Loreva
Loreva

Rozdział 6 z 7

AKT CZWARTY

Dorippa, Syra.

DORIPPA

w stroju podróżnym, wraca ze wsi
Ponieważ do mnie na wieś przyszła wieść od męża, 
Że on na wieś nie przyjdzie, więc postanowiłam 
Wrócić, ścigać małżonka, co przede mną zmyka.  
ogląda się
Lecz nie widzę, czy idzie za mną stara Syra —  
Idzie wreszcie. — A chodźże! Trochę prędzej przecież!  
Syra nadchodzi, niosąc koszyk pełen warzyw, zieleniny, kwiatów.

SYRA

Ach, nie mogę, dalibóg, taki ciężar dźwigam.  

DORIPPA

Co za ciężar?  

SYRA

A lata? Osiemdziesiąt cztery! 
A ponadto służenie, znużenie, pragnienie1, 
A wreszcie to, co niosę —  

DORIPPA

Dajże mi coś z tego, 
Niech przystroję ten ołtarz przed naszym sąsiadem. 
Dajże lauru gałązkę!  
bierze
Wejdź do domu! 

SYRA

Idę! 
Wchodzi do domu.

DORIPPA

wieńcząc gałązką lauru ołtarz Apollina
Apollinie2, ja błagam, daj pokój łaskawie! 
Szczęścia, zdrowia nie żałuj naszemu domowi 
I miej względy łaskawe dla mojego syna!  
Syra wypada z domu przerażona i krzyczy.

SYRA

Już przepadłam! Już po mnie! O ja nieszczęśliwa!  

DORIPPA

Zwariowałaś? No, gadaj! Czemuż to tak wrzeszczysz?  

SYRA

Ach, Dorippo, Dorippo!  

DORIPPA

Czemu krzyczysz, gadaj! 

SYRA

Ach! Dziewka jakaś siedzi tutaj u nas w domu!3  

DORIPPA

Co? Dziewczyna?  

SYRA

Dziewczyna! Hetera! 

DORIPPA

Naprawdę? 

SYRA

Ależeś ty jest sprytna, żeś tam nie została! 
(Chociaż każdy, choć głupi, mógłby się domyśleć, 
[Że nie było bez celu, że on tu pozostał])4 
To kochanka twojego ślicznego mężusia! 

DORIPPA

Z pewnością.  

SYRA

Chodźże ze mną, żebyś też ujrzała 
Alkmenę, twą rywalkę, ty moja Junono!5  

DORIPPA

No! Idę ja już tutaj, pędzę, co sił starczy.  
Wpadają obie do domu Lysimacha.

LYSIMACHUS

wraca z miasta
Demifo zakochany! Jeszcze mało złego! 
On musi być do tego jeszcze i rozrzutny! 
Gdyby nawet dziesięciu sprosił dostojników, 
To zbyt wiele zakupił6. A przy tym tak krzyczał 
Na kucharzy7 jak retman8, co krzyczy na morzu 
Na wioślarzy. Ja wreszcie kucharza nająłem. 
Lecz dziw, że nie przychodzi, tak jak mu kazałem. 
Lecz drzwi się otwierają. A któż to wychodzi?  
Staje na boku.
Dorippa, Lysimachus.

DORIPPA

wychodzi z domu, lamentując
Nie było i nie będzie biedniejszej ode mnie, 
Żem wyszła za takiego. O ja nieszczęśliwa! 
Więc takiemu powierzać siebie i swe mienie! 
Więc takiemu ja wniosłam aż dziesięć talentów9, 
By to widzieć, by znosić aż taką obrazę!  

LYSIMACHUS

na stronie
O, źle ze mną. To ze wsi żona powróciła 
I pewnie już ujrzała tę dziewczynę w domu! 
Lecz stąd dobrze nie słyszę, o czym ona mówi... 
Podejdę.  

DORIPPA

O ja biedna! 

LYSIMACHUS

j. w.
To ja jestem biedny! 

