III

Lusance, 12 sierpnia

Zgodnie ze swą obietnicą zawiadomiłem moją gospodynię, że jestem zdrów i cały. Nie doniosłem jej jednak, że miałem katar, usnąłem bowiem przy otwartym oknie w bibliotece. Zacna ta kobieta tak samo nie szczędziłaby mi uwag, jak parlamenty nie szczędzą ich królom. „W pańskim wieku być tak nierozsądnym!” — powiedziałaby. Jest na tyle naiwna, że sądzi, iż rozsądek wzrasta z latami. Zdaje się jej, że ja tylko jestem pod tym względem wyjątkiem.

Nie mając żadnych przyczyn przemilczenia mej przygody przed panią de Gabry, opowiedziałem jej mój sen ze wszystkimi szczegółami. Opowiedziałem jej go tak, jak spisałem go w tym dzienniku i jak go śniłem. Obcy jest mi kunszt zmyślania. Być jednak może, że opowiadając go i spisując, tu i ówdzie umieściłem pewne szczegóły i wyrazy, których nie było w nim pierwotnie, nie po to, żeby skazić prawdę, ale raczej przez tajemną chęć objaśnienia i wykończenia tego, co pozostawało niejasne i zagmatwane; może zresztą uczyniłem tak, ulegając zamiłowaniu do alegorii, czego w dzieciństwie nauczono mnie na wzorach greckich.

Pani de Gabry słuchała mnie z przyjemnością.

— Pańska zjawa — rzekła — jest prześliczna i trzeba mieć dużo rozumu, żeby miewać takie marzenia.

— Znaczy to — odrzekłem — że mam rozum, gdy śpię.

— Gdy pan śni — rzekła — a śni pan zawsze!

Wiem, że mówiąc tak, pani de Gabry chciała jedynie zrobić mi przyjemność, ale sama już chęć taka zasługuje na wdzięczność, toteż z tkliwością zapisuję to wspomnienie w dzienniku, który do śmierci odczytywać będę, a którego oprócz mnie nikt więcej czytać nie będzie.

Dni następne zużyłem na wykończenie inwentarza manuskryptów biblioteki w Lusance. Kilka w zaufaniu wyrzeczonych słów pana Pawła de Gabry zdziwiło mnie boleśnie i skłoniło do tego, że pracę moją postanowiłem skończyć inaczej, aniżeli ją rozpocząłem. Dowiedziałem się bowiem od niego, że majątek pana Honoriusza de Gabry, od dawna źle zarządzany i w znacznej części uszczuplony wskutek bankructwa bankiera, którego nazwiska mi nie wymienił, dostał się spadkobiercom owego para Francji tylko jako nieruchomość obarczona hipoteką i niewypłacalnymi wierzytelnościami.

Pan Paweł w porozumieniu z innymi spadkobiercami zdecydował się na sprzedaż biblioteki i miałem wynaleźć sposób, w jaki by najkorzystniej to wykonać. Jako zupełnie obcy wielkim transakcjom handlowym, postanowiłem zasięgnąć rady znajomego księgarza i w tym celu napisałem, by przyjechał do mnie do Lusance. Czekając jego przybycia, wziąłem kapelusz i laskę w rękę, by zwiedzić sąsiednie kościoły, w których znajdują się niedokładnie zbadane nagrobne napisy.

Opuściłem więc moich gospodarzy i udałem się na pielgrzymkę. Całymi dniami szperałem po kościołach i cmentarzach, odwiedzałem proboszczów i wiejskich notariuszów, jadałem w oberżach z wędrownymi kramarzami i handlarzami bydła, spałem w pościeli pachnącej lawendą, zażywałem przez cały tydzień głębokiego i cichego zadowolenia, gdy dumając o zmarłych, widziałem, jak żywi spełniają codziennie swe prace. Jeśli chodzi o moje poszukiwania — dokonałem tylko niezbyt szczególnych odkryć, co dało mi radość umiarkowaną, a tym samym zdrową i niemęczącą. Odnalazłem kilka interesujących napisów nagrobnych, nadto dołączyłem do tego małego skarbu parę sielskich przepisów kuchennych, chętnie udzielonych mi przez pewnego poczciwego proboszcza.

Tak wzbogacony, wróciłem do Lusance i mijałem paradny podwórzec z wewnętrznym zadowoleniem obywatela wracającego do siebie. Jest to wynik uprzejmości moich gospodarzy i uczucie, jakiego doznałem wówczas na progu ich domu, świadczy lepiej niż wszelkie rozumowania, jak doskonała była ich gościnność.

