XXIV. Genialna myśl. Nowy skarbiec kulinarny. Uperfumowany motyl

Lord Puckins schował do pugilaresu1 dwa naprędce napisane ołówkiem listy moje, zawierające ostatnie rozporządzenia na wypadek śmierci; odłożyłem także w bezpieczne miejsce flakonik Nureddina, stanęliśmy na mecie i ujrzałem czarny otwór lufy, skierowany pewną ręką w pierś moją.

Od chwili, która oddała mnie na pastwę kuli, nie zamieniliśmy już ani słowa.

Nie podaliśmy sobie nawet ręki.

Polecając ducha Bogu, stałem odważnie i z rezygnacją naprzeciw zabójczej broni. Magnetyczny jakiś pociąg nie pozwolił mi oderwać wzroku od tego przedmiotu. Mój Boże! Czym2 wczoraj spodziewał się, że tę samą lufę, której używałem dla ocalenia lorda, skieruje on w bezbronną pierś moją? Zaczęło mi się wreszcie dwoić w oczach; widziałem już nie jeden, ale dwa czarne otwory! Powiększały się do rozmiarów wylotu armatniego i malały na przemian, potem zrobiło mi się gorąco i zaszumiało w głowie.

Przeciwnik mierzył stanowczo za długo. Czekałem jeszcze dobrą chwilę na wystrzał, nareszcie przebrała się miara mojej cierpliwości.

— Kończ pan! — zawołałem.

— Natychmiast! — odrzekł Anglik, opuszczając rękę. — Lecz daruj pan, że go zapytam: za co ja właściwie mam pana zabić? Nie rozumiem dobrze, o co nam poszło...

Otworzyłem szeroko oczy. Spodziewałem się prędzej świstu kuli niż tak naiwnego zapytania.

Lord tymczasem zbliżył się do połowy mety i utkwił pytający wzrok w mych oczach.

— Jeśli panu chodzi o przedłużenie mych męczarni na progu wieczności, to przypominam, że jesteś pan nikczemną istotą, niegodną nosić wzniosłe miano »człowieka«.

— Na czymże pan gruntujesz swój sąd surowy? Wszak poznaliśmy się dopiero przed chwilą?

— Oto świadkowie zbrodni, jaką pan nikczemnie popełniłeś! — zawołałem, wskazując na wijące się w pobliżu ofiary.

Lord spuścił głowę i milczał.

— Teraz, skoro pan już wiesz, o co nam chodzi, proszę na miejsce. Skończmy tę przykrą scenę.

— Ależ ja do pana strzelać nie mogę! Miałeś pan słuszność, uważając mnie za nędznika. Czyż za to masz ginąć? Pozwól raczej uścisnąć dłoń najwspaniałomyślniejszego człowieka, jakiego w życiu spotkałem.

— Ależ panie!...

— Nie przerywaj pan, raczej przebacz. Kto tak stoi na placu, jak pan stałeś, ten złożył dowód niezwykłego męstwa i szlachetności. Pokonałeś mnie pan, winienem więc ze swej strony uczynić ofiarę, ciężką ofiarę i upokorzyć się przed panem.

— Nie rozumiem.

— Domyślam się, że posądziłeś mnie pan o rozmyślne okrucieństwo... wszak prawda?

— Rzeczywiście tak jest...

— Otóż zanadto byłem dumny, aby zniżyć się do tłumaczeń; zresztą nie wierzyłbyś mi pan wtedy i pogardził tchórzem.

— Więc to nie pan podpaliłeś mrowisko?! — zawołałem zdziwiony.

— Wiatr to uczynił, niestety! Zapaliłem, aby odpowiedzieć na pański sygnał, jedną z odosobnionych a suchych gałęzi płucnika (Lobaria pulmonaria). Sądziłem, że spłonie sama i zagaśnie, ale stało się inaczej... Od niej wiatr rozniósł płomienie na całe pole tego porostu, a piekielny żar poopalał wszystkie owady, które zwabione blaskiem tłumnie kierowały swój lot w te strony. Ten sam żar, niesiony wiatrem, dokonał zniszczenia w mrowisku...