DORIPPA

Przepadłam!  

LYSIMACHUS

Ja, dalibóg, ja biedny, przepadłem! 
Widziała... O, Demifo, niech cię wszystkie bogi!  

DORIPPA

To więc jest ta przyczyna, że na wieś przyjść nie chciał!  

LYSIMACHUS

j. w.
Co robić? Wszak trza podejść i do niej przemówić.  
zbliża się ze słodką miną
Powitanie od męża dla swojej żoneczki! 
Więc z wieśniaków mieszczanie?10 

DORIPPA

O, znacznie uczciwsi 
Są niźli ci, co nie chcą zostać wieśniakami!  

LYSIMACHUS

Czy wieśniacy coś winni?  

DORIPPA

Zapewne mniej niźli 
Mieszczanie! Mniej na siebie ściągają nieszczęścia!  

LYSIMACHUS

A cóż winni mieszczanie? Przecież mi to powiedz, 
Chciałbym wiedzieć.  

DORIPPA

Ty pytasz, ale sam wiesz dobrze! 
Ta dziewka w domu czyja?11  

LYSIMACHUS

Toś ty ją widziała? 

DORIPPA

Widziałam.  

LYSIMACHUS

Czyja, pytasz? 

DORIPPA

Niechże więc się dowiem! 

LYSIMACHUS

A — czyja, mam powiedzieć?  
jąka się
Ona... ona... 
do siebie
Biada! 
Nie wiem, co mam powiedzieć.  

DORIPPA

A toś wpadł! 

LYSIMACHUS

do siebie
Jak nigdy! 

DORIPPA

Nie gadasz?  

LYSIMACHUS

Gdyby można! 

DORIPPA

Musisz mi powiedzieć! 

LYSIMACHUS

Nie mogę; wytchnąć nie dasz! Ciśniesz jak złoczyńcę!  

DORIPPA

Wiem, niewinnyś!  

LYSIMACHUS

Kpij sobie, jak ci się podoba! 

DORIPPA

Więc gadaj!  

LYSIMACHUS

No, już mówię. 

DORIPPA

Jednak trza powiedzieć! 

LYSIMACHUS

Ona... Imię też mówić?  

DORIPPA

Na nic twe gadanie; 
Na grzechu cię złapałam.  

LYSIMACHUS

Na jakimże grzechu? 
Ona przecież jest... ona!  

DORIPPA

Co za „ona”? 

LYSIMACHUS

„Ona”! 
miesza się coraz więcej
Już bym — gdyby nie trzeba — wolał nic nie mówić!  

DORIPPA

A więc nie wiesz, kto ona?  

LYSIMACHUS

Ależ wiem już, owszem: 
Mam być sędzią co do niej12.  

DORIPPA

Sędzią? Już rozumiem. 
I teraz ją do siebie wziąłeś „na naradę”!  

LYSIMACHUS

Tak, jest tu w depozycie13.  

DORIPPA

Aha, już rozumiem. 

LYSIMACHUS

Nic przecież na tym nie ma.  

DORIPPA

Spiesznie się oczyszczasz! 

LYSIMACHUS

na stronie
Ależ ja mam kłopotu! Alem ja się dostał!  
Kucharz, Lysimachus, Dorippa, Syra.

KUCHARZ

wchodzi z kuchtami dźwigającymi w koszach rozmaite zapasy na ucztę, jako to ryby, mięso, warzywa, owoce, stągwie z winem itd. i woła na nich
Prędzej, prędzej, staremu muszę amantowi 
Ucztę zładzić! — A jednak — kiedy o tym myślę — 
Sobie raczej zgotujem14, nie temu, co najął. 
Każdy bowiem, co kocha, miłość ma za pokarm: 
Spoglądanie, ściskanie, całusy, gruchanie... 
A my, myślę, opchani powrócim do domu. 
Tędy.  
spostrzega Lysimacha
Otóż to staruch, który nas wynajął. 

