XXV. Szlachetna sprzeczka. Na skrzydłach wiatru

— A to pyszne1! — zawołał oburzony Anglik. — Nie można tu nawet spokojnie porozmawiać. Raz piżmo, to znowu stokroć gorsze od niego praeparatum. Powiedzże mi, doktorze, czy i to ma służyć do zdobywania serc sześcionogich piękności?

— Cóż znowu! — odparłem, zadyszany od szybkiego biegu. — Zapach ten ma inne przeznaczenie. Jest on jedynym puklerzem niewinnej pluskwy polnej.

— Ależ co nas może jej niewinność obchodzić? Za co nas dręczy, gdy nawet nie myśleliśmy o zaczepianiu jej?

— Toteż broń nie przeciw nam była skierowana; musiał się pojawić groźny napastnik; warto się nawet mieć na baczności, aby i nas nie zaskoczył znienacka...

Zatrzymaliśmy się przy okrągłej bryle kwarcu. Z gęstwiny, która dała nam przytułek, wycofywał się, krocząc tyłem, nasrożony i płaski potwór. Szeroki jego grzbiet, niby skorupa olbrzymiego żółwia, miał kolor brunatnozielony w żółtawe pręgi, spód za to był przepysznej cytrynowej barwy. Długie czułki, niby dwie złamane laski bambusowe, wyrastały na małej, trójkątnej głowie i gwałtownymi ruchami zdradzały silne wzruszenie potwora. Na grzbiecie, w tych miejscach, gdzie wyrastają skrzydła, widniały dwie krótkie klapki.

— Oto winowajczyni! — zawołałem, wskazując wzrokiem na pluskwę, która tymczasem uspokoiła się i opuściła najprzód lewy czułek, potem prawy, potem podniosła lewy i trzymając go nieruchomo, a prawym tylko manewrując, ostrożnie, zatrzymując się za każdym krokiem, znikła wśród zieleni.

— A gdzie napastnik? — zagadnął Anglik, wpatrujący się w gęstwinę.

— Przestraszył się zapewne perspektywy kataru i umknął — odrzekłem, ubawiony niepewną miną lorda.

— Dlaczegóż ta pańska pluskwa broni się w tak nieprzyzwoity sposób? Czyż nie ma skuteczniejszych argumentów: szczęk silnych albo skrzydeł do ucieczki?

— Niestety, broni się jak może. Szczęk odmówiła jej natura. Przecież motyle i muchy także ich nie posiadają. Biedna pluskwa ma tylko długi »dziobek«, zdatny do ssania płynnych pokarmów, a choć opatrzony jest ostrymi sztyletami, służącymi do przekłuwania naskórka roślinnego, na nic się nie przyda jako broń przeciw napastnikom. Pozostają jej tylko wcale pokaźne, ale niezbyt obrotne skrzydła, te jednak w gęstwinie są bardzo niewygodnym, a niekiedy wprost niemożliwym środkiem ucieczki. Zresztą ta, którą widzieliśmy, jest młoda i skrzydła jej jeszcze nie wyrosły. Z konieczności więc odgrywa rolę tchórza (Mustela putorius).

— Przyznać trzeba, że doszła do perfekcji. Skądże wydziela swój zbawienny zapach, czy także z włosków na skrzydłach, jak motyle?

— Wcale nie. Natura nie lubi się powtarzać, bo ma tysiące sposobów na uniknięcie jednostajności. Po bokach ciała pluskwy dwa gruczoły zawierają znaczną ilość żółtawego płynu o nader przenikliwej, jak pan się przekonałeś, woni. W razie potrzeby ściska owe zbiorniki za pomocą odpowiednich muskułów i eteryczny płyn wydziela na zewnątrz.

— Jest to nader zajmujące urządzenie — odrzekł Anglik, wysłuchawszy tych zoologicznych objaśnień. — Ale nie myślmy już o tym. Uważam, że nie grozi nam żadne niebezpieczeństwo, odpoczęliśmy także nieco po wzruszeniach i czas wielki2 poruszyć najżywotniejszą sprawę, kwestię powrotu. Wieczór niedaleko, pan, jako zbawca, masz głos, decyduj więc, co czynić.

— Rzeczywiście, że czas nagli. Kto wie, czy nie będzie słoty3. Chmurzy się i wiatr się wzmaga. Trzeba koniecznie, abyś pan przed nocą odbył metamorfozę.

— Nie rozumiem pana?

— Trzeba, abyś pan wypił eliksir Nureddina.

— Alboż to ja mam uczynić? — zawołał Puckins, wpatrując się we mnie zdziwionym wzrokiem. — A cóż w takim razie będzie z tobą, doktorze?