— Prawdaż to? — krzyknąłem uradowany i wyciągnąłem rękę do przeciwnika.

— Potomek Puckinsów popełniał różne szaleństwa, ale kłamstwem się nie splamił! — odrzekł Anglik, prostując wyniosłą postać.

Po tym niespodziewanym wyjaśnieniu uścisnęliśmy sobie gorąco dłonie, puszczając w niepamięć nieporozumienie, które o mało się nie skończyło tragicznie.

Oddaliliśmy się potem w gąszcz leśny, aby już nie patrzeć na smutne szczątki katastrofy, i teraz dopiero posypały się zapytania, odpowiedzi i opowiadania o przebytych przygodach. Nie spostrzegliśmy, jak nadeszło południe, i lord pierwszy pomyślał o posiłku.

— Kaducznie3 jestem głodny! — odezwał się, przerywając mi moje opowiadanie o nadwodnym więzieniu. — Warto by pomyśleć o obiedzie. Co pan jadasz?

— Co się da. Dopóki starczyło zapasów w tornistrze, jadłem chleb, wędlinę i bulion, popijając to wszystko koniakiem, starym winem i wodą z rosy. Przez parę dni ostatnich żyłem miodem kwiatowym i żółtkiem jaj motylich. Wczoraj pościłem. Wieczorem tylko dogryzłem ostatni suchy kawałek chleba.

— Stołowałeś się pan zupełnie tak samo jak ja, z tą tylko różnicą, że ja od dwóch już tygodni żyję samymi jajkami i wydoskonaliłem się w przyrządzaniu tej potrawy jak prawdziwy smakosz. Wiem, które są smaczniejsze. Początkowo trafem skosztowałem z głodu jakieś pęknięte, duże jajko, mocno przylepione do gałązki. Znalazłem je bardzo smacznym i pożywnym. Później, poszukując na próżno takiego samego, poznałem mnóstwo innych. Jedne spotykałem pojedynczo przytwierdzone do liści, inne gęsto porozrzucane bez widocznej symetrii; spotykałem także gałązki szczelnie oblepione jajeczkami, niby plaster miodu. Kształty ich były, tak samo jak wielkość, bardzo rozmaite. Kulista, stożkowata, pieńkowata lub baryłkowata ich powierzchnia była gładka lub usiana dziwacznymi krawędziami, żeberkami lub siatką. I barwą nawet wielce się różniły między sobą. Żółte, zielone, niebieskie i czerwone walczyły o palmę pierwszeństwa, choć najczęściej zdarzało mi się widzieć białawe lub perłowe! Niektóre upiększone były kropkami, kolcami, żyłkami i najpiękniejszymi ornamentami geometrycznymi. Spotykałem tak prześliczne, że trudno by uwierzyć, że są to jajeczka, gdyby nie moja przenikliwość, zaostrzona apetytem. Nigdy nie przypuszczałem, aby i w tym kierunku natura była niewyczerpana. Nie wiem, czy słusznie, bo nie znam się na tym, ale wyrobiłem sobie przekonanie, że musi być ich tysiące odmian podobnie rozmaitych, jak nasiona roślin.

— Masz pan zupełną słuszność, milordzie, i muszę panu oddać sprawiedliwość, że bystrym jesteś spostrzegaczem. Choć nie przyrodnik, doszedłeś pan do tego samego przekonania, jakie wypowiedział znakomity znawca i miłośnik jaj owadzich, Leuckart4.

— Powiadasz pan miłośnik; czy i on te jajka jadał?

— Ależ cóż znowu! Nazywam go miłośnikiem, nie zaś, jak pana, amatorem, a to dlatego, że choć nie kosztował zapewne tego specjału, pracował z zamiłowaniem nad zbadaniem anatomicznej budowy jajek i zostawił nam przepyszny atlas z wyobrażeniem najróżniejszych kształtów, które tak słusznie praktycznego Anglika zachwycają, łączą bowiem pożyteczne z przyjemnym.

