Źródło i licencja tłumaczenia
AKT PIĄTY
CHARINUS
wychodzi z domu ubrany jak na daleką podróż: wielki pilśniowy kapelusz, chlamida1 przepasana pasem, miecz, tobołek, flaszka z oliwą itd. Idzie powolnym krokiem, z miną grobową, po chwili zwraca się z pożegnaniem do domu rodzinnego
Jest to dziś mój krok ostatni z ojczystego domu!
Używanie tego domu, życie i mieszkanie
Już tu dla mnie jest stracone, zgładzone, zniesione3 —
Koniec ze mną! O Penaty4, wy bogi mych ojców,
I ty Larze5, ojcze rodu, wam oto polecam
Mienie moich rodzicieli — strzeżcie je tu dobrze!
Ja poszukam innych Larów i innych Penatów,
Innych miast, ojczyzny innej — mam dosyć tych Aten!
Bo gdzie ludzkie obyczaje gorsze są z dnia na dzień,
Gdzie nie poznasz czy przyjaciel wierny, czy niewierny,
I gdzie ci to wydzierają, co najwięcej drogie,
Tam — by królem mnie zrobiono — mieszkać nie zapragnę!
Eutychus, Charinus.
EUTYCHUS
wychodzi z domu ojca swego, woła radośnie, nie widząc Charinusa
Dzięki ci za tę nadzieję, tak oczekiwaną!]6
Czy jest jaki bóg, co byłby tak jak ja szczęśliwy?
W domu było to, com szukał7. Sześcium znalazł druhów:
Życie, Przyjaźń i Ojczyznę, Radość, Żart i Dowcip8.
A z ich przyjściem te najgorsze rzeczy zniweczyłem:
Gniew, Nieprzyjaźń i Zgryzotę, Łzy, Wygnanie, Biedę,
Opuszczenie i Głupotę, Zniszczenie i Upór.
Dajcie, bogi, mi go znaleźć9, i to jak najprędzej!
CHARINUS
nie widząc Eutychusa, mówi dalej, zwracając się do widzów
Samem sobie jest towarzysz, sługa, koń, poganiacz.
Giermek jestem i dowódca, i sam swój podwładny.
I sam dźwigam, co potrzeba. — O wielki Kupido!10
Jakże łatwo ty każdego robisz pewnym siebie,
A gdy już jest pewny siebie, wtrącasz go w zwątpienie!
EUTYCHUS
j. w.
CHARINUS
j. w.
Jej poszukać, choćby ją stąd nie wiem gdzie zabrano!
Żadna mi w tym nie przeszkodzi ni rzeka, ni góra11,
Ani morze; nie mam strachu przed mrozem, upałem,
Ni przed wiatrem, ni przed gradem; ulewę przetrzymam,
Zniosę trudy rozmaite, spiekotę, pragnienie;
Nie ustąpię i nie spocznę ni we dnie, ni w nocy,
Póki — da Bóg — nie odnajdę kochanki lub — śmierci!
EUTYCHUS
j. w.
CHARINUS
Was, Larowie dróg publicznych12, strzeżcie mnie!
EUTYCHUS
Toć to przecież jest Charinus?
CHARINUS
do widzów
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
z grobową miną
Weźcie sobie towarzysza, bo mnie nie opuszcza
Towarzystwo, co mnie trzyma.
EUTYCHUS
CHARINUS
z miną jeszcze bardziej ponurą
EUTYCHUS
CHARINUS
zabiera się do odejścia
EUTYCHUS
chwyta go za rękę
CHARINUS
EUTYCHUS
wskazuje stronę, w którą Charinus chciał odejść
wskazuje dom Lysimacha, przed którym stoi
Tu łagodny jest Favonius15, tam Auster deszczowy;
Ten roztacza ciszę błogą — tamten fale wspina.
Skręć, Charinie, ku lądowi, płyń tu prosto na mnie!
Chmura czarna, zawierucha grozi — widzisz? — z lewej,
A tu niebo blasku pełne — patrzże — na wprost ciebie!
CHARINUS
Cofa się ku Eutychusowi.
EUTYCHUS
O Charinie, pójdźże ku mnie i chodź ze mną razem,
Podaj rękę!
CHARINUS
już trochę rozpogodzony
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
bierze przyjaciela pod rękę
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
Będziesz rad, gdy to usłyszysz, co najwięcej pragniesz.
