekarza, który ma zaszczyt cię znać i wie, że niegdyś u żłobów plątałaś grzywy koniom, spijałaś mleko z pienistych czarek, wsuwałaś kolące ziarna za kołnierz prababek, że za twą sprawą iskierki z ogniska pryskały ludziom prosto w twarz, jednym słowem, wnosiłaś w dom wesołość i nieład. Możesz nadto pochwalić się, że wieczorami w lesie nieraz płoszyłaś spóźnione pary zakochanych. Ale myślałem, że na zawsze znikłaś od trzystu przynajmniej lat. Czyż być może, aby widziano cię jeszcze w tej epoce kolei żelaznych i telegrafu? Odźwierna moja, dawna niańka, i mały mój sąsiad, któremu jeszcze niańka nosek wyciera, utrzymują, że już nie istniejesz.

— A ty co mówisz? — srebrnym głosikiem zawołała dama, zuchowato prostując swą małą figurkę i jak hipogryfa17 chłoszcząc grzbiet Kroniki norymberskiej.

— Ja, ja nie wiem — odrzekłem, przecierając oczy.

Odpowiedź ta, nacechowana głęboko naukowym sceptycyzmem, wywarła na niej jak najgorsze wrażenie.

— Może, panie Sylwestrze Bonnard — rzekła — jesteś po prostu głuptaskiem. Zawsze to przypuszczałam. Najmniejszy berbeć, biegający po gościńcu z koszulką wystającą z majteczek, lepiej mnie zna niż wszyscy zaopatrzeni w okulary mędrcy z waszych instytutów i akademii. Wiedzieć jest niczym, wyobrazić sobie — wszystkim. To tylko istnieje, co sobie wyobrazimy, a to chyba nazywa się istnieć! Ja jestem wyobrażeniem. Marzą o mnie i zjawiam się! Wszystko jest tylko marzeniem, a ponieważ nikt nie marzy o tobie, Sylwestrze Bonnard, przeto ty nie istniejesz wcale. Ja czaruję świat, jestem wszędzie, w promieniu miesiąca18, w drżeniu ukrytego źródła, w rozkołysanych, pieśń zawodzących liściach, w białych oparach unoszących się co rano z pól, wśród różowych wrzosów, wszędzie! Ujrzą mnie i od razu kochają! Drżą i wzdychają za lekkim śladem mych stóp wśród szemrzących, zeschłych liści. Uśmiech sprowadzam na usteczka dzieci, rozumem darzę najgłupszą piastunkę. Pochylona nad kołyskami, żartuję, pocieszam, usypiam, a ty wątpisz, że istnieję! Sylwestrze Bonnard, twój watowany surdut okrywa skórę osła!

Umilkła; oburzenie rozdymało jej cienkie nozdrza i gdy mimo obrazy podziwiałem bohaterski gniew tej małej osóbki, ona jak wiosło w jeziorze zanurzyła pióro w kałamarzu i rzuciła mi je w nos ostrzem naprzód.

Przetarłem twarz, na której czułem atrament. Dama zniknęła. Lampa zgasła, promień księżyca, przebijając szybę, opuszczał się na Kronikę norymberską. Chłodny wiatr, który się zerwał, czego nie zauważyłem wcale, rozrzucał pióra, papiery, opłatki19. Cały stół był zaplamiony atramentem. Pozostawiłem okno niezamknięte podczas burzy. Co za nieostrożność!