— O tak, wielkie to dobrodziejstwo natury te jajka. Doprawdy, cała okolica, w której błądzę, wydaje mi się olbrzymim stołem biesiadnym. Gdzie się zwrócę, wszędzie mam gotową spiżarnię, oczekującą tylko na ostry nóż spożywcy. Ale, à propos5, wiesz pan co? Byłoby daleko przyzwoiciej ze strony owadów, gdyby składały miększe jajka. Ich skorupa, chociaż zachwyca barwami i wzorzystością, jest stanowczo za twarda. Chcąc się posilić, trzeba — niby nad orzechem kokosowym — dobrze się wprzódy napracować.

— Pancerz chitynowy, o którym pan mówisz, a który osłania żółtkową skórkę i samo żółtko, oddaje też nieocenione usługi owadom. Gdyby nie ta nieprzemakalna, elastyczna, a zarazem mocna skorupa, pomyśl pan, czy mógłby zarodek, wystawiony na wpływy atmosferyczne i przeróżne niebezpieczeństwa, przetrwać do właściwej pory? Wszak najpowszechniej bywa, że jajko, złożone w lecie lub jesieni, musi zimować i dopiero w następnym roku rozwija się w pewnych warunkach i miesiącach.

— To prawda...

— Miliony jajek i tak giną marnie, gdyby zaś jeszcze nie były twardymi orzechami, można być pewnym, że wszystkie owady prędko by wyginęły.

— I nie mielibyśmy co jeść!

— O nas mniejsza, ale gorzej byłoby z ptactwem i legionami innych zwierząt żyjących w zależności od owadów. Przestałyby one ożywiać nasze gaje, pola i lasy.

— To chyba być nie może; wszak zostałyby stworzenia roślinożerne i mięsożerne.

— Zapominasz pan, że jastrzębie i koty, w braku ptaków i zwierząt owadożernych, prędko by się załatwiły z niewinną rzeszą, a potem same pozdychały.

— Nie pomyślałem o tym! Ale zresztą mniejsza o wszystkie zwierzęta, gdy jesteśmy już razem i do tego głodni. Przecież nie będziemy pościli do wieczora, który nas powróci na łono świata cywilizowanego.

— I ja sądzę, że byłoby to niepraktycznie, wyprawmy sobie tedy ostatnią ucztę. Mam jeszcze kilka kropli koniaku zachowanych na czarną godzinę; pokrzepimy się wyśmienicie. Zajmij się pan kuchnią, ja zaś obiorę kącik, gdzie nam nikt nie przeszkodzi.

Rozeszliśmy się wkrótce.

Lord przyniósł parę wielkich pomarańczy motylich do cienistego ustronia.

— Muszę się panu przyznać — odezwał się, rozcinając skorupę chitynową — że owadzi pokarm przypadł mi bardzo do gustu. Nie dziwię się teraz mej ciotuni, lady Graham, która podczas przechadzek po swym parku zjada każdego pająka, jakiego napotka, z takim apetytem, jakby gryzła rodzynki. Utrzymuje, że to prawdziwy specjał. Tego samego zdania byli podobno sławny astronom Lalande6, pani Anna Maria Schurman7 i wiele innych dam i dżentelmenów.

— Nie dziwię się i ja gustowi pańskiej szanownej ciotki, gdyż słyszałem sam o pewnym hamburczyku, który amatorstwo posunął tak daleko, że rozsmarowywał pająki jak masło na chlebie.

— Smacznego apetytu! No, ten Niemiec przynajmniej wrodzoną żarłoczność objawił w nieszkodliwej dla pańskich rodaków araneofagii8. Cóż by to było, gdyby osobnik tak hurtowo załatwiający się z pająkami skierował swój apetyt na modną dziedzinę polonofagii9.

Mimo woli uśmiechnąłem się na ten gorzki dowcip Anglika.