Stój!
odskakuje na bok i wskazuje siebie
Twa kochanka...
CHARINUS
przerywa
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
przerywa
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
Milczysz? Gadaj! Twym milczeniem dręczysz mnie biednego.
EUTYCHUS
CHARINUS
ogląda się wszędzie
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
Czekać, gdy kto zakochany!
EUTYCHUS
Wszystko wskażę. Nikt mi nie jest życzliwszy od tego,
Co ją teraz ma u siebie, a także nikomu
Nie należy się ode mnie więcej życzliwości.
CHARINUS
EUTYCHUS
Lecz — co prawda — zapomniałem powiedzieć, gdzie ona.
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
Myślę, jeśli prawdę mówisz — ślicznie zbudowany!
Ale jak ci mam uwierzyć? Widziałeś, czyś słyszał?
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
waha się, nie chcąc zdradzić ojca Charinusa
Co ci o to, z kim tu przyszła!
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
A tymczasem precz z tym strojem!
woła do domu
Wyjdzie razem z lekkim płaszczem!
EUTYCHUS
Z domu wychodzi chłopiec i podaje Charinusowi pallium20.
CHARINUS
rozpogodza się zupełnie, zdejmuje chlamidę, pas, kapelusz itd., podaje kolejno wszystkie rzeczy chłopcu; wdziewa pallium.
Bo jeżeli to nieprawda, pójdę dalej w drogę.
EUTYCHUS
CHARINUS
Lecz cóż mnie nie wiedziesz do niej, bym ją wreszcie ujrzał?
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
Chce wejść, Eutychus zatrzymuje go.
EUTYCHUS
CHARINUS
Jaki powód?
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
On kpi ze mnie w straszny sposób, a ja taki głupi,
Że mu wierzę i czas tracę. Znów wdzieję chlamidę!
Przybiera z powrotem grobową minę, zdejmuje pallium.
EUTYCHUS
CHARINUS
udaje, że nie słucha
EUTYCHUS
Tę heterę w dom wprowadził, kiedy była na wsi.
Myśli, że to jego dziewka.
CHARINUS
j. w.
tymczasem ubrał się znów zupełnie do podróży w chlamidę, kapelusz; bierze od chłopca pas, miecz itd.
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
Zabiera się.
EUTYCHUS
chwyta Charinusa za połę
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
EUTYCHUS
trzyma go mocno
CHARINUS
wyrywa się
zatrzymuje się, robi nieprzytomne, baranie oczy
EUTYCHUS
CHARINUS
Prosto na Cypr, gdy mnie ojciec skazał na wygnanie?
EUTYCHUS
CHARINUS
Plan, ażeby choćby z trudem znaleźć ją...
EUTYCHUS
przerywa
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
znów udaje, że nie słyszy
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
Jest znajomy ktoś z Zakyntu23; mówię, po com przybył,
Pytam, kto też ją stąd uwiózł, kto ją ma, czy słyszał...
EUTYCHUS
szarpie go
CHARINUS
j. w.
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
Że jest tutaj gdzieś w Atenach.
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
Już z wygnania powróciłem. Witaj, mój Eutychu!
Jakże zdrowie? Cóż rodzice? Zdrowi? Matka, ojciec?
Prosisz mnie?26 A, bardzo ładnie: Jutro, bo dziś w domu!27
Tak się godzi, tak potrzeba.
EUTYCHUS
na stronie
CHARINUS
EUTYCHUS
CHARINUS
rzuca się za nim gwałtownie
EUTYCHUS
Słyszysz?
CHARINUS
pcha go do domu
EUTYCHUS
odwracając się
Ojca z matką; ona teraz... złości się —
CHARINUS
popycha go ciągle
EUTYCHUS
CHARINUS
j. w.
EUTYCHUS
CHARINUS
Niczym Juno28 dla Jowisza — tak ją zrobię słodką!
Wpadają obaj do domu Lysimacha.
Demifo, Lysimachus wracają z miasta, żywo rozmawiając.
DEMIFO
LYSIMACHUS
Żona moja z jej powodu cała w podnieceniu!
DEMIFO
LYSIMACHUS
Eutychus, Demifo, Lysimachus.
EUTYCHUS
wychodzi z domu, mówiąc do wnętrza
Zaraz wrócę.
LYSIMACHUS
do siebie
do Eutychusa
EUTYCHUS
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
Dajcie mi tu ręce obaj!