Doszedłem aż do wielkiego salonu, nie spotkawszy nikogo, a młody kasztan, rozpościerający swe wielkie liście, zrobił na mnie wrażenie przyjaciela. Ale to, co spostrzegłem później na konsolce1, przejęło mnie takim zdziwieniem, że obiema rękoma umocniłem okulary na nosie i obmacałem się, aby choć powierzchownie przekonać się o własnym istnieniu. W ciągu jednej sekundy dwadzieścia myśli przemknęło mi przez głowę, a z tych najprawdopodobniejsza była ta, że zwariowałem. Zdawało mi się niemożliwe, aby to, com widział, istniało, a niepodobna mi było nie widzieć tego jako rzeczy istniejącej. Przedmiot wywołujący moje zdziwienie spoczywał, jak mówiłem, na kominku, nad którym wisiało zamglone i poplamione lustro.

Spojrzałem w to lustro i stwierdzam, że ujrzałem doskonałe wcielenie zdumienia. Ale przyznawałem sobie rację i uważałem, że słusznie jestem zdumiony rzeczą zdumiewającą. Przedmiot, któremu przyglądałem się ze zdziwieniem, nie zmniejszającym się pod wpływem refleksji, poddawał się memu badaniu w zupełnej nieruchomości. Trwałość i stałość zjawiska wyłączała wszelką myśl o halucynacji. Nie podlegam żadnym cierpieniom nerwowym, mącącym zmysł wzroku. Przyczyną takich cierpień są zazwyczaj zaburzenia żołądkowe, a ja mam — dzięki Bogu! — doskonały żołądek. Zresztą złudzeniom wzroku towarzyszą okoliczności szczególne i anormalne, które nie uchodzą uwagi halucynujących i wzbudzają w nich rodzaj lęku. Otóż nie doświadczałem nic podobnego i przedmiot, który widziałem, choć niemożliwy sam w sobie, przedstawiał mi się w warunkach doskonale rzeczywistych. Zauważyłem, że jest on trójwymiarowy, barwny i że rzuca cień. Ach! Z jakąż uwagą mu się przyglądałem! Aż oczy łzami mi zaszły i musiałem trzeć szkła okularów.

Wreszcie trzeba było zgodzić się z oczywistością i stwierdzić, że miałem przed oczami wieszczkę, wieszczkę, która śniła mi się owej nocy w bibliotece. To była ona, ona na pewno! Miała jeszcze tę minkę królewny, gibką i dumną postawę, w ręku trzymała leszczynową laseczkę, głowę zdobił takiż czepek o dwóch rożkach i ogon jej sukni ze złocistej lamy wił się jak wąż wokół jej drobnych nóżek. Ta sama twarz, ta sama postać. To ona, niewątpliwie, a dla większego jeszcze podobieństwa siedziała na grzbiecie starej i grubej księgi, przypominającej zupełnie Kronikę norymberską.

Nieruchomość jej niezupełnie mnie uspokajała; bałem się istotnie, że znów wyjmie orzeszki z torebki i pocznie ciskać mi w twarz łupinki.

Stałem tak, z opuszczonymi rękami i otwartymi ustami, gdy głos pani de Gabry rozległ się tuż nad moim uchem.

— Przygląda się pan swojej wieszczce, panie Bonnard — rzekła pani de Gabry. — No jakże, czy uważa pan, że podobna?

Słuchając tych szybko wypowiedzianych słów, miałem czas poznać, że moja wieszczka była barwnym woskowym posążkiem, modelowanym z wielkim gustem i odczuciem, chociaż przez niewprawną jeszcze rękę. Zjawisko więc, chociaż racjonalnie wyjaśnione, mimo to bardzo mnie jeszcze dziwiło. Jak i dzięki komu dama z Kroniki norymberskiej zdobyła materialne istnienie? Tego pragnąłem dowiedzieć się jak najprędzej.

Obróciwszy się ku pani de Gabry, spostrzegłem, że nie jest sama: obok niej stała młoda panienka w czarnej sukni. Miała łagodne, szare jak niebo Ile-de-France2 oczy, o wyrazie inteligentnym i naiwnym. Ramiona jej, nieco wątłe, kończyły się ruchliwymi, czerwonymi rękami; takie powinny być ręce młodych dziewcząt. Z obcisłej czarnej wełnianej sukni wystrzelała w górę smukła jak młode drzewko, a duże jej usta tchnęły szczerością. Nie potrafię wypowiedzieć, jak mi się to dziecko od pierwszego wejrzenia spodobało. Nie była piękna, lecz trzy dołeczki jej policzków i podbródka śmiały się figlarnie i cała osoba, tchnąca jeszcze niezręcznością niewinności, wyrażała coś niewypowiedzianie dzikiego i dobrego.

Spojrzenia moje biegły od posążka do dziewczyny i widziałem, jak zaczerwieniła się szczerze, całą falą krwi.

— Więc jakże — zapytała moja uprzejma gospodyni, która przyzwyczajona do moich roztargnień często zadawała mi dwa razy to samo pytanie — czy istotnie jest to owa boginka, która chcąc widzieć się z panem, weszła przez niedomknięte okno? Ona była bardzo zuchwała, a pan nieostrożny. Czy poznajesz ją pan?