LYSIMACHUS

Teraz jestem zgubiony! Kucharz jest!15  

KUCHARZ

Przyszliśmy! 

LYSIMACHUS

Odejdź!  

KUCHARZ

Odejść? 

LYSIMACHUS

zatyka mu gębę
Pst... Odejdź! 

KUCHARZ

Odejść? 

LYSIMACHUS

wypycha go
Odejdź, mówię! 

KUCHARZ

A więc uczty nie będzie?  

LYSIMACHUS

Już jesteśmy syci. 

KUCHARZ

Lecz...  

LYSIMACHUS

Już po mnie! 

DORIPPA

spostrzega wszystko i drwiąco do Lysimacha
Więc jakże? Czy te rzeczy także 
Przynieść ci tu kazali ci, których masz sądzić? 

KUCHARZ

złośliwie do Lysimacha, wskazując żonę
To jest twa przyjaciółka, o której mówiłeś 
Na targu, że ją kochasz? 

LYSIMACHUS

Nie będziesz ty cicho! 

KUCHARZ

Dosyć zmyślna kobieta — tylko... trochę stara!  

LYSIMACHUS

Nie odejdziesz do licha!  

KUCHARZ

Niezła jest. 

LYSIMACHUS

Tyś szelma! 

KUCHARZ

Świetna musi być w łóżku!...  

LYSIMACHUS

Odejdźże do kata! 
Toż nie ja cię nająłem.  

KUCHARZ

Jak to? Tyś mnie najął, 
Ty sam w swojej osobie —  

LYSIMACHUS

załamuje ręce
O ja nieszczęśliwy! 

KUCHARZ

Że niby żona na wsi — i o niej mówiłeś, 
Że ci wstrętna jak węże —  

LYSIMACHUS

Ja ci tak mówiłem? 

KUCHARZ

Oczywiście!  

LYSIMACHUS

do żony
Niech Jowisz16 ma mnie tak w opiece! 
Nigdym tego nie mówił... żono!  

DORIPPA

Czemuż przeczysz? 
Toć jasne, żem ci wstrętna.  

LYSIMACHUS

A ja właśnie przeczę! 

KUCHARZ

wtrąca się złośliwie, mówiąc do Dorippy
Nie, nie ciebie pomawiał, żeś wstrętna, lecz żonę. 
A żona, mówił, na wsi.  

LYSIMACHUS

do kucharza, odciągając go na stronę
To jest przecie żona. 
Czegożeś tak natrętny?  

KUCHARZ

Bo się mnie wypierasz! 
Chyba że się jej boisz. 

LYSIMACHUS

j. w.
Pewnie. 
robiąc czułą minę do żony
Ją mam tylko! 
Żona odwraca się ze złością.

KUCHARZ

Chcesz, żebym ja spróbował?17  

LYSIMACHUS

Nie chcę. 

KUCHARZ

Więc mi zapłać! 

LYSIMACHUS

Przyjdź jutro! Dam ci wtedy. Teraz odejdź!  

DORIPPA

załamuje ręce i zanosi się od płaczu
Biada! 

LYSIMACHUS

Teraz widzę — prawdziwe to stare przysłowie: 
„Gdy masz złego sąsiada, złe cię nie ominie”. 

KUCHARZ

Czemu tutaj stoimy! Chodźmyż! Jeśli tobie 
Jakaś przykrość się stała — nie moja w tym wina.  

LYSIMACHUS

z irytacją
Toż mnie gubisz, biednego!  

KUCHARZ

udając, że dopiero teraz się domyśla
Już wiem, o co chodzi: 
Niby, żebym stąd odszedł?  

LYSIMACHUS

Tak. 

KUCHARZ

zabiera się powoli
No, to się pójdzie... 
Lecz daj drachmę18! 

LYSIMACHUS

Dostaniesz. 

KUCHARZ

Lecz każ zaraz wynieść19. 
Ci tymczasem to złożą20. 

LYSIMACHUS

Nie pójdziesz nareszcie? 
Nie skończysz z tym natręctwem?  