— Ma on dosyć wyręczycieli — odparłem z westchnieniem — co zaś do spożywania owadów i pająków przez ludzi, to muszę panu powiedzieć, że powszechniejsze jest ono, niż się wydaje. Nie tylko święty Jan, o którym Pismo mówi, że „jadał szarańczę i miód leśny”10, był prawdziwym entomofagiem11; Labillardière12 opowiada, że mieszkańcy Nowej Kaledonii13 podzielają gust panny Graham na punkcie pająków, z tą tylko różnicą, że przedkładają przypiekane na ogniu. Szarańcza zaś w Arabii bardzo często w czasie głodu służy zamiast mąki. Mieloną ugniatają tam w podpłomyki i jedzą jak zwyczajny chleb. Hotentoci14 cieszą się nawet, gdy do nich zaleci ta plaga, gdyż jedzą ją z takim apetytem i tak dobrym skutkiem, że w oczach prawie nabierają tuszy. Liczne afrykańskie plemiona jadają szarańczę soloną lub wędzoną. Maurowie15 zaś twierdzą, że smaczniejsza jest od gołębi i spożywają odgotowaną, a potem smażoną z octem i pieprzem jako wielki przysmak.

Chińczycy, u których nic się nie marnuje, także nie gardzą pokarmem z owadów. Po rozmotaniu kokonów poczwarki jedwabników przeznaczają do kuchni. Jedzą oni także gąsienice trupich główek (Acherontia atropos) i niektóre inne gatunki motyli. Przypiekane pędraki ogromnego chrząszcza toczącego drzewo (Stenodontes damicornis) uważane są zarówno przez krajowców, jak białych mieszkańców w Surinamie16, Ameryce i Indiach Zachodnich17 za bardzo smaczną potrawę. Na wyspie Jamajce nazywają je makauko, na wyspie św. Maurycego18 mutak.

Nawet termity19 stanowią obfity i zdrowy pokarm dla wielu afrykańskich narodów. Hotentoci jadają je zarówno na surowo, jak gotowane. Inne plemiona odmiennym sposobem przygotowują posiłek z białych mrówek. Grzeją je na sucho w garnkach nad ogniem, mieszając ustawicznie, w ten sposób, jak się u nas pali kawę. Smitman, który kilka razy jadał tak przyrządzone termity, zapewnia, że są słodsze od larw palmowego chrząszczyka (Cordylia palmarum) i zbliżają się w smaku do osłodzonych migdałów.

Wiele mrówek służy także za pokarm dzikim plemionom, a podróżnicy zgodnie zapewniają, że są bardzo smaczne.

Między nimi sławna jest meksykańska mrówka miodowa (Myrmecocystus mexicanus), znana w Ameryce pod nazwą busileras. Gatunek ten, mający z początku odwłok normalnej wielkości, wkrótce tak się rozrasta, że odwłok tworzy rodzaj przejrzystej jagody, wielkości dużego grochu, napełnionej miodem. Owe słodkie brzuszki, oderwane od pozostałej części tułowia, podają mieszkańcy na stół jako wety20 i na wielu targach można stale dostać tego specjału.

— Kochany przyrodniku! To, com usłyszał, przekonywa mnie, że jesteś nie lada erudytą21, racz więc powiedzieć mi, czy to prawda, że starożytni Grecy jadali cykady22 i że te cykady należą do rodu pluskiew?

— I jedno, i drugie jest zupełną prawdą. Wszak sam Arystoteles23, a także Arystofanes24 wspominają o tym wyraźnie, a Aelianus25 nawet gromił współczesnych za niewstrzemięźliwość w jedzeniu tych stworzeń, poświęconych Muzom26. To było w starożytności. Obecnie Greków zastępują czerwonoskóre plemiona amerykańskie, które bardzo cenią ten przysmak.

— Powiedzże mi pan, dlaczegóż dzisiejsi Grecy zarzucili ten pokarm, jeżeli to takie dobre?

— Bo wyszedł z mody. Zresztą cykady jadalne, których ojczyzną są ciepłe kraje, w Europie żyją tylko na jesionach, a tych z powodu trzebieży27 coraz jest mniej. Bądź pan jednak pewny, że gdyby moda na cykady wróciła, pojawiłyby się z pewnością na stołach bogaczów.

Lord Puckins po tych słowach zamyślił się głęboko.

— Mam myśl! — zawołał po chwili milczenia, uderzywszy się dłonią w czoło. — Jeśli wszechwładna moda okaże się potężna i w dziedzinie kulinarnej, ziomkowie wystawią mi jeszcze za życia pomnik z napisem: »Dobroczyńcy ludzkości«.