Bierze ich za ręce.
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
do Demifona
DEMIFO
A cóż to się znowu stało?
EUTYCHUS
A więc uważajcie obaj —
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
Ten sam dźwiga całą winę, a dusza ród hańbi.
DEMIFO
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
Bo też to się w twoim wieku wcale nie godziło,
Byś synowi, co się kocha, wydzierał kochankę
Za swój własny grosz kupioną.
DEMIFO
To kochanka Charinusa?
EUTYCHUS
DEMIFO
EUTYCHUS
Podstarzały młodzieniaszek!
LYSIMACHUS
Ja ci tu znów dopomogę. A wlepmy mu obaj
Wszystko, co się mu należy.
DEMIFO
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
Szedł już przecież na wygnanie!
DEMIFO
LYSIMACHUS
Od wszelakich takich sztuczek wara w twoim wieku!
DEMIFO
EUTYCHUS
nie daje mu dojść do słowa
Ty, w twym wieku od tych sprawek winieneś być z dala!
Każdy wiek ma swe zajęcia, tak jak pory w roku.
Bo jeśliby wolno było staruchom do heter,
To co wtedy z naszym państwem?30
DEMIFO
LYSIMACHUS
DEMIFO
zirytowany i pobity
EUTYCHUS
DEMIFO
EUTYCHUS
drwiąco
DEMIFO
skruszony
Proszę tylko, zróbcie zgodę, niech mi krzyw nie będzie,
Bo, dalibóg, gdybym wiedział, gdyby rzekł choć w żarcie,
Że ją kocha — nigdy w świecie nie byłbym jej zabrał.
Eutychusie! Tyś druh jego, błagam: chroń, dopomóż!
Będziesz w starym miał klienta wdzięcznego za łaskę!
LYSIMACHUS
drwiąc, do Demifona
DEMIFO
Przyjdzie czas, że ja znów tobie dobrze się odpłacę!
LYSIMACHUS
DEMIFO
EUTYCHUS
DEMIFO
LYSIMACHUS
DEMIFO
przerażony
EUTYCHUS
groźnie
lecz widząc jego przerażoną minę, zmienia ton
Żona twoja się nie dowie. — Lecz chodźmyż do domu,
Miejsce tutaj nie jest na to!34 O twych sprawkach gadać,
Kiedy wszyscy, co przechodzą, gapią się i słyszą!
DEMIFO
Naszą sztukę. — Chodźmy!
EUTYCHUS
DEMIFO
LYSIMACHUS
odprowadza na bok Eutychusa
EUTYCHUS
LYSIMACHUS
Wiesz na pewno, że twa matka już nie zła?
EUTYCHUS
LYSIMACHUS
EUTYCHUS
LYSIMACHUS
Bacz, co mówisz!
EUTYCHUS
LYSIMACHUS
DEMIFO
przerywając ich rozmowę
EUTYCHUS
Trzeba, myślę, dla staruszków wydać takie prawo,
Które ma ich wszystkich trzymać w karbach posłuszeństwa.
Ustawiają się frontem do publiczności, Eutychus w środku; mówi z namaszczeniem
Że się wdaje z heterami, żonaty czy wolny,
W myśl ustawy z nim poczniemy37: że niepoczytalny,
Osądzimy — no i w biedzie przyjdzie mu żyć za to,
Że majątek swój roztrwania. — A nikt już niech odtąd
Nie przeszkadza, gdy syn kocha i bierze dziewczynę,
Byle wszystko było w miarę. A gdy ktoś przeszkodzi,
Więcej straci przez podrywkę38, niż gdyby sam płacił!
Prawo ma już wiązać starych od dzisiejszej nocy.