— Cóż ma być? Powrócimy obaj do Zakopanego. Spodziewam się, że mnie pan tu nie zostawisz. Ulokuję się bezpiecznie w pańskiej cygarnicy lub pudełku od zapałek i odwieziesz mnie pan potem do Warszawy, sam zaś wyruszysz do Indii. Pod opieką poczciwego sługi, mam nadzieję, że nie znudzę się do pańskiego powrotu...

— Tego nigdy nie zrobię! — przerwał mi Anglik. — Ty właśnie, doktorze, wyświadczysz mi przysługę, o jakiej mówisz.

Determinacja, jaka brzmiała w jego głosie, zaniepokoiła mnie.

— Zacny milordzie, ustąp mi — błagałem — tu chodzi o bagatelkę, o parę miesięcy, które upłyną mi jak dzień jeden...

— Nie! Nie! — zawołał Puckins. — Dosyć już poświęceń! Nie wymagaj podobnej podłości ode mnie...

— Nie rozumiem, o jakich pan poświęceniach mówisz?! — zawołałem.

— Mało żeś pan narażał swe życie dla mnie? — odezwał się Anglik, marszcząc brwi groźnie. — Czy sądzisz, że jeszcze i teraz byłbym zdolny korzystać z twej szlachetności? Nie, nie i jeszcze raz nie!

— Ależ nie zapalaj się, kochany lordzie — zawołałem — raczej daj sobie wytłumaczyć, że upierasz się przy wielce niepraktycznej kombinacji. Zapomniałeś, że ani znam Nureddina, ani wiem, gdzie go szukać. Zresztą, gdybym go nawet znalazł, to może nie uwierzyć opowieści nieznajomego.

— Nie troszcz się pan — przerwał mi Puckins. — Będziemy razem. Odnajdziemy Hindusa, a ten pozna mnie nawet bez szkieł powiększających.

— Wszystko to wcale mnie nie przekonywa. Plan twój, milordzie, jest prosty i praktyczny, ale z tą poprawką, że sam go wykonasz.

— To być nie może... mam powody, dla których nie ustąpię!

— Zaklinam cię, lordzie, nie obstawaj przy swoim postanowieniu. Przenikam twoje skrupuły, ale zapewniam, że wobec moich powodów muszą ustąpić, jak ustępuje blask księżyca przy promieniach słońca.

— Nieszczęsny! A czyż nie przyszło ci na myśl, że Nureddin może już nie żyć?

— Owszem, oceniam trzeźwo położenie, ale gra, o jakiej zamyślam, warta stokroć większego ryzyka!

— Dalibóg, że teraz nie rozumiem cię, doktorze! Jak to? Gotów byś zostać Robinsonem, zmuszonym przez całe życie być własnym szewcem, krawcem i kucharzem, opuszczonym między przyjaciółmi, którzy by ci nawet w chorobie pomocy dać nie mogli?... Podobne istnienie byłoby gorsze od śmierci!

— Wierzaj mi, lordzie, że gdyby nawet obawy twoje miały się sprawdzić, jeszcze będę ci za ustępstwo wdzięczny do grobu. Dni, jakie przeżyję, będą dla mnie pasmem szczęścia, o jakim nigdy nie marzyłem. Pragnę go teraz tak egoistycznie, że choćby mi przyszło porzucić cię, uczynię to niezawodnie i wrócę do sir Biggsa z prośbą, by mnie zawiózł do Warszawy.

Lord Puckins uśmiechnął się pobłażliwie.

— Co to za gorący naród — mruknął jakby do siebie. — Znałem was trzech, a wszyscyście jak proch zapalni. Tamci jednak zapalali się do szczytnych mrzonek; powiedzże mi doktorze, co tobie przyszło do głowy, skoro tak sprzecznej ze zdrowym rozsądkiem żądasz rzeczy?

— Usłyszysz zaraz, lordzie, ale wytłumacz mi naprzód, co nazywasz mrzonkami?

— Wspaniałe i szlachetne życzenia, które mają tę jedną tylko ujemną stronę, że nigdy się nie ziszczają.

— W takim razie uspokój się, kochany lordzie, zamiar mój nie należy do mrzonek, a przeszkoda, jaką widzę w twoim uporze, wcale mnie nie przestrasza, bo ją zwalczę!

— Sapristi!...4 Wolnoż dowiedzieć się, co doktor Muchołapski zyska na swym zwycięstwie?

— Owszem! Skoro się pan dowiesz, z pewnością spełnisz mą prośbę. Pragnę poczynić ważne spostrzeżenia w świecie drobnowidzowym.

— Alboż nie miałeś pan czasu poczynić ich do tej pory?

Teraz ja uśmiechnąłem się z pobłażaniem.