— To ona — odrzekłem — widzę ją na tej konsolce tak, jak widziałem ją na stole w bibliotece.

— Jeśli tak jest — odpowiedziała pani de Gabry — to podobieństwo to zawdzięcza pan przede wszystkim samemu sobie, gdyż jak na człowieka tak pozbawionego wyobraźni, za jakiego się pan podaje, umie pan w żywych barwach opisać swoje sny; następnie mnie, która zapamiętałam i umiałam wiernie sen pański powtórzyć, a wreszcie, i przede wszystkim — pannie Joasi, która według mych ścisłych wskazówek wosk ten modelowała.

Mówiąc to, pani de Gabry ujęła rękę młodej dziewczyny, ale ta wyrwała się i uciekła do parku.

— Joasiu!... — zawołała pani de Gabry. — Jakżeż można być tak dziką! Należy ci się bura.

Nic to nie pomogło, spłoszona dziewczyna znikła w zaroślach. Pani de Gabry usiadła na fotelu, jedynym w tym opustoszałym salonie.

— Dziwne, że mój mąż nie wspominał panu o Joasi. Lubimy ją bardzo, jest to bardzo dobre dziecko. Niech pan szczerze powie, co pan sądzi o jej posążku?

Odrzekłem, że w tej pracy jest dużo gustu i zręczności, ale znać jeszcze brak studiów i wprawy. Dodałem, że głęboko jestem wzruszony, iż młode paluszki tak ślicznie dziergały na kanwie opowieści starca i tak świetnie przedstawiły senne majaki starego zrzędy.

— Tak usilnie dopytuję się o pańskie zdanie — rzekła pani de Gabry — gdyż Joasia jest ubogą sierotą. Czy sądzi pan, że mogłaby zarabiać wyrobem takich posążków?

— Co to, to nie — odrzekłem — i nie trzeba tego tak bardzo żałować. Panienka ta, jak pani powiedziała, jest tkliwą i kochającą istotą. Wierzę pani i wierzę jej twarzyczce. Życie artysty pełne jest pokus, wytrącających z równowagi dusze szlachetne i wrażliwe. Młode to stworzenie ulepione jest z tkliwej, kochającej gliny. Lepiej wydać ją u mąż.

— Ależ ona nie ma posagu! — odrzekła pani de Gabry.

I zniżając głos, dodała:

— Panu mogę wszystko powiedzieć. Ojciec tego dziewczęcia był bardzo znanym finansistą. Prowadził ogromne interesy. Miał umysł bardzo przedsiębiorczy i śmiały. Był uczciwy, oszukiwał sam siebie, zanim oszukał innych. I w tym może była największa jego przebiegłość. Byliśmy z nim w bliskich stosunkach. Oczarował nas wszystkich, mego męża, stryja, kuzynów. Upadek jego był nagły; w tej katastrofie majątek stryja — Paweł powiedział to panu — zmalał do jednej trzeciej. My daleko mniej zostaliśmy tym bankructwem dotknięci — i tak nie mamy dzieci!... Ten bankier zmarł zaraz po stracie majątku, absolutnie nic nie pozostawiwszy; dlatego też mówię, że był rzetelny. Musi pan znać jego nazwisko, bo pisano o tym we wszystkich dziennikach: nazywał się Noel Alexandre. Żona jego była bardzo miła, kiedyś musiała być przystojna. Trochę nadto lubiła błyszczeć, ale ruinę majątkową męża zniosła odważnie i z godnością. Umarła w rok po nim, pozostawiła Joasię samą na świecie. Nic nie udało się jej ocalić z osobistego, dość znacznego majątku. Pani Noelowa Alexandre była z domu Allier, córka Achillesa Allier z Nevers3.

— Córka Klementyny! — zawołałem. — Klementyna nie żyje i córka jej umarła także! Prawie cała ludzkość składa się ze zmarłych, tak mało znaczą żywi wobec tłumu tych, co żyli. Czymże jest to życie tak krótkie, jak krótka jest pamięć ludzka!

I w duchu modliłem się:

„Z miejsca, gdzie dziś przebywasz, Klementyno, spójrz na to serce, teraz wystudzone wiekiem, które płonęło dla ciebie niegdyś, i powiedz, czy nie zmartwychwstaje ono na myśl ukochania tego, co pozostało po tobie na ziemi? Wszystko mija, skoro przeminęłaś ty i twoja córka; ale życie jest nieśmiertelne i kochać je trzeba w jego ciągle odnawiających się postaciach. Żyłem wśród ksiąg jak dziecię bawiące się kostkami do gry. Moje życie dopiero teraz nabiera treści, znaczenia, racji bytu. Jestem dziadkiem. Wnuczka Klementyny jest uboga. Nie chcę, by ktokolwiek inny łożył na jej wychowanie i ją wyposażył. Biorę to na siebie”.

Widząc, że płaczę, pani de Gabry niepostrzeżenie się oddaliła.