— Nie rozumiem...

— A jednak to bardzo proste. Posłuchaj pan. Choć nie znam się na waszej nauce, zostałem przecież członkiem Stowarzyszenia Ogrodników Londyńskich i kilka razy byłem na jego posiedzeniach. Tak sobie, dla zabawienia się! Otóż pewnego razu nasłuchałem się obrad nad środkami skutecznego tępienia pędraków w roli i gąsienic na roślinach. Wywody jednego z członków poparte były strasznymi cyframi. Według niego roczne szkody wyrządzone przez owady w jednej Anglii przewyższają koszty utrzymania naszej marynarki. Struchlałem i zaraz wtedy pomyślałem, że byłby dobroczyńcą ludzkości ten, kto by wymyślił pewną pułapkę na pędraki i gąsienice. Nieprawdaż, że takiego człowieka historia postawiłaby obok Pasteura28?

— Bez wątpienia. Znaczyłoby to więcej dla Europy niż odkrycie bogatych kopalni złota, ale niestety, jeden człowiek nic tu nie poradzi. Tu trzeba, aby każdy ziemianin i ogrodnik pojmował pożytek tępienia i umiał odróżniać szkodliwe owady od niewinnych.

— To nastąpi, bądź pan pewien, gdy tylko każdy ziemianin będzie widział bezpośrednie korzyści...

— Rozumiem! Myślisz pan o nagrodach, jakie mogłyby rządy wypłacać za niszczenie plagi. Sposobu tego próbowano już, ale bez szczególnych skutków. Małe bowiem nagrody nie budzą zainteresowania, duże kosztują za wiele.

— Ja też nie o tym myślę. Mam coś lepszego i jeśli nam się pomysł uda, a pan swą radą dopomożesz, zostaniemy wielkimi dobrodziejami ludzkości.

— My będziemy?... Doprawdy, nie rozumiem pana...

— Zaraz panu objaśnię plan nowego stowarzyszenia, ale pierw bądź pan tak dobry i powiedz mi, czy gąsienice są jadalne?

— Jadalne są bezwarunkowo, skoro w nich smakują narody: ptasi i czworonożny...

— Ależ ja się pytam, czy je mogą ludzie bez szkody spożywać?!... Pytanie to niezmiernej wagi, bo od niego zależy rozwiązanie palącej kwestii. W razie pomyślnym Europa zyskałaby olbrzymie masy marnującego się zdrowego pożywienia i darmo uwolniłaby się od szkodników. Każdy ziemianin dostarczałby je na targi i zyskiwał podwójnie: dochód ze sprzedaży, a zarazem, co ważniejsze, większe plony. Na wypadek rozmnożenia się robactwa i nieurodzaju biedna ludność miałaby ucieczkę w spożywaniu nieprzyjaciół swego dobytku. W rezultacie podobnie postępowej gospodarki szkodliwe owady stałyby się rzadkością.

— Myśl pańska jest w istocie genialna, ale wątpię, czy należy do wykonalnych. Zdaje mi się, że nic nie zdoła przełamać wrodzonej odrazy do skosztowania tych pokarmów.

Lord uśmiechnął się nader wdzięcznie.

— Bądź pan spokojny o to — rzekł — kwestia leży w granicach prawdopodobieństwa. Trzeba tylko wziąć się roztropnie do dzieła i wpływać głównie przez sferę szyku i płeć piękną. Jej kaprysom wszyscy się poddają. Trzeba wyzyskać tę słabość i utworzyć Wielkie Międzynarodowe Stowarzyszenie Entomofagów, do którego należałoby wciągnąć wyższe towarzystwo. Mam już w myśli plan działania. Na początek wydalibyśmy szereg dzieł i odezw, przekonywających o wielkich korzyściach entomofagii; potem urządzalibyśmy odczyty i wzorowe kuchnie po większych miastach Europy. Skoro tylko ogół raz zasmakuje w nowych pokarmach, rozpowszechnią się one pod wszystkimi dachami. Że nie jest to mrzonką, dowodzi to, że cały świat elegancki spożywa najwstrętniejsze na pozór pokarmy. Ten, co z odrazą odwraca dziś wzrok od pająka, połyka ślinkę na widok homara, krewetki i langusty. A ostrygi, ślimaki, żółwie, żaby, jaszczurki?29 Przecież cywilizowane i dzikie narody poczytują to wszystko za najprzedniejsze przysmaki. Czyż zaś wstrętne kraby, ze strasznymi kleszczami, galaretowate ostrygi i ślimaki estetyczniejsze są od pająka, pędraka lub niewinnej gąsienicy? Nie, cała tajemnica używania ich na wykwintnych stołach leży w tym, że kosztują drogo i że przyzwyczailiśmy się do tego modnego pokarmu. Jest przeto możliwe, że nawyklibyśmy i do gąsienic. Wreszcie, biorąc na zdrowy rozum, są to stworzenia daleko czystsze od nierogacizny, drobiu i dziczyzny, gdyż żywią się wyłącznie pokarmami roślinnymi.

— Pojąłem już myśl pańską, milordzie, i zachwycają mnie twe rozumne słowa. Gdyby więcej tak dzielnych obywateli miała Anglia, mogłaby być dumniejsza niż z indyjskich podbojów! — zawołałem rozczulony i naraz uczułem silny piżmowy zapach, jaki napełnił atmosferę.

Lord Puckins pociągnął nosem i skrzywił się niemiłosiernie.

— Znowu piżmo! Ależ to okropność! Wyobraź pan sobie, że choć nie znoszę tego zapachu, prześladuje mnie prawie co dzień. Bez widocznej przyczyny i niespodzianie czuć się daje w powietrzu, aby po chwili zginąć tak samo tajemniczo, jak powstał. Powiedz mi pan, co za licho zatruwa nam tak okropnie powietrze?

— Nie widziałeś pan, że przeleciał jakiś uperfumowany motyl, a wiatr przyniósł nam woń jego?

— Motyl? Ależ panie, chyba zmysły postradał, skoro się tak silnie perfumuje?

— Wcale nie; wybiera się tylko w zaloty.

— W zaloty? — zapytał lord, szeroko otwierając oczy.

— Nie powinno to pana dziwić. Przecież nie tylko kobiety lubią wonności i nie sami mężczyźni mają przywilej wyzyskiwania tej słabostki. Tego samego sposobu zwracania na siebie uwagi za pomocą wonności używają także z powodzeniem samczyki wielu gatunków motyli, a nawet i innych owadów. Mają nawet tę wyższość nad naszym rodem, że nie potrzebują kupować bukietów ani perfum, rozwijają bowiem samorodne, a nader przyjemne dla wybranek zapachy na tak ogromną odległość, że intrygują wszystkie w pobliżu bawiące samiczki i przewyższają pod tym względem nawet Arabki, które, namaszczone wonnościami, czuć na trzydzieści kroków wokoło. Najwrażliwsza motyliczka lub ta, której zapach przypadł najbardziej do gustu, śpieszy za wonnym śladem i zawiera bliższą znajomość z nadobnym elegantem.

— Wiesz pan co? — odezwał się lord Puckins. — Jeśli już ludzkie słabostki mają się powtarzać wśród owadów, ja bym pomyślał, że chyba dzieje się odwrotnie: to jest, że samiczki przykuwają niewolników w tak sielankowy sposób do swych rydwanów.

— A jednak myliłbyś się pan. Płeć żeńska w świecie owadów pogardza kokieterią. Sądzę, że mogłeś pan zauważyć, że nawet strój ich mniej jest jaskrawy niż strój pysznych małżonków.

— Szczęśliwy świat! — mruknął Anglik. — I powiedz mi pan, czy wszystkie motyle-samczyki są tak szczodrze uposażone przez naturę?

— O nie, i nie w jednakowym stopniu. Większość wcale się nie perfumuje albo tak słabo, że czuć je zaledwie z bliska; nieliczne tylko gatunki roztaczają w czasie lotu silne wonie, przypominające piżmo, wanilię, gorzkie migdały itp. Są nawet takie, co pachną nietoperzem, a mimo to podobają się towarzyszkom. Jeden z górskich motyli Ameryki (Dasyophthalma) wydziela nadzwyczaj silny zapach czystego piżma.