— Te kilka dni, jakie masz pan na myśli — odrzekłem, — były zaledwie przygotowaniem; teraz dopiero widzę, co za niewyczerpane pole do ścisłych spostrzeżeń roztacza się przede mną, teraz dopiero oceniam, że jestem w prawdziwym raju zoologów, z którego nie dam się wygnać. Kilka miesięcy pracy w obecnych warunkach może wywołać rewolucję w poglądach na całą przyrodę, może posunąć naukę biologii o pół wieku naprzód. Drżę z radości na samą myśl o tak doniosłym zadaniu. Pij więc, lordzie, płyn Nureddina i zawieź mnie czym prędzej do Warszawy. Tam, w zaciszu gabinetu, zanim powrócisz z Azji, ukończę może cykl najważniejszych badań, jakich nie jest w stanie dokonać dziś świat uczony, za który może jeszcze za życia wystawią mi pomnik.

— Daruj, doktorze, ale nie mogę pojąć tych nadzwyczajnych korzyści, jakie mają na naukę spłynąć z twego stanu.

— W takim razie, jako człowiekowi wiedzy, dziwię ci się nieskończenie. Wiesz chyba, milordzie, iż tylko za pomocą zmysłów poznajemy przyrodę, że każde zjawisko musimy dojrzeć, usłyszeć lub odczuć, każdy objaw życia dobrze podpatrzeć. Zmysły są jedynymi naszymi narzędziami, a trzeba wyznać, nadzwyczaj niedoskonałymi. Znaczna część wrażeń zmysłowych wprowadza nas w błąd. Liść, zbudowany z tysięcy komórek, okryty szparkami oddechowymi i włoskami, nie różni się dla zwykłego wzroku od liścia sztucznego, wyrobionego ze skrawka malowanego jedwabiu. Tarcze Słońca i Księżyca są tylko błyszczącymi krążkami. Cóż nas nauczyło, że liść jest kunsztowną machiną, zbudowaną z drobniutkich cegiełek, że na Słońcu są plamy, wyskoki, na Księżycu góry i szczeliny, że materia słoneczna składa się z pierwiastków, jakie i na Ziemi znamy; co nam dozwoliło zmierzyć wreszcie odległość tych ciał niebieskich, obliczyć ich wagę, przewidzieć ruchy itd.? Cóż, jeśli nie te same zmysły, wzmocnione odpowiednimi narzędziami. Geniusz ludzki rozszerzył je, budując sztuczne narzędzia, z których prawie każde to jakby nowy, brakujący nam zmysł. Mikroskop, teleskop, mikrofon, spektroskop, barometr, termometr, chronometr — to wszystko sztuczne zmysły, otwierające nam niedostępne bez nich widnokręgi, to wszystko dodatki do naszych zmysłów przyrodzonych, pozwalające głębiej wniknąć w świat wielki i mały. Dlatego to właśnie każde udoskonalenie mikroskopu odkrywa nam nowe tajniki przyrody w jej małości, każdy większy teleskop odkrywa nowe gwiazdy, nowe mgławice i nowe planety, nowe plamki na Słońcu i nowe szczeliny na Księżycu. Czy to są nowe rzeczy? Bynajmniej, lecz tylko myśmy ich nie widzieli. Dały nam dopiero o nich wiadomość udoskonalone instrumenty. Wierzaj mi, lordzie, że gdyby nasze zmysły były znacznie doskonalsze, z pewnością na schyłku XIX wieku nie chodzilibyśmy w takich ciemnościach, w jakich przebywamy!

Najzawilsze dziś prawdy naukowe byłyby może elementarnymi wiadomościami o świecie. To samo byłoby, gdybyśmy mieli o jeden nieznany nam zmysł więcej. Ale ponieważ mamy tylko pięć słabych zmysłów, nie ma innej rady jak tylko wzmocnić je i wyzyskać do ostatnich granic. Dzisiejsze narzędzia naukowe nie są bynajmniej ostatnim wyrazem doskonałości, ale choćby dały się znacznie jeszcze ulepszyć, nie zastąpią nigdy natury. Wymagają i wymagać zawsze będą umiejętnego obchodzenia się z nimi, nużą prędko i nie dadzą się wszędzie zastosować. Przez dobry mikroskop na przykład możemy dostrzegać drobniutkie tylko cząstki wielkich całości, widzimy pokrajane i martwe komórki, śledzimy je z wysiłkiem. Tymczasem zastanów się, lordzie, nad obecnym naszym, to jest nas dwóch położeniem.