KUCHARZ

do kuchtów
Nuże, tu połóżcie 
Te zapasy staremu pod nogi — a jutro 
Albo kiedy, tu przyślę po moje naczynia. 
Chodźcie ze mną.  
Odchodzą.

LYSIMACHUS

zwraca się słodko do żony
A może dziwisz się, że kucharz 
Ten tu przyszedł i przyniósł te rzeczy? Więc powiem —  

DORIPPA

przez łzy, ale w najwyższej złości
Nie dziwię się twym stratom21 ani twym łajdactwom, 
Lecz nie ścierpię, że za mąż tak mnie źle wydali 
Ni żebyś tutaj w dom mój jakieś dziewki ściągał! 
Syra! Idź, mego ojca poproś w mym imieniu22, 
Żeby przyszedł tu do mnie razem z tobą.  

SYRA

Idę. 
Odchodzi w stronę miasta.

LYSIMACHUS

Żono, błagam, ty nie wiesz, o co tutaj chodzi. 
Najświętszą ci przysięgę zaraz tutaj złożę, 
Żem ja nic z nią, nic, nigdy... Co? Już poszła Syra? 
Już po mnie!...  
Żona odchodzi do domu, zatrzaskując drzwi za sobą.
Ta też poszła. O ja nieszczęśliwy! 
A żeby cię sąsiedzie, bogi i boginie 
Z tą twoją przyjaciółką i z twoją miłością! 
Na mnie całkiem niesłusznie zwalił podejrzenie, 
Wrogów w domu narobił: żona rozwścieczona! 
Na rynek teraz pójdę, żeby mu powiedzieć, 
Że ją tu na ulicę za włosy wyciągnę, 
Jeśli jej stąd nie weźmie, gdzie mu się podoba. 
woła przez drzwi do domu
Żono! Słuchajże, żono! Chociażeś zła na mnie, 
Każże przecież te rzeczy zabrać stąd do domu: 
Będziem mieli przynajmniej jakiś lepszy obiad.  
Wychodzą niewolnicy, zabierają rzeczy, Lysimachus odchodzi do miasta.
Syra, Eutychus.

SYRA

wraca z miasta
Co mnie pani posłała, ojca nie ma w domu23. 
Na wieś, mówią, pojechał. Wracam o tym donieść. 

EUTYCHUS

wraca również z miasta, zmęczony
Tropiłem w całym mieście, aż do upadłego, 
Lecz nigdzie nie znalazłem śladu tej kobiety. 
Lecz matka ze wsi przyszła, bo tu widzę, Syra 
Stoi właśnie przed domem. Syra! 

SYRA

Kto mnie woła? 

EUTYCHUS

Twój pan i wychowanek.  

SYRA

Witaj, wychowanku! 

EUTYCHUS

Więc już matka jest ze wsi? Odpowiedz mi przecież!  

SYRA

Tak — i właśnie na szczęście dla całego domu!  

EUTYCHUS

A cóż się tutaj stało?  

SYRA

Twój śliczny ojczulek 
Kochankę tu sprowadził do domu.  

EUTYCHUS

Co? Jak to? 

SYRA

Matka, ze wsi wróciwszy, w domu ją zastała!  

EUTYCHUS

Nie myślałem, że ojciec jest do takich rzeczy. 
Jest ona jeszcze w domu? 

SYRA

Jest. 

EUTYCHUS

Więc chodźże ze mną. 
Wchodzi do domu.