— Czy wolno być na tyle niedyskretnym, aby zapytać, w jakich organach mieszczą się ich przenośne fabryki perfum?

— Dlaczegóż nie? Pytanie staje się dopiero wtedy niedyskretne, gdy brak na nie odpowiedzi. W tej zaś kwestii jesteśmy od niedawnego czasu dobrze poinformowani. Siedliskiem woni są łuski, włoski i szczecinki, umieszczone u jednych motyli na końcu odwłoka30, u innych na skrzydłach.

— Na skrzydłach?

— Nie inaczej! Niektóre muzy (Pieridae)31 mają na tylnych skrzydłach plamki wonne, ogończyki (Thecla) znów na przednich noszą takie same ciemne cętki. Dasyophthalma, o którym wspominałem, wydzielają zapach piżma z żółtej plamy, rozsiadłej na ciemnoniebieskiej powierzchni tylnych skrzydeł. Oryginalna jest okoliczność, że w czasie spoczynku wonne aparaty są szczelnie zamknięte i dopiero w locie wydzielają zawartość.

— Dziwne... — zamruczał lord na serio zainteresowany. — Gdyby to kto inny opowiadał, nie uwierzyłbym, aby właśnie samce obdarzone były aparatami wabiącymi płeć odmienną. Słyszałem, że w świecie zwierząt dzieje się przeciwnie.

— Źle pana poinformowano. Nawet wśród ptaków płeć słabsza skromniej jest odziana i przyjmuje tylko hołdy mocniejszej, ale jej się nie narzuca.

— O tym wiem i ja jako myśliwy, ale wspominam obecnie o zjawisku odmiennej natury. Większość samiczek posiada jakiś magnes, przyciągający samczyków częstokroć z takiej odległości, że ani słuch, ani wzrok nie może być ich przewodnikiem. Przypuszcza się powszechnie, że samce kierują się w takich razach nadzwyczaj czułym węchem. Czyżby wśród motyli zachodziły stosunki odwrotne?

— Wcale nie! Zjawisko, o jakim pan wspominasz, jest bardzo pospolite i powszechnie znane. Płeć męska wśród wielu zwierząt i owadów odczuwa rzeczywiście samiczki z ogromnej odległości. Dzieje się to jednak za pomocą nieznanego nam zmysłu orientacyjnego i nie ma żadnego związku z nęcącym zapachem motyli. Na poparcie tego muszę panu zakomunikować własne spostrzeżenie, jakie zrobiłem przeszłego roku, gdym otrzymał od jednego z włościan32 na letnim mieszkaniu samiczkę zmierzchnika tawulca (Sphinx ligustri). Postawiłem ją, zamkniętą w pudełku, na otwartym oknie, wychodzącym na dziedziniec. Pudełko było zakryte białą gazą. Nie upłynęło więcej niż trzy godziny, o zmierzchu pojawiły się przy tym samym oknie aż cztery samce tego gatunku, choć ich przedtem ani w bliskości domu, ani w pobliskim ogrodzie nie dostrzegłem. Widzisz więc pan, że tu bezwonna samiczka potrafiła zwabić aż czterech wonnych towarzyszy, choć na pozór powinno by się dziać wśród nich odwrotnie.

Taką zajęci dyskusją, ukończyliśmy sprawę posilania się, a nie mając nic lepszego do roboty, gawędziliśmy w dalszym ciągu o wspólnych przygodach.

Bylibyśmy z pewnością zasiedzieli się tak do wieczora, gdyby nas nie wypędził z zacisza obrzydliwy zapach, jaki wionął ku nam zza liścia, przy którym urządziliśmy posiedzenie. Był on tak silny i dławiący, że zatamował oddech.

Lord, klnąc na sposób angielski, zerwał się z siedzenia, a zatkawszy szczelnie swój organ powonienia, począł umykać. Rad nie rad podążyłem za nim.