Mamy drobnowidz na oczach i mikrofon na uszach. Patrzymy oczyma sto dwadzieścia razy zmniejszonymi, wskutek czego wzrok nasz dostrzega szczegóły, dostępne dopiero zwykłemu oku ludzkiemu zaopatrzonemu w mikroskop sto dwadzieścia razy powiększający. Widzimy tkanki żywe, wzrok nasz ogarnia bez znużenia setki rodzajów komórek. W takich warunkach jeden dzień spokojnych obserwacji nauczy więcej niż miesiące ślęczenia nad mikroskopem.

Ucho nasze odczuwa dźwięki i szmery, na jakie błona bębenkowa zwykłego człowieka jest nieczuła. Tamta odróżnia tylko głosy posiadające najmniej 16, a najwięcej 64 000 drgnień powietrznych na sekundę5, nasze bębenki zaś, lordzie, są sto dwadzieścia razy delikatniejsze, nie dosyć więc, że chwytają z tej samej skali głosy tak słabe, że ich nie dosłyszy zwykłe ucho, ale jeszcze w tonach wyższych odczuwają drgnienia liczące 70, 80, 100 i więcej tysięcy wibracji na sekundę. Dla nas nawet tak zwana przez normalnych ludzi cisza rozbrzmiewa różnymi dźwiękami...

— Rozumiem cię już doktorze, i bardzo to pięknie, że widzimy gołym okiem to, co wszyscy ludzie dostrzegają dopiero przy pomocy mikroskopu. Bez wątpienia zapewnia nam ta okoliczność ogromną szansę w porównaniu z używającymi szkieł skombinowanych, lecz nie zdaje mi się, abyśmy na tej drodze mieli prawo spodziewać się dokonania znaczniejszych odkryć. Wszak wszystko, co pozwala dostrzegać mikroskop sto dwadzieścia powiększający, dawno już zostało przez całe legiony biologów obejrzane. Dziś udoskonalili oni drobnowidze do tego stopnia, że powiększenie, o jakim mówimy, nazywają już bardzo miernym. O ile sobie przypominam, widziałem przed paru laty w pracowni pewnego bakteriologa dwa tysiące razy powiększający drobnowidz.

— Masz dobrą pamięć lordzie, ale nie zapominaj, proszę, iż zwykła lupa, którą mam w kieszeni, choć powiększa tylko 15 razy, oddaje mi dziś te same usługi, co bakteriologom ich kosztowne mikroskopy. Przy jej pomocy widzę przedmioty 1800 razy większe, niż są w rzeczywistości.

— A to jakim sposobem?

— Pomnóż z łaski swojej, kochany lordzie, 120 przez 15, a sam rozwiążesz zagadkę. Pomyśl teraz, co będzie, jeśli zdołam oszlifować soczewki dostosowane do mego oka, z których zbuduję mikroskop powiększający choćby tylko sto razy. Będzie odkrywał szczegóły nieoglądane dotąd przez najpotężniejsze drobnowidze, bo ukaże nam tkanki i komórki powiększone 12 000 razy! Słyszysz lordzie? Dwanaście tysięcy razy! Przejdzie to najśmielsze i zupełnie nieziszczalne marzenia bakteriologów!6 Mając mikroskop sześć razy silniejszy od dotychczasowych, będę sypał zdumiewającymi odkryciami jak z rogu obfitości!... Całą naukę bakteriologii na nowe pchnę tory... Dostrzegę w komórce takie rzeczy, których żadne normalne ludzkie oko nigdy nie mogło i nie będzie mogło przez najlepsze mikroskopy oglądać... Wydrę może Naturze tajemnicę życia!...

— Doktorze, trzymaj się! — zabrzmiał nagle głos lorda.

W zapale oratorskim nie spostrzegłem, że panujący wiatr zwiększył się nagle i obsypał nas gradem żwiru. Za drugim podmuchem, poderwany w powietrze, przeleciałem, nie dotykając ziemi, kilka kroków, a potem padłem plackiem. Zdaje mi się, że i towarzysza mego ten sam los spotkać musiał...

Nad naszymi plecami zaświszczał szalony wiatr. Gdy ucichło trochę i ustał łoskot niesionych ziarn piasku, liści, nasion i owadów, podniosłem się na kolana i ujrzałem Puckinsa trzymającego oburącz grubą łodygę.

Nie miałem się czego uchwycić, porwałem więc duży kamień w objęcia i przytuliłem się do niego. Tymczasem zaświszczało na nowo po wierzchołkach mchów i wpadła na mnie straszna zawierucha z szybkością błyskawicy.

W mgnieniu oka straciłem grunt i wraz z kamieniem uczułem się porwany w górę. Wiedziałem, że lecę z szybkością huraganu, wywijając koziołki, ale dokąd lecę — w górę czy na dół — nie zdążyłem jeszcze pomyśleć, gdy silne uderzenie powstrzymało mnie i stoczyłem się w mroczną jakąś otchłań.