SYRA

zostaje jeszcze chwilę i mówi
Twarde prawo, dalibóg, krępuje kobietę24 
I tak biedną ją czyni, jak nigdy mężczyznę! 
Bo jeśli mąż w sekrecie przed swoją małżonką25 
Weźmie sobie kochankę, nic mu się nie stanie, 
Choć żona na to wpadnie; a jeśliby żona 
Bez wiedzy swego męża choć krok wyszła z domu, 
Już jest powód do skargi — mąż żonę wypędza26. 
Niechby było jednakie prawo dla obojga! 
Wszak żonie, gdy uczciwa, mąż jeden wystarczy; 
Czemuż jemu wystarczyć nie ma jedna żona? 
A, dalibóg, że gdyby, jak ja chcę, karano 
Mężów za to rozwodem, gdy bez wiedzy żony 
Biorą sobie kochankę, tak samo jak prawo 
Żonę karze, jeżeli zawini, to więcej 
Byłoby wyrzuconych — mężów niż małżonek.  
Wchodzi do domu.
  1. służenie, znużenie, pragnienie — przekład naśladuje aliterację oryginału: servitus, sudor, sitis. Stałe pragnienie, czyli wielkie zamiłowanie do wina, przypisuje Plautowska komedia zwykle starym babom, które z reguły kreśli jako „osoby trunkowe” (por. Wstęp, s. X i nast., Plautus, s. 355 i nast.). [przypis tłumacza] ↩
  2. Apollo (mit. gr., mit. rzym.) — bóg słońca, sztuki, wróżbiarstwa, uzdrawiania i gwałtownej śmierci, przewodnik dziewięciu muz. [przypis edytorski] ↩
  3. Dziewka jakaś... — zobaczyła Pasikompsę. [przypis tłumacza] ↩
  4. [Że nie było bez celu, że on tu pozostał] — uzupełnił Leo; w rękopisach wiersz zniszczony. Por. wyżej w. 280 i nast. [przypis tłumacza] ↩
  5. Alkmenę, twą rywalkę, ty moja Junono! — rywalką Junony, żony Jowisza, nazywa Alkmenę, żonę Amfitriona, z którą Jowisz miał syna, Herkulesa. Temat ten jest treścią Plautowskiego Amfitriona. [przypis tłumacza] ↩
  6. zbyt wiele zakupił — w domu były zapasy tylko na codzienne, proste potrawy; o ile chodziło o wystawniejsze i sutsze jedzenie, zakupywano rozmaite smakołyki w mieście. [przypis tłumacza] ↩
  7. Na kucharzy — chcąc wynająć najlepszego, por. wyżej w. 590. [przypis tłumacza] ↩
  8. retman (hortator, gr. κελευστής) — utrzymywał w takcie wioślarzy na okręcie i nawoływaniem pobudzał do wysiłków. [przypis tłumacza] ↩
  9. dziesięć talentów — jej posag, wcale znaczny, zwłaszcza na ówczesne stosunki, bo 1 talent (grecka jednostka monetarna, oparta na srebrze od czasów Solona) posiadał wartość około 26 kg srebra. Talent dzielił się na 60 min, mina na 100 drachm, drachma na 6 oboli. Grecki system monetarny był w Rzymie od dawna dobrze znany ze względu na wczesne i rozległe stosunki handlowe z Grekami. [przypis tłumacza] ↩
  10. Więc z wieśniaków mieszczanie? — delikatna i słodka aluzja do szybkiego powrotu żony ze wsi do miasta. Dorippa podejmuje tę aluzję i tak padają, jakby z ukrycia, pierwsze strzały rozpoczynającej się wielkiej bitwy małżeńskiej. Wieśniacy (rustici) oznacza tu Dorippę, mieszczanie (urbani) oznacza Lysimacha, który nie chciał udać się na wieś do żony. [przypis tłumacza] ↩
  11. Ta dziewka w domu czyja? — tym pytaniem Dorippa przechodzi od razu do ataku i bitwa zaognia się, jakkolwiek Lysimachus broni się bardzo nieudolnie i szyki mu się plątają coraz więcej. [przypis tłumacza] ↩
  12. Mam być sędzią co do niej (de istac sum iudex captus) — Lysimachus chce powiedzieć, że jest spór co do tego, kto jest prawnym właścicielem tej dziewczyny, i do rozstrzygnięcia tej sprawy wezwano go na sędziego rozjemczego (por. wyżej w. 282). [przypis tłumacza] ↩