Bądźcie zdrowi! — A wy młodzi, jeśli prawo dobre,
Toście winni głośno klaskać, i to na złość starym!39
- chlamida — wierzchni ubiór męski w starożytnej Grecji, luźna, krótka szata spinana na prawym ramieniu. [przypis edytorski] ↩
- O wy, odrzwia, i ty, progu, żegnajcie, żegnajcie!... (Limen superum inferumque) — komicznie patetyczny styl pożegnania, parodiującego nastrój tragiczny, który zapewne znajdował się w oryginale greckim, gdyż Plautus nie lubi „czkawek rozczulenia”. (Por. Plautus, s. 293 i nast., 453). [przypis tłumacza] ↩
- Używanie tego domu, życie i mieszkanie już tu dla mnie jest stracone, zgładzone, zniesione — przekład naśladuje aliteracje oryginału: usus, fructus, victus, cultus iam mihi harum aedium interemptust, interfectust, alienatust. [przypis tłumacza] ↩
- O Penaty (di Penates) — bóstwa gospodarstwa domowego, strzegące zapasów (penus). [przypis tłumacza] ↩
- Larze, ojcze rodu (familiai Lar pater) — Lar, bóg ogniska domowego, opiekun całej rodziny i domowników. [przypis tłumacza] ↩
- [Ty, coś bogom... tak oczekiwaną] — apostrofa do Fortuny, z podzięką za dobrą nadzieję, dokładnie te same słowa, co wyżej w w. 610–611. Ponieważ tutaj nie ma mowy o żadnej nadziei, sądzę, że wiersze te zostały tu powtórzone przez jakąś pomyłkę w rękopisach i można by je tutaj całkiem dobrze opuścić. [przypis tłumacza] ↩
- W domu było to, com szukał — znalazł tam Pasikompsę. [przypis tłumacza] ↩
- Sześcium znalazł druhów... — symbolicznie przedstawia swoją radość i usunięcie trosk przyjaciela. [przypis tłumacza] ↩
- Dajcie bogi mi go znaleźć — szuka Charinusa i „nie może” go znaleźć, choć stoi tuż obok niego; por. wyżej w. 129 i niżej w. 883 i nast. [przypis tłumacza] ↩
- O wielki Kupido! — Kupido (gr. Eros) bóg miłości. Narzekania na potęgę tego bóstwa należą do stałego repertuaru motywów erotyki w literaturze klasycznej. [przypis tłumacza] ↩
- Żadna mi w tym nie przeszkodzi ni rzeka, ni góra... — znów typowy motyw erotyki literackiej o wielkiej odwadze, której zakochanemu dodaje Kupido. [przypis tłumacza] ↩
- Larowie dróg publicznych (Lares viales) — podobnie jak rodziny (por. wyżej w. 851), miały i całe miejscowości swych Larów-opiekunów. Pod ich opieką były także drogi publiczne. [przypis tłumacza] ↩
- Żegnajcie rodacy! — na widowni są wprawdzie Rzymianie, a Charinus jest Ateńczykiem i rzecz dzieje się w Atenach, ale to nie razi wcale ani Plauta, ani jego widzów; por. wyżej w. 680. [przypis tłumacza] ↩
- Nadzieja, Fortuna, Wiktoria! — komiczna symbolika; por. wyżej w. 863. [przypis tłumacza] ↩
- Favonius (...) Auster — Favonius (gr. zefir, Ζέφυρος): łagodny wiatr zachodni, którego pojawienie się w połowie lutego oznaczało początek wiosny. Auster (gr. Νότος): duszny i burzliwy wiatr południowy, scirocco. Eutychus przedstawia Charinusowi alegorycznie pogodę i radość, która czeka go w domu Lysimachusa, gdyż tam przebywa Pasikompsa. [przypis tłumacza] ↩
- Wykrzyknik Eutychusa st! — mający stać „poza wierszem”, opuszczam według tekstu Lea. [przypis tłumacza] ↩
- Ja — wiem! Ja bym wolał! (ego scio, ego me mavelim) — na słowa Eutychusa, iż on wie, gdzie jest Pasikompsa, Charinus odpowiada, iż on sam wolałby to wiedzieć. Zatem nacisk na ja. [przypis tłumacza] ↩
- Czegóż mnie jej nie pokażesz? — quin ego videam facis (Leo). [przypis tłumacza] ↩
- Więc proś bogów, żeby ci to dali! — wykręca się sianem; i u nas, gdy kto nie chce dać żebrakowi grosza, powiada mu: „niech Bóg opatrzy”. [przypis tłumacza] ↩
- pallium — męskie okrycie wierzchnie w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski] ↩
- Tak, już na wóz właśnie wsiadłem... — chory na umyśle pod wpływem nieszczęśliwej miłości ma dziwne przywidzenia, wszystko oczywiście nie na serio. Raz widzi się na wozie, na którym chce podróżować, to znów apostrofuje swoje nogi, jako że piechotą chce odbyć drogę. [przypis tłumacza] ↩
- Chalkis — greckie miasto na wyspie Eubei, przy najwęższym miejscu cieśniny Euripos; ob. Chalkida. [przypis edytorski] ↩
- Zakintos — grecka wyspa na Morzu Jońskim. [przypis edytorski] ↩
- w Zakyncie figi niezłe rosną... — Charinus niby jeszcze bredzi, ale jednak powoli zaczyna rozumieć Eutychusa i wraca do niego, ciągle w stylu swych przywidzeń o rozpoczętej podróży. [przypis tłumacza] ↩
- Kalchas, ten Zakyntczyk! — Kalchas, sławny wróżbita w wojsku greckim pod Troją; tu jako synonim mądrego człowieka. [przypis tłumacza] ↩
- Prosisz mnie? — na obiad, jak zwyczaj nakazywał, gdy ktoś znajomy wrócił z dalekiej podróży. [przypis tłumacza] ↩
- Jutro, bo dziś w domu! (cras apud te, nunc domi) — Charinus grzecznie odmawia, że to niby dziś już obiad dla niego w domu przygotowany. [przypis tłumacza] ↩
- Juno (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona Jowisza. [przypis edytorski] ↩
- Jeśli kto z dobrego rodu... — zaczyna się pogrom Demifona przez Eutychusa i mszczącego się Lysimacha. [przypis tłumacza] ↩
- To co wtedy z naszym państwem? (ubi locist res summa nostra puplica) — sądzi, że byłoby to niebezpiecznym podważaniem ustalonych form życia społecznego. [przypis tłumacza] ↩
- A więc już ją sobie bierzcie, jak świnię! Z korytem! (iam obsecro hercl’ vobis habete cum porcis, cum fiscina) — dosłownie: „bierzcie [ją] sobie ze świniami, z koszem [na paszę]”. Wchodzi tu w grę widocznie jakieś przysłowie, dziś nam nieznane; przekład usiłuje w te słowa włożyć pewną myśl zrozumiałą, przyjmując porównanie ze zwrotem nieprawnie posiadanej świni, co u Rzymian ówczesnych, tak zamiłowanych w uprawie roli i w hodowli zwierząt domowych (zwłaszcza świń), wydaje się zupełnie możliwe. [przypis tłumacza] ↩
- Wilka znów do lasu pociągnie natura (consuetudine animus rursus te huc inducet) — dosłownie: „z przyzwyczajenia umysł pociągnie cię znów do tego”. [przypis tłumacza] ↩
- Nie, nie trzeba, by wiedziała! — jako niezły pantofel, więcej nawet niż batów boi się żony. [przypis tłumacza] ↩
- Miejsce tutaj nie jest na to!... — dzieje się to przecież na ulicy, przed domem. Nigdy to zresztą nikogo w tych sztukach nie razi (p. Plautus, s. 265 i nast.) i tylko tutaj pojawia się wzgląd na fikcyjnych przechodniów. Jest to niewątpliwie pomysł samego Plauta, który w ten sposób motywuje przeniesienie dalszej akcji do wnętrza domu, czyli skrócenie sztuki. Mówi zresztą o tym wyraźnie w wierszu 1035 i nast., z ulubionym swoim łamaniem iluzji scenicznej: „Skrócimy zarazem naszą sztukę” (por. Wstęp, s. XVI i nast.). [przypis tłumacza] ↩
- Potem tędy, przez ogród przejdziemy — mowa o przejściu przez furtkę, z ogrodów, które znajdowały się z drugiej strony domów. [przypis tłumacza] ↩
- Eutychusie, jeszcze jedno, nim ja tutaj wejdę — pełen obawy przed żoną, nie wie, czy bezpiecznie będzie wejść do domu. [przypis tłumacza] ↩
- W myśl ustawy z nim poczniemy (cum eo nos hic lege agemus) — mowa o ustawie, w myśl której człowiekowi niepoczytalnemu odbierano majątek, zostawiając mu tylko tyle, ile zaledwie do utrzymania życia było potrzebne. [przypis tłumacza] ↩
- Więcej straci przez podrywkę (plus perdet clam) — tzn. przez podstęp sprytnego niewolnika, który zwykle w tych komediach umie wydostać od ojca pieniądze na opłacenie miłostek synalka. [przypis tłumacza] ↩
- na złość starym! — jako że cała ta sztuka jest potępieniem spóźnionych amorów. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Plaut
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kupiec · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-kupiec/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Gustaw Przychocki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.