  13. jest tu w depozycie (sequestro mihi dotast) — dosłownie: „oddana mi została jako pośrednikowi”, sequester, u którego umieszczano przedmiot sporu aż do rozstrzygnięcia. [przypis tłumacza] ↩
  14. Sobie raczej zgotujem — kucharza w komedii zawrze pomawia się o złodziejstwo, o kradzież zapasów i zjadanie potraw. [przypis tłumacza] ↩
  15. Teraz jestem zgubiony! Kucharz jest! — trudno bowiem wyjaśnić, dlaczego dla niewolnicy, co do której ma się wydać wyrok, sędzia rozjemczy urządza wystawną ucztę; toteż Lysimachus stara się kucharza odprawić, by go żona nie spostrzegła, ale na próżno. [przypis tłumacza] ↩
  16. Jowisz (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik greckiego Zeusa. [przypis edytorski] ↩
  17. Chcesz żebym ja spróbował?... — kucharz, widząc zupełne niepowodzenie kokieterii mężowskiej, udaje, pewny siebie, że on spróbuje przebłagać rozzłoszczoną kobietę. Ale mąż ma już dosyć kucharza, który znów, wyzyskując sytuację, chce wydostać od razu zapłatę umówioną. [przypis tłumacza] ↩
  18. drachma — staroż. moneta grecka, na ogół srebrna, o wartości 1/100 miny. [przypis edytorski] ↩
  19. każ zaraz wynieść — normalnie nikt wówczas nie nosił pieniędzy przy sobie, o ile nie wybierał się na zakupy, w podróż itd., co jest zrozumiałe wobec wielkiej wagi pieniędzy metalowych, wymagających osobnej sakwy. [przypis tłumacza] ↩
  20. Ci tymczasem to złożą — mowa o zapasach, które przynieśli kuchtowie. [przypis tłumacza] ↩
  21. twym stratom — ma na myśli pieniądze, wydane na całą tę awanturę miłosną. [przypis tłumacza] ↩
  22. Idź, mego ojca poproś w mym imieniu... — o interwencję, wobec oczywistego rzekomo wiarołomstwa męża. Według ustaw rzymskich ojciec żony miał w pewnych wypadkach prawo zabrać córkę z domu jej męża. [przypis tłumacza] ↩
  23. Co mnie pani posłała, ojca nie ma w domu (Era quo me misit ad patrem, non est domi) — niedbały styl mowy potocznej. [przypis tłumacza] ↩
  24. Twarde prawo, dalibóg, krępuje kobietę — monolog na temat emancypacji kobiet, por. Wstęp, s. XIII i nast. [przypis tłumacza] ↩
  25. Bo jeśli mąż w sekrecie przed swoją małżonką... — pod tym względem ówczesne ustawy i przekonania rzymskie, nadzwyczaj surowe dla moralności kobiet, stawały bezwzględnie po stronie męża, który miał nawet w tych sprawach, raczej w teorii niż w praktyce, wobec żony prawo życia i śmierci. Charakterystyczne są tutaj słowa współczesnego Plautowi Katona Starszego (234–149 p.n.e.), który w jednej ze swych mów (O posagu) powiedział: „Jeżelibyś schwycił żonę twą na wiarołomstwie, możesz ją zabić bez sądu i bezkarnie; jeślibyś ty się dopuścił wiarołomstwa, ona nie może cię ani palcem tknąć, ani też nie ma do tego prawa” (Gellius, Noce attyckie X 23). Los pań rzymskich nie musiał być jednak tak bardzo politowania godny, skoro tenże sam Kato miał się skarżyć: „My rządzimy światem, a nami kobiety” (Plutarch, Kato 8). [przypis tłumacza] ↩
  26. mąż żonę wypędza (exigitur matrumonio) — mowa o rozwodzie na żądanie męża. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Plaut

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Kupiec · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-kupiec/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Gustaw Przychocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis