I

Pradziada Krasowów, nazywanego przez czeladź Cyganem, rotmistrz Durnowo zaszczuł niegdyś chartami: Cygan odbił jemu, swemu panu, kochankę! Durnowo kazał Cygana wyprowadzić na pole za Durnowką1, posadzić go na pagórku, nadjechał ze sforą i krzyknął: „Bierz go!”. Cygan, siedzący dotąd w odrętwieniu, rzucił się do ucieczki, a przed gończymi uciekać nie należy...

Dziadowi Krasowów za coś tam nadali wolność. Przeniósł się z rodziną do miasta i wkrótce stał się sławny: został słynnym złodziejem. W Czarnej Słobodzie2 wynajął chałupkę dla żony, zasadził ją do plecenia koronek na sprzedaż, a sam, z jakimś mieszczaninem Biełokopytowem, pojechał na grabienie cerkwi w guberni. Złapano go po latach dwóch. Ale i w sądzie zachowywał się tak, że przez długi czas powtarzano jego odpowiedzi dawane sędziom: stoi sobie jakoby w pluszowym kaftanie, ze srebrnym zegarkiem w kieszeni, w kozłowych3 butach, i bezczelnie ruszając szczękami a błyskając oczami, z największym szacunkiem przyznaje się nawet do najmniejszych sprawek z całej ich niezliczonej liczby.

— Tak jest. Tak jest.

A rodzic Krasowów był drobnym handlarzem. Jeździł po powiecie, mieszkał przez jakiś czas w Durnowce, otworzył nawet szynk i sklepik, ale zbankrutował, rozpił się, wrócił do miasta i wkrótce umarł.

Nasłużywszy się po sklepach, zabrali się do handlu i jego synowie, Tichon i Kuźma, prawie jednolatki4. Jadą, bywało, na wozie z rzeźbionym przodem i ze skrzynią na środku pod siedzeniem i przeciągle wrzeszczą:

— Ba-a-a-by, to-o-war! Ba-a-a-by, to-o-war!

A towar to lusterka, mydełka, pierścionki, nici, chustki, igły, obwarzanki; zaś na wozie co gdzie zdobyto: zdechłe koty, jajka, płótno, gałgany...

Ale przejeździwszy tak lat kilka, bracia któregoś razu o mało się nawzajem nie pokrajali nożami — mówiono, że z powodu zysków — i rozeszli się, aby do grzechu nie dopuścić. Kuźma poszedł na posadę do hurtownika, a Tichon wynajął zajazd przy szosie do stacji Worgoł5, wiorst6 prawie dziesięć od Durnowki, i otworzył szynk z małym sklepikiem — „Handel różnych towarów, hierbaty, cukru, tytuniu, cygar i jennych”.

Pod czterdziestkę broda jego przypominała srebro z czernią, ale po dawnemu przystojny był, wysoki i postawny; twarz miał surową, smagłą, troszeczkę dziobatą7; w ramionach był szeroki a kościsty, w rozmowie — pewny siebie i oschły, w ruchach — zręczny i prędki. Tylko brwi zaczęły mu się teraz marszczyć częściej, a oczy — błyszczeć jeszcze silniej niż dawniej: interes tego wymagał!

Niezmordowanie gnał w ślad za naczelnikami ziemskiej policji w ową głuchą jesienną porę, kiedy ściąga się podatki i kiedy po wsiach można targować. Niezmordowanie skupywał wtedy od ziemian zboże na pniu, dzierżawił od nich i od chłopów ziemię, choćby częściami, a nie pogardzał nawet połową zagonu. Tichon żył długo z kucharką-niemową („niemowa — to przynajmniej niczego nie rozgada”), miał z nią dziecko, które matka we śnie zadusiła na śmierć. Potem ożenił się z podeszłą w latach pokojową starej księżnej Szachowej. A ożeniwszy się i wziąwszy posag, „wykończył” potomka zbiedniałego rodu Durnowo, tęgiego, łagodnego, dobrotliwego panicza, łysego w dwudziestym piątym roku życia, ale mającego przepyszną kasztanowatą brodę — „postępowca”, jak dowcipkowali ziemianie, robiąc przytyk do jego postępującego paraliżu. A chłopi aż zakrzyknęli z dumy, kiedy Tichon objął mająteczek rodziny Durnowo — przecież prawie cała Durnowka składa się z Krasowów!

Dziwowali się też, jak on to robi, żeby być jednocześnie wszędzie: i handluje, i kupuje, i prawie co dzień bywa w majątku, i okiem jastrzębia czyha na każdą piędź ziemi... Wykrzykiwali „Och! i „Ach!”, dodając przy tym:

— A przecież z nami, czortami, nic nie można zrobić po dobremu! Ale co z niego za gospodarz! Nie ma sprawiedliwszego!

A i sam Tichon Iljicz przyznawał im rację. W chwilach dobrego humoru pouczał:

— Żyjemy, nie marnotrawimy. A złapiesz się, obłupimy. Ale sprawiedliwie! Jam, bracie, człowiek rosyjski!

W złych chwilach rzucał, błyskając oczami:

— Świnia! Nie ma sprawiedliwszego człowieka ode mnie!

„Świnia, ale nie ja”, myślał chłop, odwracając wzrok od jego spojrzenia i pokornie mamrotał:

— Ach Boże, czyż my nie wiemy?

— Wiesz, a zapomniałeś! Ja nie potrzebuję niczego darmo, ale pamiętaj: swojego nie dam ani szczypty! Ot mam brata: zbrodniarz, pijanica, a i to pomógłbym, jakby przyszedł i pokłonił się. Jak Boga kocham, pomógłbym! Ale rozpuszczać, bracie... Nie, zapamiętaj sobie, nie będę! Jam, bracie, nie bałwan bez mózgu.

A Nastasja Pietrowna, chodząca jak kaczka palcami do siebie i przewalająca się z nogi na nogę z powodu stałych ciąż, kończących się rodzeniem nieżywych dziewczynek, Nastasja Pietrowna, żółta, opuchnięta, z rzadkimi białawymi włosami, potwierdzała, stękając:

— Och, prostakże8 z ciebie, prostak, jak się dobrze przypatrzeć! Czego ty się z nim, głupim, męczysz? Czy to kompania dla ciebie? Ty go rozumu uczysz, a dla niego i tego, co ma, za dużo. O, jak to nogi rozstawił, emir bucharski9!

Nastasja Pietrowna była „straszną amatorką” świń i ptactwa, więc Tichon Iljicz założył gospodarstwo: prosięta, indyczki, kury i gęsi, bo za stacją był rządowy staw. Ale najwięcej nabrał zamiłowania do gromadzenia zboża. Naokoło jego domu, stojącego jednym bokiem przy szosie, przez całą jesień nie ustawał ciągły jęczący skrzyp kół: tabory skręcały do niego ze wszystkich stron. A na podwórzu nocowali koniarze, kupcy, ptasznicy, handlarze obwarzanków, kosiarze i pątnice. Co chwila zgrzytał blok przy drzwiach — to do karczmy, gdzie sprzedawała Nastasja Pietrowna, to przy wejściu do sklepiku, ciemnego, mocno pachnącego mydłem, śledziami, machorką10 i naftą. Co chwila rozlegało się w karczmie:

— U-u-u-ch! Ależ mocna twoja wódka, Pietrowno! Do głowy mi uderzyła, żeby przepadła!

— Ale za to w ustach słodko, kochanku!

— Ty do niej chyba tabaki dodajesz?

— Ot, machnął ozorem! Bałwan!

A w sklepiku bywało jeszcze tłumniej.

— Iljicz! Odważ mnie chuncik11 szyneczki!

— W szyneczkę ja się, bracie, tego roku, z łaski Boga, tak zaopatrzyłem, tak zaopatrzyłem!...

— A po czemu?

— Taniutko!

— Gospodarzu! Macie dobry dziegieć12?

— Takiego dziegciu, kochanku, na weselu twojego dziadka nie było!

— A po czemu?

I zdawało się, że wśród Krasowów nie ma innych rozmów oprócz wypytywań niż „po czemu szyneczka, tarcice, krupy, dziegieć...”.

Utrata nadziei dochowania się dzieci i likwidacja szynków były wielkimi zdarzeniami. Tichon Iljicz zestarzał się raptownie, gdy nie mogło już być wątpliwości, że nigdy nie będzie ojcem. Zrazu żartował:

— A ja postawię jednak na swoim — mawiał do znajomych — bez dzieci to człowiek nie człowiek. Ot, tak, nieużytek jakiś...

A potem zaczął go nawiedzać strach; bo jakże: jedna zadusiła przez sen, druga rodzi martwe! Ostatnia ciąża Nastasji Pietrowny była ciężkim okresem. Tichon Iljicz złościł się i trapił. Nastasja Pietrowna ukradkiem modliła się, ukradkiem płakała i żal było patrzeć na nią, kiedy cichutko w nocy przy świetle lampki pod obrazami złaziła z pościeli, myśląc, że mąż śpi, z trudem klękała, z szeptem przypadała czołem do podłogi, tęsknie wpatrywała się w ikony i z udręką, jak starcy, dźwigała się z kolan. Dawniej przed zaśnięciem wkładała pantofle, kaftanik, modliła się z roztargnieniem, a pomodliwszy się, lubiła obgadać i skrytykować znajomych. Teraz przed obrazami stała prosta baba w krótkiej bawełnianej spódnicy, w białych wełnianych pończochach, w koszuli niezakrywającej szyi, z nagimi, starczo-pulchnymi rękami. Od dzieciństwa, sam przed sobą nie mając odwagi przyznać się do tego, Tichon Iljicz nie lubił lampek przed ikonami, nie lubił ich cerkiewnego niepewnego migotania. Na całe życie pozostała mu w pamięci owa noc listopadowa, kiedy w maleńkiej kosobokiej13 chałupce w Czarnej Słobodzie także paliła się lampka (tak spokojnie, łagodnie i smutno), ledwo ledwo ruszały się cienie od łańcuszków, na których wisiała, w izbie było śmiertelnie cicho, a na ławce, pod świętymi, leżał jego ojciec bez ruchu i z zamkniętymi oczami; wydłużony nos miał wzniesiony wysoko, a duże fioletowo-woskowe ręce złożono mu na piersiach... Obok niego, za okienkiem, zawieszonym czerwonym gałganem, przechodzili rekruci z zadzierzysto-tęsknymi pieśniami, z wrzaskami, z harmoniami, wyjącymi bezładnie jedna przez drugą...

Teraz lampka paliła się stale. I Tichon Iljicz czuł, że Nastasja Pietrowna prowadzi jakieś konszachty z nieznanymi mocami.

Obok zajazdu karmili konie wędrowni handlarze z Włodzimierza14 –- i w domu zjawił się „nowy nadzwyczajny wróżbiarz i czarodziej, przepowiadający przyszłość na zadawane pytania z dodaniem najłatwiejszego sposobu wróżenia z kart, z fasoli i z kawy”. Nastasja Pietrowna wieczorami wkładała okulary, robiła z wosku kulki i rzucała je na kręgi wróżbiarza. A Tichon Iljicz przyglądał się temu z boku. Ale odpowiedzi były wszystkie ordynarne, złowieszcze albo bez sensu.

— Czy mój mąż mnie kocha? — pytała Nastasja Pietrowna.

A wróżbiarz na to:

— Kocha jak psy dziada na wąskiej ulicy.

— Ile będę miała dzieci?

— Los przeznaczył ci śmierć, chwast trzeba wyrwać z pola.

Wtedy Tichon Iljicz mówił:

— Daj no, teraz ja rzucę...

I pytał:

— Czy mam podać do sądu pewną wiadomą mi osobę?

Ale i jemu wychodziły same głupstwa:

— Licz zęby w ustach.

Po wróżbiarzu przyszedł Czugunok.

Durnowski chłop Czugunok — niewysoki, tęgi, z niezwykle wysoką i mocną klatką piersiową, z żywymi brązowymi oczami w szerokiej smagłej twarzy — był porządny i gospodarny, ale miał dziwactwa: śpiewał pieśni tenorem i to najczęściej z babami i po babsku, był wielkim plotkarzem i żartownisiem, leczył zamawianiami i nalewkami, mógł dzień w dzień „na chybcika” pobiec do miasta — dorównywał w biegu trojce15 — i miał znajomości z czarownicami, których od wieków pełna jest Basowka16, wioska o trzy wiorsty odległa od Durnowki. I właśnie tego Czugunoka Tichon Iljicz zastawał z Nastasją Pietrowną na jakichś tajemniczych rozmowach, przerywanych od razu, gdy się zjawiał. Zastawszy go, momentalnie przybierał wyraz twarzy człowieka, który nic nie zauważył; udawał też, że nic nie wie o buteleczkach z cudowną wodą, które Czugunok wciąż dostarczał Nastasji Pietrownie. W głębi duszy spodziewał się on również, że Czugunok pomoże.

Ale i z Czugunoka mały był pożytek. Razu pewnego, zajrzawszy do pustej kuchni, Tichon Iljicz zobaczył żonę przy kołysce dziecka kucharki. Pstre kurczątko, piszcząc, chodziło po parapecie okna i stukało dziobem w szyby, chwytając muchy, a ona siedziała na legowisku sługi, bujała kolebkę i smutnym drżącym głosem śpiewała tradycyjną kołysankę:

Twarz Tichona Iljicza na ten widok tak się zmieniła, że Nastasja Pietrowna, spojrzawszy na niego, nie zmieszała się, nie straciła śmiałości, ale zapłakała i wycierając nos, cicho rzekła:

— Zawieź ty mnie, na Chrystusa cię zaklinam, zawieź mnie do świętego...

I Tichon Iljicz zawiózł ją do Zadonska18, ale po drodze rozmyślał, że Bóg mimo to powinien go ukarać, bo z powodu ciągłych trosk i kłopotów bywa w cerkwi tylko na Wielkanoc — żyje jak Tatar. A poza tym do głowy ciągle mu przychodziły bluźniercze myśli: wciąż porównywał siebie do Świętych Rodziców19, także niemających długo dzieci. Nie było to mądre, ale Tichon Iljicz od dawna już zauważył, że jest w nim ktoś jeszcze głupszy od niego. Przed odjazdem dostał list z góry Athos20: „Miłujący Boga naszego, Tichonie Iljiczu! Pokój tobie i zbawienie, błogosławieństwo Pana i opieka stokrotnie pochwalonej Przenajświętszej Matki Bożej za pośrednictwem jej ziemskiego wcielenia, świętej góry Athos! Miałem szczęście słyszeć o twoich dobrych uczynkach i o tym, że z chęcią udzielasz zapomóg na budowanie i upiększanie świątyń Pańskich oraz dajesz na pustelnie dla mnichów. Chatka moja z powodu starości znalazła się w takim stanie...”. I Tichon Iljicz posłał na reperację owej chatki czerwony papierek. Od dawna skończyły się te czasy, gdy z naiwną pychą wierzył, że gadki o nim dochodzą wprost aż do samej góry Athos, dobrze wiedział, że jakoś nazbyt dużo takich chatek „znajdowało się w stanie...” A jednak posłał. Ale i to nie pomogło. Ciąża zakończyła się po prostu męką: przed urodzeniem ostatniego, znów nieżywego dziecka, Nastasja Pietrowna, usypiając, wzdrygała się, stękała, wybuchała wyciem i lamentem. Według jej słów owładała nią natychmiast po zaśnięciu jakaś dzika wesołość, połączona z nieopisanym strachem. Czasem widziała, że idzie ku niej polami Królowa Nieba, jaśniejąca złotymi szatami, a w powietrzu płynie harmonijny, wciąż rosnący śpiew; to wyskakiwał spod łóżka diablik, nieróżniący się od ciemności, a jednak dokładnie widzialny oczami duszy, i zaczynał tak ogłuszająco, tak zawadiacko, z takimi wariacjami grać do tańca na ustnej harmonijce, że serce aż się odrywało i leciało gdzieś w bezdeń, w przepaść... Lżej byłoby jej spać nie w takiej duszności, nie w pierzynach, ale na powietrzu pod daszkiem stodoły, lecz Nastasja Pietrowna bała się.

— Psy podejdą... Wywęszą głowę...

Wprowadzenie monopolu stało się solą na ranę. Gdy nadzieja dochowania się dzieci przepadła, Tichonowi Iljiczowi coraz częściej przychodziło do głowy: „Dla kogóż ta cała katorga? Niech ją diabli!”. Ze złości ręce zaczęły mu się trząść, brwi w górę unosić, a górna warga krzywić, zwłaszcza przy zdaniu, nieschodzącym mu z ust: „Zechciej zauważyć...”. Po dawnemu starał się odmładzać: nosił eleganckie buty z cielęcej skóry i zapinaną z boku haftowaną koszulę pod dwurzędową marynarką. Ale broda siwiała, rzedła i plątała się coraz bardziej...

A lato, jakby umyślnie, było upalne i suche. Żyto zupełnie przepadło, więc uskarżanie się przed klientami stało się prawdziwą rozkoszą.

— To już nasz koniec, koniec! — wyraźnie oddzielając każdą sylabę, z radością mówił Tichon Iljicz w swym handelku spirytualiami. — Bo jakże: ministrowi zachciało się handlować!

— Och, patrzę ja na ciebie, patrzę! — stękała Nastasja Pietrowna. — Dogadasz ty się do czegoś złego! Dogadasz! Zapakują cię, dokąd kruk kości nie zanosi!

— Nie przestraszysz mnie! — przerywał Tichon Iljicz, unosząc brwi. — Nie! Nie każdemu można gębę zamknąć!

I znowu, jeszcze mocniej akcentując słowa, zwracał się do klienta:

— A żyto także cieszy! Zechciej zauważyć, cieszy wszystkich! Zwłaszcza w nocy. Uwierzysz? Zwłaszcza w nocy! Nawet wtedy widać: wyjdzie człowiek na próg, popatrzy przy świetle księżyca na pole, a tu prześwieca jak łysina! Wyjdziesz, spojrzysz: błyszczy się!

— A ty do sądu! — krzyknął razu pewnego obecny przy takiej rozmowie Tryfon z Durnowki, starzec znany z bezczelności, ze złości i z tego, że bezustannie przez całe życie wytaczał sprawy każdemu, kto mu się nawinął pod rękę i to z powodów najbłahszych.

Chudy był i wysoki, z rozbieganymi zielonymi oczami, z rzadziutką siwą bródką, w długiej koszuli i dużych łapciach na cienkich nogach, poznaczonych zbyt ciasno owiniętymi onucami.

Powiedział to tak niespodziewanie, że Tichon Iljicz trochę się zmieszał.

— A z kimże ja się mam sądzić?

— Z krzywdzicielami! — krzyknął Tryfon i uderzył kijem w ziemię. — Ze zbrodniarzami! Z rolnikami!

Tichon Iljicz pokiwał głową.

— Och, za mało ciebie bili, czorta rogatego! — rzekł wreszcie współczująco.

— Łżesz! — wrzasnął Tryfon. — Bardzo bili! Wystarczyłoby na dziesięciu! Ale się nie poddam! Do cara dojdę! No, i według mojego zdania, ty także szukaj okazji...

Na świętego Piotra21 Tichon Iljicz był przez cztery doby w mieście na jarmarku i zdenerwował się bardzo z powodu różnych myśli, upału i bezsennych nocy. Zwykle wybierał się na jarmark z wielką ochotą. O zmierzchu smarowali wozy i mościli je sianem; do jednego, w którym jechał karbowy22, przywiązywano konie i krowy przeznaczone na sprzedaż; do drugiego, w którym jechał sam gospodarz ze starym robotnikiem, wkładali poduszki i sukienną kapotę. Wyjeżdżali późno i skrzypiąc kołami, wlekli się aż do świtu. Z początku prowadzili przyjazne rozmowy, palili, opowiadali jeden drugiemu stare a straszne historie o kupcach zabitych w drodze i na noclegach, a potem Tichon Iljicz kładł się spać. Tak przyjemnie było słyszeć przez sen głosy napotykanych ludzi, czuć, jak wóz kołysze się chwiejnie i jak gdyby ciągle jedzie pod górę; policzek zsuwa się po poduszce, czapka spada i świeżość nocy chłodzi głowę. Przyjemne też bywały przebudzenia o wschodzie słońca, różowym, rośnym porankiem, wśród matowo-zielonych zbóż, gdy w dali bielało miasto i świeciły się cerkwie. Przyjemnie było wtedy ziewnąć szeroko, przeżegnać się na dźwięk oddalonych dzwonów i wziąć cugle z rąk na wpół śpiącego starego, po dziecięcemu osłabłego pod wpływem porannego chłodu, a w świetle zorzy bladego jak kreda... Teraz Tichon Iljicz posłał wozy z karbowym, a sam pojechał linijką23. Noc była ciepła, widna, różowa od księżyca Tichon Iljicz jechał szparko, ale mocno się zmęczył; światełka z jarmarku, z więzienia i ze szpitala, stojącego przy wjeździe do miasta, widać w stepie na odległość wiorst dziesięciu, a zdaje się, że nigdy się do tych dalekich sennych światełek nie dojedzie. W zajeździe na Szczepnym Placu było tak gorąco, tak gryzły pchły, tak często rozlegały się głosy przy bramie, tak gruchotały wozy, wjeżdżające na brukowane podwórze, tak wcześnie zapiały koguty, zagruchały gołębie i rozjaśniło się za otwartymi oknami, że Tichon Iljicz nie zmrużył oka. Równie mało spał i następnej nocy, którą spróbował przebyć na jarmarku w wozie: konie rżały, paliły się ognie w namiotach, naokoło chodzono i rozmawiano, a gdy zaczęło świtać, kiedy oczy po prostu same się zamykały, zadzwoniono w więzieniu i w szpitalu, a tuż nad głową krowa straszliwie zaryczała...

„Katorga! — przychodziło mu niekiedy do głowy w czasie tych dni i nocy. — Męczę się, morduję, ginę w głupstwach bez sensu!”

Jarmark, rozłożony na wygonie, a długi na wiorstę, był jak zawsze zgiełkliwy i bezładny. Stosami leżały kosy, miotły, konwie, łopaty, koła. Powietrze przepełniał nieustanny hałas, rżenie koni, świsty dziecięcych gwizdawek, marsze i polki, wygrywane na katarynkach przy karuzelach. Próżnujące rozgadane tłumy chłopów i bab nieprzerwanie włóczyły się od rana do wieczora po zagnojonych, pełnych kurzu przejściach pomiędzy straganami zawieszonymi wiktuałami, skąd buchał śmierdzący odór zatłuszczonych patelni. Jak zawsze pełno było handlarzy, strasznie zapalczywych we wszelkich sporach i transakcjach; niekończącymi się sznurami ciągnęli ślepcy i biedni, żebracy i kaleki o kulach i na wózkach; przez tłumy z wolna torowała sobie drogę trojka naczelnika policji powiatowej, brzęcząca dzwonkami, ze stangretem w pluszowym kaftanie bez rękawów i w czapeczce z pawimi piórami... Kupców miał Tichon Iljicz wielu, ale wszystko kończyło się na gadaninie. Podchodzili smagli Cyganie, Żydzi z południowego zachodu (o twarzach szarych, rudzi, zakurzeni, w płóciennych kitlach i w zdeptanych butach), przychodzili ogorzali szlachcice w kaftanach bez rękawów i w czapkach z daszkami, naczelnik ziemskiej policji z komisarzem i bogaty kupiec Safonow, starzec w kapocie, tęgi, ogolony, z cygarem. Przyszedł piękny huzar, książę Bachtin, z żoną w angielskim kostiumie, przyszedł zgrzybiały bohater sewastopolski24, Chwostow25, wysoki i kościsty, o rysach grubych, twarzy ciemnej i pomarszczonej, w długim mundurze, w obwisłych spodniach, w butach z szerokimi noskami i w dużej czapce z żółtym kantem, spod której zaczesane były na skronie farbowane włosy martwego, burego koloru... Wszyscy udawali znawców, rozmawiali o maści i rodzajach koni, opowiadali o swoich własnych. Drobna miejscowa szlachta łgała i chełpiła się. Bachtin nie zniżał się do rozmów z Tichonem Iljiczem, choć ten z szacunkiem wstawał i mówił:

— Koniczek w sam raz dla waszej wysokości!

Bachtin tylko odrzucał tułów wstecz, przyglądał się zwierzęciu, powściągliwie uśmiechał się pod wąsem (miał też bokobrody) i półsłówkami porozumiewał się z żoną, wysuwając nogę w rajtuzach wiśniowego koloru. A Chwostow, dowlókłszy się do konia, patrzącego na niego z ukosa rozognionym okiem, zatrzymywał się tak raptownie, że zdawać by się mogło, iż pada, podnosił kule i po raz dziesiąty pytał głuchym, nic niewyrażającym głosem:

— Ile chcesz?

I każdemu trzeba było odpowiadać. Z nudów Tichon Iljicz kupił książeczkę Oj, Szmul i Ryfka! Zbiór modnych scenek, dowcipów i historyjek z życia naszych Żydków. Siedząc na wozie, brał się do niej wiele razy, ale ledwo przeczytał: „Kużden z państwa wi, że my, Żydki, strasznie lubimy geszeft...”, a już ktoś wołał na niego. Tichon Iljicz podnosił oczy i odpowiadał z wysiłkiem, zaciskając szczęki.

Opalił się bardzo, schudł i zbladł, czuł śmiertelny smutek, nudę i osłabienie całego ciała. Zepsuł sobie żołądek i to do tego stopnia, że dostał kurczów. Trzeba było pójść do szpitala. Ale w szpitalu przez dwie godziny czekał w kolejce, siedział w korytarzu pełnym hałasu, wdychając wstrętny zapach karbolu26 i czuł się tak, jakby nie był Tichonem Iljiczem, lecz interesantem w przedpokoju komisarza lub naczelnika. I kiedy doktor, podobny do diaka27, czerwony, o jasnych oczach, w kusym, czarnym surducie pachnącym miedzią, przyłożył mu, sapiąc, zimne ucho do piersi, Tichon Iljicz oświadczył, że „Brzuch prawie już przestał...” i tylko nieśmiałość zmusiła do zażycia rycyny. A powróciwszy na jarmark, łyknął szklankę wódki z pieprzem i solą, po czym znów zaczął jeść sitkowy chleb28, pić herbatę, surową wodę i kwaśny barszcz, nie mogąc jednak niczym zaspokoić pragnienia. Zapraszali go znajomi na „odświeżenie się piwkiem” — i Tichon szedł.

Kulawy handlarz kwasem wrzeszczał:

— Ot, kwasek, bije w nosek! Kopiejkę dasz, lemoniadkę masz!

Tichon zatrzymywał sprzedawcę kwasu.

— Lody, lody! — wołał tenorem spocony łysy lodziarz, brzuchaty starzec w czerwonej koszuli.

I on — jak smarkacz! — jadł kościaną łyżeczką lody podobne do śniegu, od których okrutnie łupało w skroniach.

Zakurzony, zaśmiecony i zagnojony wygon, zdeptany i zryty nogami, kołami i kopytami, opustoszał — jarmark się kończył. Ale Tichon Iljicz, jakby komuś na złość, dalej trzymał w spiekocie i kurzu niesprzedane konie, jak gdyby nie przygniatała go choroba, lecz obraz wielkiej nędzy i biedy, od wieków panującej w tym mieście i w całym powiecie. Panie Boże, co za kraj! Ziemia czarna na głębokość półtora arszyna29 — i to jaka! A pięć lat nie przechodzi bez głodu. Miasto na całą Rosję sławne ze swego handlu zbożem — a do syta jada w nim chleb może ze stu ludzi! A jarmark?! Nędzarzy, głuptaków, ślepców i kalek tak potwornych, że aż strach ogarnia i mdło się robi, zebrał się po prostu cały pułk!

Do domu wracał Tichon Iljicz po wielkiej Starej Drodze w słoneczny, upalny ranek. Z początku jechał przez miasto i rynek, obok cerkwi, przez płytką rzeczkę, śmierdzącą kwasami, spływającymi z garbarni, a za rzeczką — w górę, przez Czarną Słobodę. Na rynku pracował tu kiedyś razem z bratem w sklepie Matorina, a teraz wszyscy mu się kłaniają. W Słobodzie przeżył swe dzieciństwo. Tutaj, na skłonie góry pośród wrosłych w ziemię lepianek z przegniłymi i sczerniałymi dachami, wśród nawozu, suszonego w słońcu na opał, popiołu, śmieci i gałganów jakąż wielką radością było uganianie się z krzykiem i gwizdaniem za żebrakiem, nauczycielem z powiatowej szkoły, dawno wyrzuconym z posady złym starcem-onanistą, który zarówno latem, jak zimą chodził w wojłokowych butach, w kalesonach i w krótkim palcie z wyleniałym bobrowym kołnierzem. Zwano go w całym mieście dziwacznym przezwiskiem „Psi pistolet”. Teraz nawet ślad nie pozostał po owej lepiance, w której urodził się i wyrósł Tichon Iljicz. Na jej miejscu stanął nowy drewniany domek z zardzewiałym szyldem nad wejściem: „Krawiec Sobolew. Ubrania dla duchownych”. Wszystko, co poza tym było w Słobodzie, pozostało takie same jak dawniej: świnie i kury w bocznych uliczkach, wysokie żerdzie przy wrotach, a na nich baranie rogi, duże białe twarze koronczarek, wyglądające małymi okienkami zza doniczek z kwiatami, bose chłopaki z jedną szelką przerzuconą przez ramię, puszczający papierowe latawce z ogonem z konopi, białowłose, ciche dziewczynki, bawiące się na przyzbach30 w ulubioną zabawę: pogrzeb lalek... A na górze, na polu, Tichon Iljicz przeżegnał się, mijając cmentarz, gdzie pośród starych drzew była kiedyś owa straszna mogiła bogacza i skąpca Zykowa, która zapadła się w tejże chwili, gdy ją usypano. Tichon Iljicz zastanowił się i skierował do bramy cmentarnej.

Przy dużej tej białej bramie stale siadywał i potrząsał rączką dzwonka oraz woreczkiem zezowaty zakonnik w czarnym habicie i zrudziałych butach, bardzo silny, kudłaty pijak o okrutnym wyglądzie, wymyślający z niezwykłym mistrzostwem od „...matki...”. Teraz mnicha nie było, a na jego miejscu siedziała, robiąc pończochę, stara baba podobna do czarownicy z bajki: w okularach, z dziobem, o zapadłych ustach — jedna z wdów, mieszkających w przytułku przy cmentarzu.

— Jak się masz, babko! — krzyknął dobrotliwie Tichon Iljicz, przywiązując konia do słupa przy bramie. — Możesz przypilnować konia?

Stara wstała i skłoniwszy się nisko, wymamrotała:

— Mogę, ojczulku.

Tichon Iljicz zdjął czapkę, raz jeszcze przeżegnał się, zwróciwszy się w stronę obrazu Bożej Rodzicielki i przewracając oczami, dodał:

— Dużo was tu teraz?

— Ano... Dwanaście babek, ojczulku.

— I cóż, często się kłócicie?

— Często, ojczulku.

Tichon Iljicz, nie spiesząc się, poszedł wśród drzew i krzyżów aleją, wiodącą do starej drewnianej cerkwi, niegdyś pomalowanej ochrą. Na jarmarku kazał sobie ostrzyc włosy i przyciąć oraz skrócić brodę, co go bardzo odmłodziło. Odmładzała go także szczupłość postaci i ogorzałość, na której tle bielała delikatna skóra świeżo wystrzyżonych trójkątów przy skroniach. Odmładzały też wspomnienia dzieciństwa i młodości... Odmładzała płócienna czapka... Tichon Iljicz w zamyśleniu i ze smutkiem rozglądał się dookoła... Jak krótkie i bezsensowne jest życie! A jaki spokój i cisza wokoło w tym słonecznym zaciszu za płotem starego kościelnego cmentarza! Gorący wiatr poruszał wierzchołki jasnych drzew, malujące się na tle bezobłocznego nieba, gdzieniegdzie uschłe z upału. Na kamieniach i pomnikach chwiały się ich przezroczyste, lekkie cienie. Gdy wiatr przycichał, słońce mocniej przypiekało kwiaty i trawy, w krzakach słodko śpiewały ptaki, a na rozpalonych ścieżkach różnobarwne motyle zamierały w miękkiej omdlałości. Na jednym z krzyżów Tichon Iljicz przeczytał:

Ale nic strasznego nie było dookoła. Tichon Iljicz szedł, stwierdzając jakby z przyjemnością, że cmentarz rośnie, że postawiono dużo nowych pięknych mauzoleów wśród staroświeckich pomników w kształcie trumien na nóżkach, wśród ciężkich żelaznych płyt i ogromnych, pospolitych a już butwiejących krzyżów, przepełniających cmentarz. „Zmarła w 1819 roku, 7 listopada o 5. z rana” — napisy takie przykro było czytać; jakże ciężki musiał być zgon o świcie słotnego jesiennego dnia w starym powiatowym mieście! Lecz obok jaśniał bielą pomiędzy drzewami marmurowy anioł z oczami utkwionymi w błękitne niebo, a pod nim na czarnym, lustrzanym granicie wyryto złotymi literami: „Błogosławieni, którzy w Panu umierają!”. Na żelaznym pomniku kolegialnego asesora, mieniącym się pod wpływem słot i czasu wszystkimi kolorami tęczy, można było odczytać wiersze:

Wydało się to Tichonowi Iljiczowi jakieś kłamliwe. Ale tutaj wzruszało nawet kłamstwo. Albowiem — gdzież prawda?! Ot tam, w krzakach, leży szczęka ludzka, jakby zrobiona z brudnego wosku: to wszystko, co zostało z człowieka... Wszystko...? Gniją kwiaty, wstęgi, krzyże, trumny i kości w ziemi — wszystko jest śmiercią i rozkładem!

Coraz surowiej marszcząc brwi, zdejmował czapkę i robił znak krzyża. Blady był jeszcze i słaby po chorobie, wspominał dzieciństwo, młodość, Kuźmę... Poszedł w ów daleki kąt cmentarza, gdzie pochowani byli jego najbliżsi: ojciec, matka i siostra, która umarła, będąc jeszcze małą dziewczynką... Napisy mówiły wzruszająco i pojednawczo o spokoju i odpoczynku, o uczuciach dla ojców, matek, mężów i żon, o miłości, której jakby nie było i nie będzie na ziemi, o prawdziwym oddaniu i pokorze względem Boga, o gorącej wierze w przyszłe, o spotkaniu się w innym błogosławionym świecie, w który wierzy się jedynie tutaj wśród mogił, o tej równości, jaką daje tylko śmierć, o tych chwilach, gdy zmarłego nędzarza całuje się w usta ostatnim całowaniem, jak brata... Gdy porównują go do cesarzów i władców, wygłaszając nad nim wielkie i uroczyste słowa... A tam, w oddalonym kącie przy parkanie, w krzakach bzu, drzemiących w spiekocie, tam, gdzie niegdyś były mogiły, a teraz zostały tylko pagórki lub doły zarosłe trawą z białymi kwiatami, Tichon Iljicz ujrzał świeży grób dziecięcy i krzyż, a na krzyżu — dwuwiersz:

I, przypomniawszy sobie własne dziecko, które niemowa-kucharka zadusiła przez sen, zamrugał oczami, powstrzymując napływające łzy...

Po szosie, przechodzącej obok cmentarza i gubiącej się w polach rozkołysanych zbożem, nikt nigdy nie jeździł. Chodził nią tylko bosonogi włóczęga w różowej, spłowiałej koszuli i portkach z różnokolorowych łat. Wszyscy zwykle jeździli zakurzoną, polną drogą, ciągnącą się równolegle. Drogą tą pojechał również i Tichon Iljicz. Z przeciwnej strony przeleciała najpierw obdarta dorożka — powiatowi dorożkarze jeżdżą po kawalersku! — a w dorożce siedział jeden z urzędników bankowych, który wybrał się na polowanie: na kolanach miał strzelbę w pokrowcu, na nogach — wysokie buty od błota (chociaż błot w całym powiecie nigdy nie było), a przy nim leżał łaciaty wyżeł. Za dorożką, wśród kurzu, wgramoliwszy się na staroświecki welocyped32 o dwóch kołach, z których jedno było ogromne, a drugie, tylne — malutkie, przejechał, nurkując po wybojach, młody pocztowiec. Przestraszył konia, więc Tichon Iljicz gniewnie ścisnął zęby: takiego nicponia przydałoby się zapędzić do prawdziwej roboty! Południowe słońce dopiekało, wiał gorący wiatr, bezobłoczne niebo przybierało kolor ołowiu. Tichon Iljicz, rozmyślając nad krótkością i bezsensownością życia, coraz gniewniej odwracał się od chmury kurzu na drodze i z coraz większą troską patrzył z ukosa na nędzne, zbyt wcześnie schnące zboża.

Miarowym krokiem, z wysokimi kijami w rękach szły tłumy pątnic, udręczonych zmęczeniem i upałem. Składały one Tichonowi Iljiczowi pokorne niskie pokłony, ale i one wydawały mu się nieszczere.

— Pokornisie! — mruczał. — A na noclegach pewnie gryzą się ze sobą jak psy!

Pijani chłopi, wracający z jarmarku, poganiali konie, wzbijając tumany kurzu — prawie po dziesięciu siedziało na każdej podwodzie33 — byli wśród nich rudzi i siwi, czarni i blondyni, ale wszyscy jednako ohydni, kudłaci i chudzi. Wyprzedzając ich łomoczące wozy, Tichon Iljicz kręcił głową.

— Och, włóczykije! Bodaj was diabli!

Jeden z nich, w koszuli porozrywanej na pasy, spał; leżał na plecach jak martwy i obijał się o wóz, odrzuciwszy w tył głowę i zadzierając w górę zakrwawioną brodę oraz nos nabrzmiały i oblepiony zakrzepłą krwią. Drugi biegł, doganiając porwaną przez wiatr czapkę, a gdy się potknął, Tichon Iljicz ze złą satysfakcją wyciął batem. Dalej spotkał wóz pełen sit, łopat i bab: siedząc plecami do koni, trzęsły się i podskakiwały; jedna z nich miała na głowie nową dziecięcą czapeczkę, włożoną daszkiem do tyłu; druga, z ustami pełnymi kołacza, śpiewała; trzecia machała rękami i ze śmiechem wrzeszczała za Tichonem Iljiczem: „Wujek, zgubiłeś kołek od osi!”. A Tichon Iljicz, wstrzymawszy konia, pozwolił się przegonić i wyciął batem tę babę również... Za szlabanem, gdzie szosa skręcała w bok, a łomoczące wozy pozostały w tyle, gdy otoczyła go cisza, przestrzeń oraz upał stepu, Tichon Iljicz znowu poczuł, że najważniejsze na świecie to jednak „interes”. Z wielką pogardą pomyślał o ziemianach, którzy na jarmarku zadawali szyku swymi nędznymi trojkami... Och, jakaż bieda wokoło! Chłopi zmarnowani do cna, ani źdźbła nie zostało w rozrzuconych po powiecie zbiedniałych zagrodach. Gospodarza by tu trzeba! Gospodarza!

— Ale nie takiego, jak ty, bracie! — ironizował gniewnie. — Sam żebrak jesteś, postrzeleniec, niedorajda!

Na połowie drogi była duża wieś Rownoje34, zamieszkana przez jednodworców35. Suchy podmuch wiał wzdłuż pustych ulic, po spalonych przez upał łozinach. Na progach, grzebiąc w popiele, trzepotały się kury. Z gruba ciosana i wymalowana na bury kolor cerkiew sterczała na nagim wygonie. Za nią, przecięty groblą z nawozu, błyszczał w słońcu płytki, gliniasty staw, woda gęsta i żółta, w której stado krów co chwila załatwiało swe potrzeby, a obok goły chłop mydlił sobie głowę. On także po pas wszedł w wodę, na piersiach jego błyszczał miedziany krzyżyk, szyja i twarz były na czarno opalone, a ciało aż raziło bladością i bielą.

— Wyprzęgnij no konia — powiedział Tichon Iljicz, wjeżdżając do stawu, śmierdzącego bydłem.

Chłop rzucił sinawy marmurkowy kawałek mydła na brzeg czarny od krowiego gnoju i z namydloną głową, zakrywając się wstydliwie, pośpieszył spełnić rozkaz. Koń chciwie przypadł do wody, lecz była ona tak ciepła i wstrętna, że zwierzę podniosło mordę i odwróciło łeb. Tichon Iljicz, pogwizdując nań, zamachał czapką:

— Ależ wodę macie! Pijecie ją?

— A u was jaka? Z cukrem? — wesoło i przyjaźnie odparł chłop. — Tysiąc lat ją pijemy! Ale co tam woda; ot, chleba brak!

I trzeba było zmilczeć: przecież i w Durnowce woda nielepsza i chleba też nie ma... I nie będzie... Za Rownojem droga znów wiodła wśród żyta, ale jakiego! Skąpego, słabego, prawie bez kłosa i pełnego chabrów... A około Wysiełek, pod Durnowką, na koślawej wierzbie pełnej dziupli siedziała chmara gawronów z rozdziawionymi srebrnymi dziobami, tego dnia z Wysiełek pozostała jedynie nazwa i czarne szkielety izb wśród śmieci! Kopciły one mleczno-sinawym dymem i czuć było kwaśną spaleniznę... Myśl o pożarze jak błyskawica przeszyła Tichona Iljicza.

„Nieszczęście!”, pomyślał, blednąc. Nic nie ubezpieczył był ze swego majątku, a w przeciągu jednej godziny może się stać wszystko...

Od świętego Piotra36, od owej pamiętnej wycieczki na jarmark, Tichon Iljicz zaczął popijać i to dość często, wprawdzie nie do utraty przytomności, ale do silnego podniecenia. Nie przeszkadzało to jednak wcale w interesach i według jego słów nie szkodziło też zdrowiu. „Wódka krew czyści”, mawiał. Wyglądał też jeszcze silniej niż dawniej. Życie swe i teraz nazywał katorgą, pętlą na szyi, złotą klatką. Ale coraz pewniej kroczył swoją drogą, nie zwracając uwagi na nic. W domu jego zapanowała codzienność i kilka lat przeszło tak jednostajnie, że wszystko się zlało w jeden jedyny dzień roboczy. A zdarzenia wielkie i nowe przyszły niespodzianie: wojna z Japonią37 i rewolucja38.

Pogłoski o wojnie zaczęły się naturalnie od przechwałek. „Kozak, bratku, prędko z nich zedrze żółtą skórę”. Lecz słabe te i na niczym nieoparte przechwałki trwały niedługo i wkrótce poszły inne gadki.

— Z własną ziemią nie wiadomo, co robić! — surowym gospodarskim tonem mówił Tichon Iljicz, myśląc, zdaje się po raz pierwszy w życiu, nie tylko o durnowskiej, lecz o całej ruskiej ziemi. — To nie wojna, a po prostu zawracanie głowy!

Zdarzało się i to drugie, odwieczne: stawano po stronie tych, którzy byli górą. I wieści o strasznych porażkach rosyjskiej armii wprowadzały w zachwyt.

— Do-o-brze! Tak ich, tak ich, sukinsynów, tak!

Zachwycały też i zwycięstwa rewolucji, zachwycały zabójstwa.

— Jak dał temu ministrowi pod żebro! — mówił niekiedy Tichon Iljicz w zapale. — Jak mu dał! Nawet prochu z niego nie zostało!

Lecz budziła się również trwoga. Gdy tylko zaczęto mówić o gruntach, budziła się złość posiadacza. „To wszystko robota żydowska! Wszystko to zrobiły Żydy i te kudłacze, studenty!”. Najwięcej ze wszystkiego rozdrażniało Tichona Iljicza, że syn diaka z Ulianowki, seminarzysta, pętający się bezczynnie przy ojcu, nazywa siebie socjaldemokratą. I nie można było nic zrozumieć: mówią i mówią: „Rewolucja, rewolucja”, a wokoło wszystko jak dawniej, takie codzienne: słońce świeci, na polu kwitnie zboże i podwody wloką się na stację. A ludzie z ich wymijającymi odpowiedziami lub uporczywym milczeniem są tacy niezrozumiali!

— Chytry to naród, chytry! Aż strach, jaki chytry! — mawiał Tichon Iljicz i, zapominając o „Żydach”, dodawał: — Przypuśćmy, że to nie żadna sztuka. Zmienić rząd, ziemię podzielić; to nawet dziecko przy piersi zrozumie! I, naturalnie, wiadomo za kim jest naród! Ale, naturalnie, musi milczeć! I znaczy, trzeba uważać i tak robić, żeby milczał! Nie popuszczać mu cugli. A i jak popuścisz, trzymaj się, bracie: niech tylko poczuje powodzenie i luz pod ogonem, rozniesie na kawałki!

Kiedy czytał lub słyszał, że będą zabierali ziemię tylko tym, którzy mają więcej niż pięćset dziesięcin39, sam stawał się „wichrzycielem”. Zapuszczał się nawet w spory z mieszkańcami Durnowki. Stoi, bywało, obok jego sklepiku chłop, kupił na stacji wódki, w sklepie — certę40 i obwarzanków; zdjął czapkę, ale wciąż jeszcze odkłada rozkosz jedzenia na później, a tymczasem mówi:

— Nie, ty o tym, Iljicz, nie gadaj. Po sprawiedliwej cenie to wziąć ziemię można by. Ale tak! Nie, tak, to jakoś nie wychodzi...

Pachną sosnowe deski, zwalone przy stodołach naprzeciw drzwi. Przenikliwie czuć woń cert i sznurków, na które nawleczone są obwarzanki. Słychać, jak za drzwiami i za budynkami stacji dyszy i bucha parą gorąca lokomotywa towarowego pociągu. Tichon Iljicz stoi bez czapki przed sklepem, mruży oczy i uśmiechając się, mówi:

— Głupstwa! A jeżeli on nie gospodarz, a włóczęga?

— Kto? Właściciel?

— Nie, tyłek!

— No, to inna sprawa! Takiemu odebrać wszystko, takiemu bebechy wypruć także nie grzech!

— A właśnie! Właśnie o to chodzi!

Ale nadeszła też inna wieść: że będą zabierali i poniżej pięciuset dziesięcin! A wtedy duszą owładała natychmiast podejrzliwość, zdumienie i zaczepność. Wszystko, co robiono w domu, wydawało się wstrętne.

Zdarzało się, że Jegorka, podręczny, wynosił ze sklepu worki po mące i zaczynał je wytrząsać. Głowa chłopca przypominała głowę głuptaka z miasta, „Motii-Kaczej-Główki”. Ciemię miał wypukłe, włosy twarde i gęste (i czemu głuptasy mają takie gęste włosy?), czoło — wklęsłe, twarz — krzywą i długą jak jajo, oczy wytrzeszczone, z białymi, cielęcymi rzęsami, o powiekach mocno naciągniętych: zdawałoby się, że nie wystarczyło skóry na te powieki i że jeżeli chłopak zamknie oczy, będzie musiał otworzyć usta, a jeżeli zechce usta zamknąć — oczy otworzą mu się szeroko. I Tichon Iljicz ze złością krzyczał:

— Bałwan! Dureń! Czego wytrząsasz na mnie?

Zdarzało się, że kucharka wynosiła kuferek, odwracała go dnem do góry i pięścią zaczynała coś z niego wybijać. Tichon Iljicz, zrozumiawszy o co chodzi, z wolna kiwał głową:

— Ot, gospodynie, żeby was... Prusaki wybijasz?

— Ich tu całe chmary! — radośnie odpowiadała kucharka. — Popatrzyłyśmy, a tu... Boże wielki!

Tichon Iljicz, zgrzytnąwszy zębami, wychodził na szosę i długo spoglądał na falujące pola po stronie Durnowki.

Izby jego, kuchnia, sklep i stodoła, w której niegdyś był handel spirytualiami, stanowiły jeden kompleks pod wspólnym żelaznym dachem. Z trzech stron przylegały doń strzechy obór i chlewów kryte słomą; w ten sposób tworzył się zaciszny kwadrat. Ganek i wszystkie okna wychodziły na południe. Ale spichrze ze zbożem, postawione na wprost okien po drugiej stronie drogi, zagradzały widok. Na prawo była stacja, na lewo — szosa, za nią — brzozowy lasek. I gdy Tichonowi Iljiczowi robiło się źle na duszy, wychodził na szosę. Wiła się ona krętą wstęgą od jednego pagórka do drugiego, schodziła na południe, to zniżając się wraz z polami, to wznosząc się ku horyzontowi aż do dalekiej budki, gdzie ją przecinała południowo-wschodnia droga żelazna. I jeżeli się zdarzało, że do Ulianowki jechał któryś z chłopów durnowskich (naturalnie, któryś z bardziej przedsiębiorczych i mądrzejszych, na przykład Jakow, którego wszyscy nazywają Jakowem Mikiticzem za to, że skąpy, że przez dwa lata chowa każdą kadź zboża i że posiada trzy dobre konie) — Tichon Iljicz zatrzymywał go.

— Żebyś se przynajmniej czapkę kupił — wołał drwiąco.

Jakow w czapce, w perkalowej koszuli, w krótkich parcianych spodniach, bosy, siedział na brzegu wozu. Przyciągnąwszy sznurkowe lejce, zatrzymywał wypasioną kobyłę:

— Jak się macie, Tichonie Iljiczu! — mówił powściągliwie.

— Jak się masz! Mówię, że mógłbyś już ofiarować tę twoją czapkę na gniazdo dla wron!

Jakow, z chytrym uśmiechem wpatrując się w ziemię, kiwał głową.

— To... Jak powiedzieć? Dobrze by było. Ale jeżeli, na ten przykład, kapitał nie pozwala?

— Nie gadaj! Już my was, bidne sieroty, do-o-obrze znamy! Dziewczynę wydał, chłopca ożenił, pieniądze ma!... Czegóż ty jeszcze chcesz od Pana Boga?

Pochlebiało to Jakowowi, ale czyniło go jeszcze ostrożniejszym.

— O Boże! — wzdychał i mruczał drżącym, jakby chichoczącym głosem: — Pieniądze... A jeżeli ja ich, na ten przykład, nigdy nie miałem? A chłopak... Cóż chłopak? Z chłopaka niewielka pociecha... Po prostu... Trzeba przyznać... Żadna pociecha! Teraz z młodych pociechy nie ma!

Jakow, jak wielu chłopów, łatwo się gorączkował, a zwłaszcza wtedy, kiedy chodziło o jego rodzinę lub gospodarstwo. Skryty był także, ale nerwowość często brała górę nad skrytością, jakkolwiek objawiała się tylko w urywkowym sposobie mowy i w drżącym głosie. A Tichon Iljicz, aby go do reszty rozdrażnić, pytał współczująco:

— Żadnej pociechy? Patrzcie, patrzcie!... I to z powodu baby?

Jakow, spoglądając wokoło, skrobał się paznokciami po piersi:

— Z powodu baby! Żeby ją padaczka...

— Zazdrosny?

— Zazdrosny... Że niby ja ją...

— Hm! — współczująco odzywał się Tichon Iljicz, chociaż doskonale wiedział, że nie ma tu dymu bez ognia.

A oczy Jakowa zaczynały się już rozbiegać:

— Naużalała się tam przed mężem, naużalała! Ale co tam... Naużalała! Otruć chciała! Kiedyś, na ten przykład... Na przeziębienie dobrze zapalić papierosika, żeby zelżało na piersiach... No i zauważyła... Wsunęła pod poduszkę papierosik... Jakbym nie popatrzał, przepadło!

— A cóż to za papierosik?

— Natłukła kości z umarlaków i wsypała zamiast tytoniu...

— No, to chłopak dureń! Nauczyłbym ją, przeklętą babę, po naszemu!

— Akurat..! Toż on, na ten przykład, jeszcze na mnie wsiadł! A skręca się jak gadzina! Ja go za łeb, a łeb ostrzyżony! Ja go za kark, a tu szkoda koszuli!

Tichon Iljicz kiwał głową, chwilkę milczał i na koniec zdecydował się.

— A jak tam u was? Czekacie na bunt?

Ale wówczas powróciła skrytość Jakowa. Uśmiechnął się i machnął ręką.

— Eeeee! — bąknął pośpiesznie. — Jaki tam, u diabła, bunt? U nas naród spokojny... Bardzo spokojny naród...

I przyciągnął lejce, że niby koń się płoszy.

— A w niedzielę? O czym radziliście? — ze złością rzucił nagle Tichon Iljicz.

— Radzili? A cholera ich wie! Pokrzyczeli, na ten przykład...

— Wiem ja, o czym krzyczeli, wiem!

— No to co? Ja nie ukrywam... Gadali na ten przykład, że wyszedł, niby, rozkaz... Niby, że kazali... Za nic nie pracować po dawnej cenie...

Przykro było myśleć, że kiedy sprawy są ważne, ręce z powodu jakiejś tam Durnowki opadają. A przecież w całej tej Durnowce jest w ogóle wszystkiego trzydzieści zagród. I leży w takiej diabelskiej dziurze: szeroki jar, z jednej strony chaty, z drugiej — dworek. A dworek ten i chaty patrzą na siebie z dnia na dzień, czekając jakiegoś „rozkazu”... Ech, puścić by tak kilku kozaków z nahajkami!

A „rozkaz” jednak „wyszedł”. Którejś niedzieli rozeszła się wieść, że w Durnowce wiec opracowuje plan napadu na dwór. Ze złymi a radosnymi błyskami w oczach, z poczuciem niezwykłej siły i śmiałości, z gotowością „złapania samego czorta za rogi” Tichon Iljicz krzyknął: „Zaprząc konia do linijki!” i po dziesięciu minutach pędził już szosą do Durnowki. Po deszczowym dniu słońce zachodziło w szaro-czerwonych chmurach, pnie brzóz w lasku wydawały się pąsowe; trudno było przejechać polną drogą, ostro odcinającą się czarno-fioletowym błotem od świeżej zieleni. Z końskiego zadu i z suwającej się po nim uprzęży spadała różowa piana. Lecz mniejsza o konia! Mocno uderzając go lejcami, Tichon Iljicz skręcił w bok od kolei i pojechał na prawo, a zobaczywszy Durnowkę, na chwilę zwątpił w prawdziwość pogłosek o buncie. Cisza panowała wokoło, skowronki śpiewały swe wieczorne pieśni, pachniało zwyczajnie wilgotną ziemią i słodyczą polnych kwiatów. Lecz nagle spojrzenie Tichona Iljicza padło na okólnik41 przy dworze, gęsto usiany żółtymi jaskrami: na okólniku pasły się chłopskie konie! Aha — zaczęło się! Szarpnąwszy lejcami, Tichon Iljicz przeleciał obok okólnika, obok stodoły tonącej w łopuchach i pokrzywach, obok niskopiennego wiśniowego sadu pełnego wróbli, obok stajni i czeladnej42, i wpadł na podwórze... A potem działo się coś niesamowitego: o zmierzchu, dusząc się złością, doznaną obrazą i strachem, Tichon Iljicz siedział w polu na linijce. Serce mu waliło, ręce się trzęsły, twarz paliła, a słuch był wyostrzony jak u zwierzęcia. Siedział, słuchał krzyków, dobiegających z Durnowki, i przypominał sobie, jak tłum, który wydał mu się olbrzymi, ujrzawszy go, runął przez jar do dworu, napełnił podwórze zgiełkiem i wymysłami, stłoczył się przed gankiem i przycisnął Tichona do drzwi. Tichon Iljicz miał w rękach tylko bat i machał nim, to odstępując, to rozpaczliwie rzucając się w tłum. Lecz jeszcze zamaszyściej i jeszcze mocniej machał kijem napierający rymarz43 — zły, suchy, z zapadłym brzuchem, ostronosy, w butach i w liliowej perkalowej koszuli. To on w imieniu całego tłumu (dziwne wrażenie robili wśród ciżby Mikołajek, szary, najbiedniejszy nędzarz w całej Durnowce, Czugunok i nawet Jakow!) ryczał, że wyszedł rozkaz „skończyć ten interes”, skończyć w jeden dzień i o tej samej godzinie w całej guberni: przepędzić ze wszystkich dworów obcych parobków i zastąpić ich na robocie tutejszymi — po rublu dziennie! — a panów wygnać na cztery wiatry, dokąd ich oczy poniosą. Tichon Iljicz wrzeszczał na to jeszcze przeraźliwiej, starając się zagłuszyć rymarza:

— A-a-a! To tak! Nauczyłeś się, włóczykiju, od syna diaka? Wyniuchałeś!?

A rymarz chwytał w lot jego słowa.

— Sam żeś włóczykij! — darł się aż do ochrypnięcia, z twarzą nabiegłą krwią.

— Ty siwy durniu! To ja i bez syna diaka nie żyłem?! To i bez niego nie wiem, ile masz gruntu? Ty hyclu! Dwieście?! A ja, psiakrew, ja to wszystkiego mam taki kawałek, jak ten twój ganek! A dlaczego?! Kto ty jesteś? Kto ty jesteś, pytam ja ciebie?! Z jakich to panów?!

— No, pamiętaj, Mit’ka, pamiętaj! — krzyknął na koniec Tichon Iljicz bezradnie i czując, że mu się w głowie kręci, rzucił się przez tłum do linijki. — Popamiętasz to sobie!

Ale nikt nie przestraszył się groźby i zgodny śmiech, ryk i gwizdanie poleciały za nim w ślad... A potem Tichon Iljicz krążył wokoło dworu i drżąc, słuchał. Wyjechał na drogę, na skrzyżowanie i stanął twarzą do zorzy, do stacji, gotowy w każdej chwili popędzić konia. Cicho było bardzo, ciepło, wilgotno i ciemno. Ziemia, podnosząc się ku horyzontowi, gdzie jeszcze żarzył się czerwonawy słaby blask, czerniała jak przepaść.

— Stój, ścierwo — przez zęby szeptał Tichon Iljicz do poruszającego się konia — s-stój!

Z oddali słychać było krzyki i pieśni. A nad wszystkie głosy wybijał się ryk Czerwonego Wańki, który już dwa razy był w donieckich44 kopalniach... Potem nad dworem wystrzelił ciemny, ognisty słup! Chłopi otrząsnęli w sadzie wszystkie zawiązki owoców i podpalili szałas, a spośród płomieni zaczął strzelać pistolet, zapomniany tam przez uciekającego sadownika-mieszczanina45...

Dowiedziano się później, że naprawdę stał się cud: w tym samym dniu zbuntowali się chłopi prawie w całym powiecie. Hotele w mieście długo przepełnione były ziemianami, szukającymi ochrony u władz. W następstwie Tichon Iljicz ze wstydem przypominał sobie, że i on szukał jej również, a wstydził się dlatego, że mieszkańcy Durnowki pokrzyczeli, narobili rwetesu i zamilkli. Rymarz zaczął wkrótce, jakby nigdy nic, zjawiać się w sklepie w Worgole i z szacunkiem zdejmował czapkę na progu, niby nie dostrzegając, że twarz Tichona Iljicza ciemnieje na jego widok. Jednak wciąż jeszcze kursowały pogłoski, że durnowcy chcą zabić Tichona Iljicza. Zbyt późno wracając więc do domu z Durnowki, bał się, macał rewolwer, nieprzyjemnie ciążący w kieszeni spodni, i dawał sobie słowo, że pewnej pięknej nocy spali całą Durnowkę albo zatruje wodę w jej stawach... Ale wreszcie i te pogłoski ucichły. Jednak Tichon Iljicz zaczął na serio myśleć, że trzeba raz już skończyć z tą przeklętą wsią. „Bliższa ciału koszula...”. Zresztą chłopi stali się tacy wyzywający w zachowaniu, okazywali jakieś tajemnicze uświadomienie...

— Gdzieś ty to wszystko wyczytał? W gazetach? — zapytał kiedyś Tichon Iljicz jąkałę Kobylaja, sławnego z tego, że go „przyłapano” pewnego razu wśród koni.

— W g-g-g-azetach? — zdziwił się Kobylaj. — A k-k-k-tóżby nam g-g-gazety dawał?

Rzeczywiście: nikt im przecież ich nie dawał. Ale durnowcy wiedzieli jednak „sami z siebie wszyściuteńko” i głupio byłoby powierzać teraz któremuś z nich nadzór albo jakieś interesy we dworze... Zresztą karbowym był Rod’ka.

W roku tym, najbardziej burzliwym ze wszystkich lat ostatnich, Tichon Iljicz skończył pięćdziesiątkę. Ale marzenie o ojcostwie nie opuściło go dotąd i ono właśnie zetknęło go z Rod’ką.

Rod’ka, wysoki, ponury chłop z Ulianowki, dwa lata temu zamieszkał w zagrodzie brata Jakowa, Fiedota; ożenił się, pochował Fiedota, zmarłego z przepicia na weselu, i poszedł do wojska. A jego młoda żona, kobietka zgrabna, z bardzo białą i delikatną cerą, ze ślicznym rumieńcem i z wiecznie opuszczonymi rzęsami, zaczęła pracować we dworze na dniówki. Właśnie te jej spuszczone rzęsy strasznie podniecały Tichona Iljicza. Durnowskie baby noszą na głowie „rogi”: zaraz po ślubie warkocze układają na ciemieniu i przykrywają je chustką, z czego robi się coś dzikiego, podobnego do krowich rogów; noszą też staroświeckie ciemnoliliowe kaftany z galonami46, białe fartuchy w rodzaju sarafana47 i łapcie. Ale Młoda — przydomek ten już jej pozostał — ładna była nawet w tym stroju. I pewnego wieczora, gdy samotnie zgarniała kłosy w ciemnej stodole, Tichon Iljicz, obejrzawszy się, zbliżył się do niej szybko i pośpiesznie rzekł:

— W bucikach będziesz chodziła, w jedwabnych chustkach... Nie będę żałował choćby ćwiartki48!

Ale Młoda milczała jak zabita.

— Słyszysz czy nie? — krzyknął szeptem Tichon Iljicz.

Lecz Młoda jakby skamieniała, pochyliwszy głowę i zagarnąwszy grabiami kłosy.

I Tichon Iljicz nic nie wskórał. Wtem niespodziewanie zjawił się przed terminem Rod’ka bez jednego oka. Było to wkrótce po buncie w Durnowce i Tichon Iljicz natychmiast zgodził Rod’kę razem z żoną do dworu, tłumacząc się tym, że „teraz bez żołnierza ani rusz!” Na świętego Ilję49 Rod’ka pojechał do miasta, a Młoda myła podłogi w domu. Omijając kałuże, Tichon Iljicz wszedł do pokoju, spojrzał na schyloną Młodą, na jej białe łydki zbryzgane brudną wodą, na całą jej rozrosłą i tęższą teraz postać... I nagle przekręcił klucz w drzwiach, a potem, wyjątkowo silny i spragniony, ruszył ku Młodej. Kobieta szybko się wyprostowała, podniosła ku niemu rozczerwienioną, wzburzoną twarz i trzymając w rękach mokrą ścierkę, krzyknęła jakoś dziwnie:

— Jak ci dam!...

Czuć było gorące pomyje, pot, rozgrzane ciało... Tichon Iljicz porwał Młodą za rękę, wyrwał jej ścierkę, schwycił kobietę za stan50 i przycisnąwszy ją do siebie tak, że kości zatrzeszczały, zaniósł ją do sąsiedniego pokoju, gdzie stało łóżko. I Młoda, odrzuciwszy w tył głowę i szeroko otworzywszy oczy, już się nie wyrywała ani sprzeciwiała...

Męką było potem patrzenie na żonę i na Rod’kę, męką — świadomość, że Młoda sypia z mężem i że ten bije ją okrutnie, bije co dzień i co noc. A wkrótce zjawił się też strach. Nieznane są drogi, jakimi zazdrosny człowiek dochodzi do prawdy! I Rod’ka do niej doszedł, a wówczas stał się straszny: chudy, jednooki, z długimi rękami, silny jak małpa, z malutką, krótko ostrzyżoną głową, którą zawsze trzymał schyloną, patrząc spode łba głęboko osadzonym, błyszczącym okiem... W wojsku nauczył się ukraińskich wyrazów i akcentów, a jeżeli Młoda ośmielała się odpowiadać na jego krótkie, szorstkie słowa, brał spokojnie rzemienny bicz, zbliżał się do niej ze złym uśmieszkiem i przez zęby zapytywał:

— Co pani mówią?

Po czym tak mocno ją uderzał, że kobiecie aż się ciemno w oczach robiło.

Pewnego razu, ujrzawszy taką rozprawę, sam Tichon Iljicz nie wytrzymał i krzyknął:

— Co robisz, łotrze jeden!

Ale Rod’ka spokojnie usiadł na ławce i tylko na niego spojrzał:

— Co pan mówią?

I Tichon Iljicz śpiesznie zatrzasnął drzwi...

Zaczęły przebłyskiwać dzikie myśli; może by otruć żonę: na przykład, zaczadzić, a z Rod’ką zrobić tak, żeby go gdzieś przygniotła ziemia albo dach... Ale przeszedł jeden miesiąc, drugi, i nadzieja, która upajała jego myśli, okrutnie go zawiodła: Młoda nie zaszła w ciążę! Wszyscy w Durnowce byli dotąd pewni, że winien temu Rod’ka. Tichon Iljicz także tak myślał i żywił nadzieję. Ale jakoś w połowie września, gdy Rod’ka był na stacji, Tichon Iljicz niespodzianie zjawił się na folwarku i aż krzyknął, spojrzawszy na wykrzywioną przestrachem ładną twarz Młodej.

— Co, znowuś gotowa? — ryknął, wbiegając na ganek.

Młodej aż wargi zbladły, nos stał się woskowo żółty, a oczy rozszerzyły się i poczerniały: tak, znów się okazało, że nie jest brzemienna. Wyczekując śmiertelnego ciosu w głowę, odchyliła ją w tył, ale Tichon Iljicz powstrzymał się i tylko jęknął z bólu i wściekłości.

Po chwili wyjechał z powrotem do domu i od tej pory Rod’ka nie miał już powodu do zazdrości. A chłop, wyczuwszy to, zaczął się bać Tichona. Ten zaś miał tylko jedno jedyne pragnienie: jak najprędzej przepędzić go na cztery wiatry. Ale kto mógłby go zastąpić?

Z durnowskimi chłopami Tichon Iljicz miał się jeszcze na baczności. Naczelnika policji ziemskiej i komisarza prosił do siebie i wprawdzie ich upijał, ale cóż miał z tego za pożytek? Komisarz Orłow, przyjechawszy do niego, nic innego nie robił, tylko pił „za zdrowie szanownej Anastasji Pietrowny!”, zajadał przekąski, epatował swą wolnomyślnością, krytykował z wielką nonszalancją „priemier-ministra”51 i nie dawał gospodarzowi możności wypowiedzenia dwóch słów o swoich sprawach. Kiedy, bywało, zanocował, sypiał do dziesiątej, a wstawszy, ubierał się w kapotę gospodarza i siedział, wysuwając spod niej brudne nogi z długimi jak u psa pazurami...

Przypadek wybawił z kłopotu Tichona Iljicza. Pogodził się całkiem niespodzianie z bratem i namówił go do zarządzania Durnowką.

Od znajomego w mieście dowiedział się był, że Kuźma przestał pić, że przez długi czas pracował jako urzędnik w majątku u ziemianina Kasatkina i, co najdziwniejsze, stał się „autorem”. Tak jest: podobno wydrukowali całą książkę jego wierszy, a na okładce zaznaczono: „nakładem autora”.

— Ta-a-a-a-ak! — przeciągnął Tichon Iljicz, dowiedziawszy się o tym. — No, no, to ci majster z tego Kuźmy! A można zapytać... Jak to oni wydrukowali: utwory Kuźmy Krasowa?

— Wszystko, jak potrzeba — odrzekł znajomy, przekonany zresztą (jak wielu w mieście), że Kuźma swe wiersze „ściąga” z książek i pism.

Wówczas Tichon Iljicz, nie wstając z miejsca, od razu tutaj przy stole w restauracji Dajewa napisał do brata suchą i krótką kartkę, że czas już, aby obydwaj, on i brat, dwaj starcy, pogodzili się i przyznali do wzajemnych win. Pogodzenie się nastąpiło również w restauracji, a było szybkie i milczące. Nazajutrz odbyła się rozmowa o interesach.

Było to rankiem w restauracji jeszcze pustej. Słońce świeciło w zakurzone okna, oświetlało stoliki, przykryte wilgotnawymi, czerwonymi obrusami, padało na ciemną podłogę, pachnącą stajnią, a dopiero co umytą opiłkami, na usługujących chłopców w białych koszulach i spodniach. W klatce, jak nakręcony, wyśpiewywał kanarek. Obok w cerkwi Michała Archanioła52 dzwoniono na nabożeństwo i poważny głęboki dźwięk dzwonów, wstrząsając szybami, drżał i huczał nad głową. Tichon Iljicz z twarzą zdenerwowaną i skupioną usiadł przy stole, obstalował z początku dwie herbaty, ale nie wytrzymał i wziął do ręki spis potraw, nowość, która bawiła wszystkich gości Dajewa. W spisie „stało wydrukowane”: „Karafeczka wódki z przekąską — 25 kop. Z przyzwoitą przekąską — 40 kop.”. Tichon Iljicz kazał sobie podać karafkę za 40 kop., chciwie wypił dwa kieliszki i właśnie chciał nalać trzeci, gdy usłyszał nad uchem z dawna znajomy głos:

— No, więc jak się masz?

Kuźma ubierał się podobnie jak brat. Niższy był od niego, bardziej kościsty i suchy, a w ramionach nieco szerszy. Twarz miał dużą, chudą, o z lekka wystających kościach policzkowych, twarz sprytnego starego sklepikarza, wywodzącego się z chłopów, brwi — szare, nastroszone, i niewielkie, zielonkawe oczy. Rozpoczął przemowę zawile:

— W pierwszych moich słowach powiem ja ci, Tichonie Iljiczu — zabrał głos, gdy brat nalał mu herbaty — powiem ci, kto ja jestem, żebyś wiedział... — Uśmiechnął się. — Żebyś wiedział, z kim się zadajesz...

Miał zwyczaj rąbać sylaby, podnosić brwi w górę, a w czasie rozmowy odpinać i zapinać pierwszy guzik marynarki.

Więc zapiąwszy go, ciągnął dalej:

— Ja, widzisz, jestem anarchistą...

Tichon Iljicz uniósł brwi.

— Nie bój się. Polityką się nie zajmuję. A myśleć nikomu nie można zabronić. No, i dla ciebie żadnej szkody w tym nie ma... Gospodarować mogę porządnie, ale otwarcie mówię: drzeć skóry z ludzi nie będę.

— Nie takie teraz zresztą czasy — westchnął Tichon Iljicz.

— No, czasy te same zostały. Jeszcze, niby, można skórę drzeć. Ale nie! Nie powinno się... Będę gospodarował, a w wolnych chwilach będę się kształcił... Czytał, znaczy się...

— Och, pamiętaj: zaczytasz się, w kieszeni nie doliczysz się! — powiedział, kręcąc głową i gryząc wargi, Tichon Iljicz. — A zresztą, to nie dla nas zajęcie.

— No, ja tak nie myślę, — odrzekł Kuźma. — Ja, bracie, jakby ci to powiedzieć? Dziwny rosyjski typ jestem!

— Przecież i ja sam, zauważ, rosyjski jestem człowiek — wtrącił Tichon Iljicz.

— Ale inny. Nie mówię, żem lepszy od ciebie, ale inny. Ty, ja widzę, dumny jesteś z tego, żeś Rosjanin, a ja, bracie, wcale nie jestem słowianofilem! Nie chcę dużo gadać, powiem tylko jedno: nie chwalcie wy się, na litość Boską, że jesteście Rosjanami! Przecież dziki z nas naród i ślamazarny! Ani to Bogu świeczka, ani czortu ogarek... Ale o tym to jeszcze później pogadamy.

Tichon Iljicz spochmurniał i zabębnił palcami po stole.

— Może to i racja — powiedział, nalewając powolutku kieliszek. — Dziki naród. Zwariowany.

— No, więc właśnie! Ja, można powiedzieć, dosyć się natłukłem po świecie, no i co? Po prostu nigdzie nie widziałem nudniejszych i bardziej leniwych ludzi. A jeżeli kto nawet leniem nie jest — Kuźma popatrzał z ukosa na brata — to w takim też niewiele jest sensu. Zgarnia, wije gniazdo, a co z tego za sens?

— Jak to: co za sens? — spytał Tichon Iljicz.

— No tak, bo i gniazdo trzeba wić z sensem. Że, niby, jak uwiję, to i żyć sobie będę po ludzku. Ot: tym tutaj i tym! — I Kuźma uderzył się palcem w pierś i w czoło.

Tichon Iljicz nalał sobie drugą szklankę herbaty. Kuźma, włożywszy srebrne binokle, ciągnął ze spodeczka gorącą bursztynową wodę, Tichon zaś, bacznie popatrzywszy na niego błyszczącymi oczami i zastanawiając się nad czymś, rzekł:

— To wszystko, bracie, nie dla nas. „Na wsi, bracie, na wsi żyj, stale chłopski barszczyk żryj, dziury w łapciach szyj a szyj...”.

— Łapcie! — zgryźliwie odezwał się Kuźma. — Drugi tysiączek lat już my te łapcie taszczymy, bodaj je wszyscy diabli! Drugi tysiączek lat żyjemy z rozdziawioną gębą! Po diabła to wszystko! A kto winien? Ja na to tak odpowiem: wstyd zwalać ciągle winę na sąsiada! Że, niby, Tatarzy nas gnietli! Myśmy, podobno, naród młody! A przecież chyba i tam, w tej Europie, także gnietli różni... Mongoły rozmaite... Chyba i Niemcy nie starsi od nas... No, ale to inna sprawa!

— Racja! — powiedział Tichon Iljicz. — Lepiej pogadajmy o interesach.

Kuźma postawił pustą szklankę do góry dnem na spodeczku, zapalił i rzekł:

— Do cerkwi nie chodzę...

— Znaczy się, mołokanin53 jesteś — spytał Tichon Iljicz i pomyślał: „Przepadłem! Trzeba będzie, widać, skończyć z Durnowką!”.

— Coś w tym rodzaju — uśmiechnął się Kuźma. — A ty do cerkwi chodzisz? Żeby nie strach i bieda, całkiem zapomniałbyś!

— No, nie ja pierwszy, nie ja ostatni — odrzekł Tichon Iljicz, nachmurzywszy się znowu. — Grzeszni żeśmy ludzie! Ale powiedziano przecież: „Wszystko będzie wybaczone za jedno westchnienie”.

Kuźma pokiwał głową.

— Mówisz z przyzwyczajenia! — powiedział surowo. — Ale pomyśl tylko: jakże to tak może być? Przez całe życie żyj jak świnia, a potem westchnij i wszystko jak ręką odjął!... Jest w tym jaki sens czy nie?

Rozmowa stawała się ciężka. „I to racja!”, pomyślał Tichon Iljicz, patrząc na stół błyszczącymi oczami, ale, jak zwykle, chciało mu się wykręcić od rozmyślań i rozpraw o Bogu i życiu, dlatego powiedział, aby tylko coś powiedzieć:

— Rada by dusza do raju, ale grzechy nie puszczają!

— O, o, o! — podchwycił Kuźma, stukając paznokciem po stole. — To jest właśnie to nasze najulubieńsze, nasza cecha zatracona: gadanie swoją drogą, a uczynki swoją! To właśnie rosyjska śpiewka, bracie: źle jest żyć po świńsku, a jednak żyję tak i będę żył po świńsku! Typ z ciebie, bracie, typek! No, a teraz gadaj o interesie...

Dzwon zamilkł i kanarek ucichł. Szynk zapełniał się ludźmi, rozmowy przy stolikach stawały się coraz głośniejsze. Służący otworzył okno. Wpadł przez nie hałas z rynku. Gdzieś w sklepiku zadziwiająco wyraźnie i dźwięcznie zakrzyczała przepiórka. I Kuźma przysłuchiwał jej się przez cały czas rozmowy o interesach, a niekiedy półgłosem pomrukiwał: „Widzicie ją!”. A gdy się dogadali, uderzył dłonią w stół i energicznie rzekł:

— Więc, znaczy: nie ma o czym mówić!

I sięgnąwszy ręką do bocznej kieszeni marynarki, wyjął cały stos papierów i papierków, wyszukał wśród nich książeczkę w szarej marmurkowej okładce i położył ją przed bratem.

— Masz — powiedział. — Ustępuję twojej prośbie, a własnej słabości. Książczyna marna, wiersze nieobmyślane, dawne... Ale co zrobić, no, weź i schowaj.

I Tichona Iljicza już mocno czerwonego od wódki znowu wzruszyła świadomość, że jego brat jest autorem, że na tej szarej marmurkowej okładce wydrukowano: Poezje K. I. Krasowa. Obracał książkę w rękach i nieśmiało rzekł:

— Przeczytałbyś coś... Hm? Zrób to dla mnie, przeczytaj ze dwa-trzy wierszyki!

I spuściwszy głowę, denerwując się trochę, trzymając z daleka od siebie książkę i surowo patrząc w nią przez szkła, Kuźma zaczął czytać to, co zwykle czytają samouki: naśladownictwa Kolcowa54, Nikitina55, żale na los i biedę, uskarżania się przed płynącą chmurą-niepogodą... Pewnie i sam czuł, że wszystko to jest stare i nieszczere. Ale za cudzą nieszczerą formą kryła się prawda, to, co człowiek sam kiedyś silnie i żywo przeżywał; na chudych wystających kościach policzkowych ukazały mu się różowe plamy, a głos chwilami drżał. Błyszczały też oczy Tichonowi Iljiczowi. Ważne było nie to, czy wiersze są dobre czy niedobre, ale to, że ułożył je rodzony brat, biedak, zwyczajny człowiek, od którego czuć było machorkę i stare buty...

— A u nas, Kuźmo Iljiczu — rzekł, kiedy Kuźma zamilkł i, zdjąwszy binokle, spuścił głowę — u nas wciąż ta sama piosenka... — I nieprzyjemnie, z goryczą wykrzywił wargę. — U nas tylko: „Po czemu szczecina?”.

Jednak, wprowadziwszy brata do Durnowki, zaczął się tą „piosenką” zajmować jeszcze więcej niż przedtem. Zanim oddał Kuźmie rządy we dworze, przyczepił się do Rod’ki z powodu nowych rzemieni pogryzionych przez psy i wymówił mu miejsce. Rod’ka w odpowiedzi uśmiechnął się zuchwale i poszedł do izby pakować swój dobytek. Młoda przyjęła wymówienie także jakoś spokojnie — rozszedłszy się z Tichonem Iljiczem, powróciła do swego stałego milczenia i nie patrzyła mu w oczy. Ale po półgodzinie, już zapakowany, Rod’ka przyszedł z nią razem prosić o przebaczenie. Młoda stała na progu blada, z oczami zapuchniętymi od płaczu i milczała; Rod’ka schylał głowę, miął w rękach czapkę i starał się także płakać, ale wykrzywiał się tylko wstrętnie, a Tichon Iljicz siedział za stołem, marszczył brwi i kręcąc głową, stukał liczydłami. Wszyscy troje nie mogli na siebie wzajem podnieść oczu, zwłaszcza Młoda, czująca się bardziej winną od innych. I prośby były daremne: Tichon Iljicz zlitował się tylko o tyle, że nie odliczył za rzemienie.

Teraz stał się energiczny. Odczepiwszy się od Rod’ki i przekazując interesy bratu, czuł się rześki i zadowolony. „Na bracie, zdaje się, polegać nie będzie można: to człowiek pusty, no, ale tymczasem jakoś ujdzie!”. I powróciwszy do Worgołu, przez cały październik pracował bez wytchnienia. Nastasja Pietrowna ciągle kwękała: puchły jej i żółkły nogi, ręce, twarz. Tichon Iljicz myślał już niekiedy o jej śmierci, coraz pobłażliwiej patrząc na tę słabość i na bezużyteczność żony w sklepie i w domu. I jakby w zgodzie z jego nastrojem przez cały październik była prześliczna pogoda. Ale nagle zmieniła się, przyszła burza i ulewy, a w Durnowce zdarzyło się coś zupełnie nieoczekiwanego.

Rod’ka pracował przez październik na linii kolejowej, a Młoda bez roboty siedziała w domu, słuchała wymówek matki i z rzadka zarabiała piętnaście czy dwadzieścia kopiejek w ogrodzie dworskim. A zachowywała się teraz dziwacznie: w domu milczała i płakała, a w ogrodzie była hałaśliwie wesoła, śmiała się, śpiewała pieśni z Dońką Kozą, dziewką głupią i ładną, podobną do Egipcjanki. Koza żyła z ogrodnikiem z miasta, dzierżawiącym sad, a Młoda, nie wiadomo dlaczego zaprzyjaźniwszy się z nią, wyzywająco spoglądała na jego brata, bezczelnego chłopaka, i spoglądając tak, dawała do zrozumienia w piosenkach, że schnie z tęsknoty za kimś. Nie wiadomo, czy co pomiędzy nimi było, ale skończyło się wszystko wielką biedą. Odjeżdżając na Matkę Boską Kazańską56 do miasta, ogrodnicy urządzili w swym szałasie „wieczorek”; zaprosili Młodą i Kozę, przez całą noc grali na dwóch harmonijkach, śpiewali pieśni, częstowali przyjaciółki piernikami, poili je herbatą i wódką, a o świcie, kiedy zaprzęgli już konie do wozu, rzucili się nagle ze śmiechem na pijaną Młodą, powalili ją na ziemię, skrępowali jej ręce, podnieśli spódnice i zaczęli je u góry zawiązywać sznurem. Koza rzuciła się do ucieczki, zapadła ze strachu w mokre chwasty i łopiany, a kiedy z nich wyjrzała (wóz z miejskimi ogrodnikami szparko wytoczył się już z sadu), zobaczyła, że Młoda, goła do pasa, wisi na drzewie. Dzień wstawał smutny i mglisty, po sadzie szemrał drobny deszczyk, Koza płakała rzewnie i trzęsąc się całym ciałem, odwiązywała Młodą... Przysięgała na ojca i matkę, że raczej ją, Kozę, piorun zabije, niż dowiedzą się na wsi o zdarzeniu w ogrodzie... Ale zaledwie tydzień minął, a już zaczęły kursować po Durnowce pogłoski o hańbie Młodej.

Sprawdzenie ich było, oczywiście, niemożliwością: „Widzieć — nikt przecież nie widział, no, a cóż dla Kozy znaczy zełgać!”. Zresztą i Młoda, która przez ten tydzień zestarzała się o lat pięć, odpowiadała na nie tak ordynarnymi wyzwiskami, że nawet matka bała się jej w takich chwilach. Jednak gadanie, wywołane pogłoskami, nie ustawało i wszyscy z wielką niecierpliwością oczekiwali powrotu Rod’ki i jego rozprawy z żoną. Denerwując się (znów wytrącony z równowagi!), czekał tej rozprawy i Tichon Iljicz, który od swoich robotników dowiedział się o historii w ogrodzie; przecież mogło się to skończyć zabójstwem! Ale skończyło się tak, że nie wiadomo, co zrobiłoby większe wrażenie na Durnowce — zabójstwo czy takie zakończenie. W noc na świętego Michała57 Rod’ka, przyszedłszy do domu, aby „przebrać koszulę”, nie ruszył palcem Młodej i umarł na „kolki”. W Worgole dowiedziano się o tym późnym wieczorem, ale Tichon Iljicz natychmiast kazał zaprząc konia i pomimo ciemności i deszczu pognał do brata. Zgorączkowany, wypiwszy przy herbacie butelkę nalewki, z rozbieganymi oczami wyznał w namiętnych słowach:

— Mój grzech, bracie, mój grzech!

Kuźma, wysłuchawszy go, długo milczał, długo chodził po pokoju, przebierając palcami, wyłamując je i trzaskając stawami, aż wreszcie rzekł:

— No, i pomyśl: czy jest ktoś bardziej okrutny od naszego narodu? W mieście za złodziejaszkiem, który złapie ze straganu placek za grosz, pędzi cały rynek, a kiedy go złapią, natkają mu mydła w gębę. Do pożaru, do bójki biegnie całe miasto, a jak żałują, że wszystko skończyło się tak prędko! Nie kręć głową, nie kręć, żałują! A jak się cieszą, kiedy kto żonę prawie na śmierć zatłucze, chłopaka spierze na kwaśne jabłko albo pastwi się nad nim? To wywołuje u nas największą wesołość.

— Niby... O czym ty gadasz? — zapytał Tichon Iljicz.

— O święcie! — sarkastycznie i gniewnie odezwał się Kuźma i ciągnął dalej: — Ot tutaj, w Durnowce, pęta się głupia Tekla. A dzieciaki ostatnie groszaki przynoszą, sadzają dziewuchę na wygonie i dalej ją łupić prztyczkami po ostrzyżonej głowie: dziesięć prztyczków za grosz! I wszystko to ze złośliwości! Tak, ze złośliwości. A jakiej głupiej! Niech to wszyscy diabli! No, i to samo z twoją Młodą...

— Zauważ — gwałtownie przerwał Tichon Iljicz — drani i głupców dość jest wszędzie.

— Tak. A ty sam nie sprowadzałeś sobie tego... Jak mu tam?

— Motię-Kaczą-Główkę, myślisz? — spytał Tichon Iljicz.

— O właśnie, właśnie... Nie sprowadzałeś go do siebie, żeby się z niego wyśmiewać?

I Tichon Iljicz uśmiechnął się. Sprowadzał. Razu pewnego przysłano mu go nawet koleją w beczce po cukrze. Do miasta — tuż, władza — sami znajomi, no, i przysłali! A na beczce napisali: „Ostrożnie! Patentowany osioł!”.

— I dla zabawy uczą takich głupców samogwałtu! — gorzko ciągnął Kuźma. — Nieszczęśliwym dziewczętom smarują wrota dziegciem! Żebraków szczują psami! Dla figlów strącają kamieniami gołębie z dachów! Ale te same gołębie jeść to, widzicie, grzech wielki! Sam Duch Święty przecież przyjmuje postać gołębia!

Samowar dawno już wystygł, świeczka stopiła się, w pokoju mętnie siniał dym, miednica pełna była śmierdzących rozmokłych ogarków. Wentylator, blaszana rura w górnej części okna, stał otworem i od czasu do czasu coś w nim zaczynało piszczeć, tłuc się i tęsknie jęczeć. „Jak w zarządzie gminy58”, pomyślał Tichon Iljicz. Ale nadymione było tak, że nie pomogłoby nawet dziesięć wentylatorów. Po dachu bębnił deszcz, a Kuźma chodził jak wahadło tam i z powrotem i mówił:

— Ta-a-k, nie ma co mówić, dobrzy my jesteśmy! Niesłychanie dobrzy! Kiedy człowiek czyta historię, włosy mu dęba stają! Brat na brata, swat na swata, syn na ojca, wiarołomstwo i morderstwo, morderstwo i wiarołomstwo... A byliny59! To także wielka przyjemność: „rozpruł mu pierś białą...”, „wypuścił trzewia na ziemię”... Nawet Ilja60, i ten swojej własnej rodzonej córce „stanął na lewej nodze i wykręcił prawą”... A pieśni? Wciąż jedno i to samo: macocha „zła i chciwa”, teść „okrutny i kłótliwy”, „siedzi na przymurku niczym pies na sznurku”, a teściowa znowu „okrutna”, „siedzi na piecu i fuka niczym na łańcuchu suka”, szwagierki zawsze „suki i plociuchy”, szwagrowie „źli kpiarze”, mąż „albo dureń, albo pijak”, „teść-ojczulek” radzi mu „żonę mocniej bić, choćby skóra miała gnić”, a synowa temuż ojczulkowi „podłogę myła, do barszczu dolała; z progu zeskrobała, pierogi wypiekała’”, do małżonka zaś tak przemawiała: „Wstawaj, uprzykrzony, obudź się, masz tu pomyje, umyj się; masz tu onuce, wytrzyj się; masz tu kawałek sznura, powieś się...”. A przypowiastki nasze, Tichonie Iljiczu! Czy można wymyślić coś bardziej niechlujnego i ordynarnego? A przysłowia! „Za jednego obitego dwóch nieobitych dają...”. „Głupota61 gorsza od złodziejstwa...”.

— Znaczy się, według ciebie lepiej żyć jak ostatni głupiec? — zapytał szyderczo Tichon Iljicz.

A Kuźma radośnie podchwycił jego słowa:

— O, właśnie, właśnie! Na całym świecie nie ma ludzi bardziej gołych niż my, ale za to nie ma też i bardziej zajadłych na tę goliznę. Czym by tu najboleśniej dociąć? Biedą! I mówi się: „Ty czorcie, żreć nie masz co!...”. O, masz przykład: Denis... No, ten... Syn Szarego... Szewc... W tych dniach mówi do mnie...

— Czekaj — przerwał Tichon Iljicz — a jak się ma Szary?

— Denis mówi, że z głodu zdycha.

— To ścierwo chłop! — z przekonaniem rzekł Tichon Iljicz. — Ty mi o nim piosenek nie śpiewaj.

— Ja też nie śpiewam — z gniewem odparł Kuźma. — A należałoby. Przecież on także jest Krasow... Ale to już co innego... Posłuchaj lepiej o Denisie. Ot, powiada mi: „Zdarzało się, że podczas głodu, my, podmajstrzy, idziemy sobie pod cmentarz w Czarnej Słobodzie, bo tam tych dziwek masa! A głodne, ścierwa, wygłodzone! Dać takiej pół «chunta»62 chleba za całą robotę, a ona od razu pod tobą wszystko zeżre... Toż to było śmiechu!...”. Zauważ — ostro krzyknął Kuźma, przerywając opowieść — „Toż to było śmiechu!...”.

— Ale zaczekajże, na miłość boską! — znowu wtrącił Tichon Iljicz — dajże mi powiedzieć choć jedno słowo o interesie!

Kuźma zamilkł.

— No, mów — powiedział. — Tylko o czymże tu mówić? Co masz robić? Nic nie robić! Dać im pieniędzy, to wszystko! Pomyśl tylko, nie mają czym palić, nie mają co jeść, na pochówek też nie mają! Znaczy się, najświętszy obowiązek: dać pieniędzy! No, i jeszcze coś niecoś tam dodać: kartofli, jeden czy dwa wózki słomy... A Młodą zgodzić do mnie. Na kucharkę...

I Tichonowi Iljiczowi od razu jak gdyby kamień spadł z serca. Pośpiesznie wydobył portmonetkę, wyjął z niej dziesięciorublowy papierek i z radością zgodził się też na wszystko pozostałe... Lecz nagle z wyrazem cierpienia śpiesznie zapytał:

— A czy ona go aby nie otruła?

W odpowiedzi Kuźma tylko wzruszył ramionami.

Otruła czy nie otruła, ale strach brał na samą myśl o tym. Tichon Iljicz pojechał do domu o świcie, w chłodny mglisty ranek, kiedy w powietrzu unosił się jeszcze zapach mokrych gumien63 i dymu, kiedy w ukrytej we mgle wiosce sennie piały koguty, psy drzemały obok ganku, a stara żółtawa indyczka spała jeszcze, wgramoliwszy się na półnagi sęk jabłoni, rosnącej obok domu i ubarwionej martwymi jesiennymi liśćmi. W polu, zza gęstej mgły, gnanej wiatrem, nie można było nic dojrzeć na odległość dwóch kroków. Tichonowi Iljiczowi nie chciało się spać, ale czuł się wymęczony i, jak zwykle, ostro poganiał konia — dużą, gniadą szkapę z podwiązanym ogonem, która dzięki zwilgotniałej sierści wydawała się chudsza, wytworniejsza i ciemniejsza. Tichon Iljicz odwrócił się od wiatru i podniósł z prawej strony zimny i wilgotny kołnierz kurtki, srebrzącej się drobnymi paciorkami deszczu. Poprzez zwisające u rzęs zimne kropelki patrzył, jak klejka64, czarna ziemia coraz gęściej oblepia obracające się koło; patrzył na tryskającą przed nim nieprzerwanie fontannę podrzucanych pecyn błota, które oblepiły już jego buty i kolana; z ukosa patrzył na pracujące udo konia, jego stulone we mgle uszy... A gdy wreszcie wpadł przed dom z twarzą pstrokatą od pokrywającego ją błota, pierwszym, co mu się nawinęło przed oczy, był uwiązany u słupa koń Jakowa. Zasupławszy pośpiesznie lejce, Tichon Iljicz zeskoczył z bryczki, podbiegł do otwartych drzwi sklepiku — i zatrzymał się przerażony.

— Ga-moniu! — mówiła za ladą Nastasja Pietrowna, naśladując najwidoczniej jego, Tichona Iljicza, lecz złamanym pieszczotliwym głosem, pochylając się coraz niżej nad szufladą z pieniędzmi i grzebiąc pomiędzy miedziakami, ale nie mogąc w ciemności znaleźć odpowiedniej monety, aby wydać resztę. — Gamoniu! A gdzież ty dziś taniej dostaniesz?

I nie znalazłszy drobnych, wyprostowała się, popatrzyła na stojącego przed nią Jakowa, bosego, ale w czapce i kapocie, spojrzała na jego lekko uniesioną twarz oraz krzywą, nieokreślonej barwy brodę i dodała:

— A czy ona go aby nie otruła?

Ale Jakow pośpiesznie wymamrotał:

— Nie nasza rzecz, Pietrowno... Cholera ją tam wi... My musimy stać osobno... Na stronie, na ten przykład...

I Tichonowi Iljiczowi cały dzień drżały ręce na wspomnienie tego mamrotania. Wszyscy myślą, że otruła!

Na szczęście tajemnica pozostała tajemnicą: Rod’ka przystąpił przed śmiercią do komunii, Młoda tak szczerze zawodziła nad trumną, że stawała się wprost nieprzyzwoita — bo przecież zawodzenie nie powinno być objawem uczucia, lecz tylko wypełnieniem obrządku! — i Tichon Iljicz powoli uspokoił się. Ale jeszcze przez długi czas chodził groźny jak chmura.

Kłopotów było po uszy, jak zwykle, a pomocników — brak. Od Nastasji Pietrowny nie należało oczekiwać pomocy. Tichon Iljicz zatrudniał parobków tak zwanych „sezonowych” — tylko do jesieni, do Wniebowzięcia65, a obecnie już się wszyscy rozeszli. Pozostali tylko „całoroczni”: kucharka, staruszek-stróż, przezywany „Żmychem”66 i wyrostek lat siedemnastu, Oska, leniwy i zły, „koń Pana Jezusa”. A samo bydło ile wymagało zachodu! Owce zarzynano i solono, ale dwadzieścia sztuk zostawiono jednak przez zimę. W chlewie siedziało sześć czarnych wieprzów, stale jakby posępnych i z czegoś niezadowolonych. W oborze stały trzy krowy, byczek i czerwona jałówka. Na podwórzu — jedenaście koni, a u żłobu — siwy ogier, zły, ciężki, z dużą grzywą i szeroką piersią, cham, ale wart ze czterysta rubli (ojciec miał świadectwo pochodzenia i kosztował półtora tysiąca). A wszystko to wymagało dozoru, ciągłego dozoru. W wolnych zaś chwilach człowieka żarła nuda i tęsknota....

Nastasja Pietrowna już samym swoim widokiem drażniła Tichona Iljicza, który ciągle ją namawiał, aby pojechała do miasta odwiedzić znajomych. I wreszcie baba zebrała się i wyjechała. Ale gdy odjechała, w domu zrobiło się jakby jeszcze nudniej. Odprowadziwszy ją, Tichon Iljicz powlókł się bez celu w pole.

Szosą przechodził ze strzelbą na ramieniu naczelnik oddziału pocztowego z Ulianowki, Sacharow, znany ze swej namiętności do sprowadzania bezpłatnych katalogów broni, nasion i instrumentów muzycznych oraz z okrucieństwa wobec chłopów. Mówiono o nim: „List mu podajesz, a ręce i nogi dygoczą!”. Tichon Iljicz wyszedł mu naprzeciw. Wzniósłszy brwi, popatrzył na pocztowca i pomyślał: „Głupi stary. Ot, włóczy się to po błocie...”.

Ale zawołał przyjaźnie:

— Na polowanie, Antonie Markiczu?

Pocztowiec przystanął. Tichon Iljicz podszedł i przywitał się.

— Na polowanie czy jak? — ironicznie zapytał.

— Ech, jakie tam polowanie! — chmurnie odrzekł pocztowiec; olbrzymi był, krępy, z gęstymi, siwymi włosami sterczącymi z uszu i z nozdrzy, z szerokimi łukami brwi i głęboko wpadniętymi oczami: prawdziwy goryl. — Tak sobie, przechadzam się ze względu na hemoroidy — powiedział, ze szczególną starannością wymawiając ostatnie słowo.

— A zechciej zauważyć — z niespodziewanym uniesieniem odezwał się Tichon Iljicz, wyciągając rękę z rozstawionymi palcami — zechciej zauważyć: opustoszały zupełnie nasze rodzinne strony! Nic nie zostało, ani ptaków, ani zwierzyny!

— Lasy wszędzie wyrąbano! — odrzekł pocztowiec.

— Jeszcze jak! Jak wyrąbano! Na jeża wystrzygli! — podchwycił Tichon i nieoczekiwanie dodał: — Linieje! Wszystko linieje!

Właściwie sam nie wiedział, dlaczego wyrwało mu się to słowo, ale czuł, że wypowiedział je nie na próżno. „Wszystko linieje”, myślał, „ot, jak bydło po długiej i ciężkiej zimie!”. I, pożegnawszy się z pocztowcem, długo stał na szosie, z niezadowoleniem rozglądając się wokoło. Znowu siąpił deszcz i wiał nieprzyjemny, mokry wiatr. Nad falistymi polami, nad oziminami, zoraną rolą, ścierniskami i brunatnymi zagajnikami zapadał zmierzch. Ponure niebo coraz niżej nawisało nad ziemią. Zalane deszczem drogi błyszczały jak ołowiane. Na stacji czekano na pocztowy pociąg z Moskwy, przychodzący codziennie z półtoragodzinnym opóźnieniem. Ponieważ budynki zagradzały stację, w zajeździe Tichona Iljicza dowiadywano się o przybyciu i odjeździe pociągu tylko z brzęczenia dzwonków, z gwizdków, z huku i z zapachu węgla kamiennego i samowarów.

Teraz również pachniało samowarem i zapach ten wywoływał ssącą tęsknotę za przytulnością, za ciepłym, czystym pokojem, za rodziną lub też za wyjazdem dokądkolwiek bądź... Lecz uczucie to zmieniło się nagle w zdziwienie: z nagiego ulianowskiego lasu wyszedł, zmierzając w kierunku szosy, człowiek w meloniku i — przy takiej pogodzie! — tylko w marynarce. Przyjrzawszy się dokładniej, Tichon Iljicz poznał w nim Żychariewa, pijaka, syna bogatego ziemianina. Serce nieprzyjemnie ścisnęło się w piersi Tichona Iljicza. „Ech, wszystko mi już jedno” — pomyślał z udręczeniem. — „Lepiej już z nim pogadać, a nawet dać mu w ostateczności pół rubla... Nie warto drażnić włóczęgi, złego człowieka...”.

Jednakże tym razem Życharew zbliżał się dość dumnie; wzdrygając się z zimna, szedł z podniesioną głową, w łobuzerskim meloniku, poruszając zaciśniętymi szczękami, żującymi ustnik dawno wypalonego i wygasłego papierosa. Twarz miał posiniałą z zimna i opuchniętą z pijaństwa; oczy były zaczerwienione, wąsy — nastroszone. Raźnie brnął po błocie w rozdeptanych żółtych bucikach, sterczących spod krótkich, wygniecionych na kolanach spodni, w szczelnie zapiętej marynarczynie z podniesionym kołnierzem i z rękami wsuniętymi w kieszenie.

— Oho! — rzucił przez zęby, gryząc ogarek. — Kogo widzę? Sam Tichon Fomicz67 ogląda swoje włości!

I zaśmiał się ochryple.

— Dzień dobry, Lwie Lwowiczu — poważnie odezwał się Tichon Iljicz. — Czeka pan na pociąg?

— Tak, czekam i doczekać się nie mogę! — wzruszył ramionami Życharew. — Czekałem, czekałem i z nudów polazłem do leśnika. Pogadaliśmy sobie, zapaliliśmy... A czekać trzeba będzie pewnie jeszcze całą wieczność! No, spotkamy się na stacji! Pan przecież lubi, zdaje się, golnąć sobie co nieco?

— Bóg łaskaw — odpowiedział Tichon Iljicz, nie zmieniając tonu. — Wypić, dlaczego nie wypić? Ale wszystko ma swój czas.

— Gadaj zdrów! — ochryple odrzekł Życharew. Lekko przeskoczył kałużę i spacerowym krokiem poszedł w kierunku stacji.

Wyglądał nędznie i Tichon Iljicz z obrzydzeniem patrzył na jego spodenki, wiszące jak worek spod krótkiej marynarczyny.

W nocy znowu lał deszcz, a ciemno było, że choć oko wykol. Tichon Iljicz źle spał i boleśnie zgrzytał zębami przez sen. Miał dreszcze — pewnie przeziąbł, stojąc wieczorem na szosie — kapota, którą się okrył, zsuwała się na podłogę, a wówczas śnił mu się sen, który go od dzieciństwa prześladował, kiedy mu ziębły plecy: zmierzch, jakieś wąskie zaułki, biegnący tłum, straż ogniowa, pędząca na ciężkich wozach, zaprzężonych w pociągowe kare konie... Przebudził się, zapalił zapałkę, popatrzył na tykający zegarek — wskazywał trzecią — podniósł czujkę i zasypiając, przypomniał sobie Życharewa. A przez sen zaczęła go wtedy dręczyć nieodstępna myśl: okradną sklep, wyprowadzą konie...

Chwilami wydawało się Tichonowi Iljiczowi, że znajduje się w zajeździe w Dankowie68, że nocny deszcz szumi po daszku nad bramą, a dzwonek nad nią dźwięczy, szarpany co chwila: to przyjechali złodzieje... W nieprzebitych ciemnościach wyprowadzili jego ogiera, a jeżeli dowiedzą się, że on, Tichon Iljicz, jest tutaj, zabiją go z pewnością... Chwilami powracało poczucie rzeczywistości. Ale i rzeczywistość była zatrważająca. Stary stróż chodził pod oknami z kołatką69, lecz wydawało się ciągle, że jest gdzieś daleko, daleko... To znów majaczyło się, że owczarek szarpie kogoś, że wybiega z głośnym ujadaniem w pole i nagle znowu zjawia się pod oknami, nie odchodzi i budzi uporczywym szczekaniem... Wówczas Tichon Iljicz miał chęć wyjść, popatrzeć, co się tam dzieje, czy wszystko w porządku. Lecz zaledwie postanawiał wstać, deszcz, pędzony przez wiatr z ciemnych bezkresnych pól, zaczynał natychmiast silniej i gęściej stukotać z ukosa po ciemnych okienkach i sen wydawał się wówczas droższy niż ojciec lub matka rodzona...

Wreszcie stuknęły drzwi, dał się odczuć powiew wilgotnego chłodu i stróż Żmych wciągnął z szelestem do przedpokoju wiązkę słomy. Tichon Iljicz otworzył oczy — była szósta, świt wstawał mętny, wodnisty, okienka były zapocone.

— Przepal no, przepal w piecu, bracie — powiedział Tichon Iljicz głosem ochrypłym ze snu. — A potem pójdziemy, bydełko nakarmimy i ruszaj sobie spać.

Stary, wychudzony przez noc i posiniały z zimna, wilgoci i zmęczenia, popatrzył na niego wpadniętymi, martwymi oczami. W mokrej czapce, w mokrym krótkim kożuszku, w rozdeptanych łapciach, nasiąkłych wodą i błotem, burknął coś głucho, z trudem klęknął przed piecem, napchał go zimną pachnącą słomą i zapalił siarniczkę70.

— Cóż to, krowa ci język odgryzła? — ochryple krzyknął Tichon Iljicz, złażąc z pościeli i podnosząc z podłogi kapotę. — Czego mruczysz pod nosem?

— Przez całą noc człowiek łazi, a teraz „bydełko karmić” — wymamrotał stary jakby do siebie, nie podnosząc głowy.

Tichon Iljicz spojrzał na niego z ukosa.

— Widziałem, jakeś „łaził”!

Czuł się rozbity, a jednak włożył kaftan i opanowując drżenie żołądka, wyszedł na zadeptany przez psy ganek, na lodowatą świeżość bladego, słotnego poranka. Wszędzie stały ołowiane kałuże, wszystkie ściany pociemniały od deszczu... „Ot, robotnicy!”, pomyślał gniewnie.

Mżyło z lekka. „Ale na pewno zacznie lać w południe”, pomyślał z niezadowoleniem Tichon Iljicz. Zdziwiony, spojrzał na kudłatego Bujana, który rzucił się ku niemu spod stodoły; łapy miał obłocone, ale był żwawy, oczy mu błyszczały, jęzor był świeży i czerwony jak ogień, a od gorącego zdrowego oddechu wiał zapach psa... I to po całej nocy biegania i ujadania!

Wziąwszy Bujana za obrożę, Tichon Iljicz, człapiąc po błocie, obszedł i sprawdził wszystkie zamki. Po czym uwiązał go na łańcuchu pod stodołą, wrócił do sieni i zajrzał do obszernej kuchni, do izby. Czuć w niej było wstrętne ciepło; kucharka spała na gołej ławie pod obrazami świętych, zakrywszy twarz fartuchem, wystawiwszy zadek i podgiąwszy pod siebie nogi w starych, wielkich wojłokowych butach o podeszwach grubo oblepionych ziemią z podłogi. Oska leżał na narach71 twarzą w dół, w półkożuszku, w łapciach, wetknąwszy głowę w brudną, ciężką poduszkę.

„Ot, pokumał się czort z dzieciakiem!”, pomyślał Tichon Iljicz z obrzydzeniem. „Widzisz ją: tłukła się całą noc, a rankiem na barłóg”.

I obejrzawszy czarne ściany, maleńkie okienka, ceber z pomyjami i ogromny rozłożysty piec, krzyknął głośno i surowo:

— Hej tam, panowie szlachta, nie pora byłaby wstawać?

Kucharka, drapiąc się i ziewając, rozpaliła ogień, zaczęła gotować wieprzom kartofle i nastawiła samowar, a Oska, bez czapki, na wpół drzemiąc i potykając się, nosił paszę dla koni i krów. Tichon Iljicz sam otworzył skrzypiące drzwi zagrody i wszedł pierwszy w jej ciepłą i niechlujną przytulność, poprzykrywaną daszkami i podzieloną przegródkami i ściankami. Gnój sięgał powyżej kostek. Nawóz, mocz i woda z deszczu zlały się w gęstą brązową ciecz. Konie, już ciemniejące zimową aksamitną sierścią, chodziły pod daszkiem przed stajnią. Owce zbiły się w kącie w brudnoszarą, falującą masę. Stary, bury wałach samotnie drzemał nad pustym, obmazanym żłobem. Nieprzyjazne, słotne niebo nad kwadratem podwórza mżyło deszczem. Wałach stał obojętnie; wieprze uporczywie i jakby boleśnie stękały.

„Och, nuda!”, pomyślał Tichon Iljicz i jednocześnie groźnie warknął na starego, taszczącego więź słomy:

— Czego zwalasz w błoto, stara wywłoko!

Starzec rzucił wiązkę na ziemię, spojrzał na gospodarza i nagle rzekł spokojnie:

— Sam wywłoka!

Tichon Iljicz śpiesznie obejrzał się, czy wyszedł już parobek, a przekonawszy się, że wyszedł, szybko z pozornym spokojem zbliżył się do starego i tak mu dał w zęby, że tamtemu aż głowę odrzuciło; schwycił go za kołnierz i ze wszystkich sił cisnął nim w stronę bramy.

— Precz! — wrzasnął zadyszany i blady jak kreda. — Żeby mi tu śladu po tobie nie zostało, draniu jeden!

Stary, wyleciawszy za wrota, po pięciu minutach szedł już z workiem na plecach i z kijem w ręku szosą do Ulianowki, do domu. A Tichon Iljicz trzęsącymi się rękami napoił ogiera, sam mu nasypał świeżego owsa (wczorajszy cały był zmiętoszony i zaśliniony) i szerokimi krokami, grzęznąc w gnojówce i nawozie, poszedł do izby.

— No, gotowe? — krzyknął, uchyliwszy drzwi.

— Zdążysz jeszcze, zdążysz! — odszczeknęła kucharka.

Izbę przepełniała ciepła, mdła para, waląca z kartofli w kotle. Kucharka z parobkiem zajadle tłukła je na miazgę, przesypując mąką, i stuk tłuczków zagłuszył odpowiedź, której Tichon Iljicz nie dosłyszał. Trzasnąwszy drzwiami, poszedł na herbatę.

W maleńkim przedpokoju odsunął nogą brudną i ciężką derkę, leżącą na progu i skierował się w kąt, gdzie nad stołkiem z cynową miednicą przybity był miedziany rezerwuar, a na półce leżał kawałeczek obmokłego i zgniecionego kokosowego mydła. Hałasując przy umywalni, zezował, ruszał brwiami, rozdymał nozdrza, nie mógł opanować rozbiegającego się wzroku i mówił do siebie, wymawiając zgłoski ze szczególną wyrazistością.

— Hm! No, co? Świetni robotnicy?! Żadnego porządku nie ma dziś u nich! Powiesz słówko, a on ci na to zaraz dziesięć! Powiesz mu dziesięć, a on tobie od razu sto! Ale nie! To się wam tylko zdaje... Teraz nie lato, dosyć was łazi dookoła! Do zimy idzie, bracie; jak ci się żreć zachce, przyjdziesz, sukinsynie, przy-y-yjdziesz, pokło-o-o-onisz się!

Ręcznik, służący zarówno gospodarzom jak lokatorom, wisiał od świętego Michała obok umywalni. Brudny był tak ohydnie, że Tichon Iljicz, spojrzawszy nań, aż zęby zacisnął.

— Och! — powiedział, zamykając oczy i trzęsąc głową. — Och, Matko Boża, Królowo Nieba!

I cisnąwszy ręcznik na ziemię, otarł się haftowanym brzegiem koszuli, wypuszczonym spod kamizelki.

Z przedpokoju było dwoje drzwi. Jedne, na lewo, prowadziły do pokoju dla przyjezdnych: długiej, półciemnej izby, z oknami na zabudowania gospodarskie; stały w niej dwie duże kanapy twarde jak kamień, obite czarną ceratą, pełne żywych i rozduszonych, zaschłych pluskiew. Pomiędzy oknami wisiał portret jakiegoś generała z zawadiackimi, puszystymi bakenbardami72; portret ten otaczały niewielkie podobizny bohaterów z rosyjsko-tureckiej wojny73, a w dole był napis: „Długo będą dzieci nasze i bracia Słowianie pamiętali te sławne czyny, jak ojciec nasz, śmiały wojak, rozbił Sulejmana-Paszę74, zwyciężył niewiernych wrogów i przeszedł ze swymi żołnierzami przez takie góry, gdzie tylko mgły latają i króle-orły pierzaste”. Drugie drzwi prowadziły do pokoju gospodarzy. Tutaj na prawo przy drzwiach świeciły się szkła kredensu, a na lewo bielał piec z przypieckiem; piec kiedyś pękł i pęknięcie to na białym tle całości zasmarowano gliną, z czego utworzył się rysunek jakby chudego, koślawego człowieka, który już dawno obrzydł Tichonowi Iljiczowi. Za piecem wznosiła się góra poduszek na podwójnym łóżku, a nad nim przybito dywan włóczkowy w kolorze mętnozielonym i ceglastym z wizerunkiem wąsatego tygrysa, któremu uszy sterczały jakoś po kociemu. Naprzeciwko drzwi pod ścianą była komoda przykryta szydełkową serwetą, na niej — ślubna szkatułka Nastasji Pietrowny, a w szkatułce leżały umowy z robotnikami, słoiczki z dawno zepsutymi lekarstwami, zapałki...

— Do sklepu! — krzyknęła kucharka przez na wpół otwarte drzwi.

— Zdążę! Jeszcze zdążę do tego szczęścia! — gniewnie odpowiedział Tichon Iljicz i pośpiesznie wyszedł.

Powietrze zasnuła wodnista mgła; znów zdawać by się mogło, że to zmierzch. Mżył deszcz, ale wiatr zmienił kierunek — dął z północy i trochę się ochłodziło. Odjeżdżający ze stacji pociąg towarowy zagwizdał jakoś weselej i donośniej niż w ciągu wszystkich tych ostatnich dni.

— Jak się masz, Iljicz — rzekł chłop o zajęczej wardze, chwiejąc mokrą mandżurską75 czapą i zatrzymując przed gankiem zmokłego dereszowatego konia.

— Jak się masz — rzucił Iljicz, spojrzawszy zezem na mocny biały ząb, błyszczący zza rozdwojonej wargi chłopa. — Czego chcesz? — Pośpiesznie odważył mu soli i nafty i szybko wrócił do izby. — Przeżegnać się nie dadzą, ścierwa! — mruczał, idąc.

Samowar, stojący na stole przy ścianie między oknami, syczał i bulgotał; wiszące nad nim lusterko pokryte było nalotem białej pary. Spotniały też okna i oleodruk76 przybity pod lustrem: olbrzym w żółtym kaftanie i w czerwonych safianowych77 butach, z rosyjską chorągwią w rękach, zza której widać było wieże i kopuły moskiewskiego Kremla78. Obraz ten otaczały fotografie w ramkach z muszelek. Na honorowym miejscu wisiał portret cerkiewnego dostojnika w szacie z mory79, o rzadkiej bródce, z pulchnymi policzkami i maleńkimi, przenikliwymi oczkami. Spojrzawszy na niego, Tichon Iljicz z przejęciem zrobił znak krzyża, patrząc na ikonę w rogu pokoju, po czym zdjął z samowara zakopcony czajnik, nalał szklankę herbaty, mocno pachnącej rozparzoną miotłą, i usiadł.

„Przeżegnać się nie dadzą”, myślał, krzywiąc się żałośnie. „Zadręczyli, całkiem zadręczyli. Bodajby ich pokręciło!”.

Zdawało mu się, że musi sobie coś przypomnieć, zastanowić się nad czymś lub po prostu położyć się i porządnie wyspać. Tak pragnął ciepła, spokoju, jasności i pewności w myślach! Tichon Iljicz wstał, zbliżył się do kredensu, w którym zabrzęczały naczynia i szkło, wziął z półki butelkę jarzębiaku i pękatą czarkę z napisem: „Nawet słudze bożemu dobrze czyni...”.

— A może nie trzeba...? — powiedział głośno.

Ale nie mógł się zdobyć na postanowienie. Przez głowę przebiegło mu mimo woli: „Urzemy — pijąc, umrzemy — nie pijąc”. Nalał więc wódki, wypił, raz jeszcze napełnił kieliszek, wypił i zagryzając grubym obwarzankiem, usiadł znów przy stole.

Czując w żołądku przyjemne ciepło, pił chciwie ze spodka gorącą herbatę poprzez kawałek cukru trzymany języku. Lepiej mu się zrobiło fizycznie, ale dusza dalej żyła swym własnym pochmurnym i smutnym życiem. Myśli szły za myślami, ale mało było w nich sensu. Popijając herbatę, Tichon Iljicz podejrzliwie i z roztargnieniem spojrzał z ukosa na ścianę, gdzie wisiał chłop w żółtym kaftanie, popatrzył na fotografie w ramkach z muszelek i nawet na dostojnika w morowych szatach.

„Skąd nam, świniom, do religii!”, pomyślał i jakby usprawiedliwiając się przed kimś, dodał ordynarnie: „Na wsi, bracie, na wsi żyj, co dzień chłopski barszczyk żryj!”.

Spoglądając na obrazek duchownego, czuł, że wszystko jest wątpliwe... Zdaje się, że nawet zwykła cześć dla tego duchownego wątpliwa jest i nieprzemyślana... Bo jeżeli tak dobrze rozważyć... I w tejże chwili śpiesznie przeniósł wzrok na moskiewski Kreml.

— Wstyd powiedzieć! — mruczał do siebie. — Jak żyję, nie byłem w Moskwie!

Rzeczywiście, nie był. A dlaczego? To wieprze nie pozwalały, to handel nie puszczał, to zajazd, to szynk, to Durnowka... A znów teraz nie daje ogier, wieprzaki... Ale co tam — Moskwa! Przecież w ciągu dziesięciu lat wybierał się do brzozowego lasku tuż za szosą! A i to daremnie! Wciąż miał nadzieję, że znajdzie wolny wieczór, weźmie ze sobą dywanik i samowar, żeby posiedzieć na trawie, w chłodku, w zieleni... I nie udało mu się... Dni przepływają niby woda między palcami i ani się obejrzał, jak nadeszła pięćdziesiątka, a teraz lada chwila przyjdzie koniec wszystkiego... Czyż to tak dawno temu biegał bez portek? Po prostu wczoraj!

Z muszelkowych ramek nieruchomo spoglądały twarze. Oto scena, której chyba nigdy nie było i być nie mogło: na ziemi, na tle dekoracji przedstawiającej łan gęstego żyta, leży on sam i młody kupiec Rostowcew; obydwaj trzymają w rękach szklanki napełnione do połowy ciemnym piwem. Jakaż to mocna przyjaźń zawiązała się wówczas między Rostowcewem a Tichonem Iljiczem! Jak on pamięta ten pochmurny dzień w ostatki, kiedy się fotografowali! Ale w jakim to było roku? Gdzie znikł ów Rostowcew? Może umarł w Woroneżu80 — i teraz nie ma nawet pewności, czy w ogóle żył taki na świecie... A na tamtej fotografii stoją nieruchomo wyprostowani w szeregu trzej mieszczanie, gładko uczesani na przedział pośrodku głowy, w haftowanych koszulach i w długich surdutach: Buczniew, Wystawkin i Bogomołow. Ten środkowy, Wystawkin, trzyma przed sobą chleb i sól na drewnianym talerzu, przykrytym ręcznikiem z wyszytymi kogutami, a Buczniew i Bogomołow niosą po ikonie. Fotografowali się w wietrzny dzień pełen kurzu, gdy poświęcano elewator81, gdy przyjechał arcybiskup i gubernator i gdy Tichon Iljicz tak był dumny z tego, że znalazł się w gronie osób przyjmujących władze. Ale co zostało w pamięci z owego dnia? Tylko to, że przy elewatorze, przy nowych i jeszcze zardzewiałych szynach czekali z pięć godzin na przybycie gubernatora... Że biały kurz leciał drogą jak chmura, że zakurzone były i wagony, i mieszkańcy wsi... Że gubernator, podobny do czystego wysokiego trupa, ubrany w białe spodnie ze złotymi lampasami, w mundurze haftowanym złotem i w trójkątnym kapeluszu, szedł w stronę deputacji niezwykle powolnym krokiem... Że zrobiło się straszno, kiedy, przyjmując chleb i sól, przemówił... Że wszystkich zastanowiły jego niesłychanie chude i białe ręce, cieniutka i błyszcząca na nich, jakby zdjęta ze żmii, skóra, i równie błyszczące, wyczyszczone pierścienie na suchych, cienkich palcach z przezroczystymi, długimi paznokciami... Ów gubernator już nie żyje, nie żyje też Wystawkin... A za kilka lat tak samo będą mówili o Tichonie Iljiczu: „Nieboszczyk Tichon Iljicz...”.

W izbie zrobiło się milej i cieplej od rozgrzanego pieca, lusterko pojaśniało, ale za oknami nie było nic widać i szyby bielały matową parą, na dworzu robiło się chłodniej. Coraz donośniej słychać było ustawiczny pomruk głodnych wieprzy i nagle stękanie to przeszło w zgodny i potężny ryk — widocznie zwierzęta posłyszały głosy kucharki i Oski, dźwigających ciężki ceber z żarciem. Nie kończąc myśli o śmierci, Tichon Iljicz cisnął niedopałek papierosa do miednicy, narzucił na siebie kaftan i pośpieszył do chlewu. Stąpając głębokimi, szerokimi krokami przez chlupiący gnój, własnoręcznie otworzył zagrodę i długo nie spuszczał chciwych a tęsknych oczu z wieprzów, które rzuciły się do koryta, dokąd wywalono im żarcie buchające parą.

Myśl o śmierci ustępowała innej: nieboszczyk nieboszczykiem, ale Tichon Iljjicz mógłby dziś służyć jako przykład. Kim był? Sierotą, żebrakiem! Będąc dzieckiem, nie żarł czasami przez dwa dni nawet kawałka chleba. A teraz?

— Biografię twojego życia trzeba by napisać — powiedział kiedyś drwiąco Kuźma.

A drwić, prawdę mówiąc, nie ma z czego. Miał, widać, głowę na karku, jeżeli z żebraka, z chłopaka ledwo umiejącego pisać nie stał się Tiszką, ale Tichonem IIjiczem.

Nagle kucharka, również wpatrzona w wieprzaki, cisnące się i włażące przednimi nóżkami do koryta, ocknęła się i powiedziała:

— Och, Boże! Żeby to się u nas jakie nieszczęście nie stało! Sen taki miałam, że przygnali niby do nas bydełko na podwórze... Owce... Krowy... Świnie. A wszystko czarne, wszystko czarne!

Znów coś zassało pod sercem. Tak, bo choćby to bydło: już tylko ono wystarcza, aby się powiesić. Ledwie miną trzy godziny, a znów bierz klucze, znów roznoś wszędzie żarcie! W ogólnej zagrodzie stoją trzy dojne krowy, w oddzielnych — czerwona jałówka i byk Bismark; trzeba im teraz dać siana. Konie i owce powinny jeść w południe, ale co dać ogierowi, tego już sam czort nie wymyśli! Taki rozpieszczony! Wysunął mordę przez kratę w górze drzwi i wącha, i grymasi; uniósł górną wargę, obnażył różowe dziąsła i białe zęby, wykrzywił nozdrza... Tichon Iljicz w porywie niezrozumiałej dla siebie samego wściekłości syknął na niego nagle:

— Cacka się, przeklęty! Żeby cię piorun!...

Nogi miał zupełnie przemoczone, znowu przemarzł (padał śnieg z deszczem) i dlatego jeszcze raz napił się jarzębiaku; potem najadł się kartofli z olejem słonecznikowym i z solonymi ogórkami, barszczu na grzybach i pszennej kaszy... Twarz mu się zaczerwieniła i głowa ociężała.

„Osiemdziesiąt sześć kaczki” przeczytał na ramie okna, gdzie Nastasja Pietrowna zapisywała ołówkiem swoje gospodarskie sprawy, i uśmiechnął się blado. Kuźma dobrze mówi, że swojego własnego języka nie znamy! „Osiemdziesiąt sześć kaczki” — po jakiemu to, pytam? I przypomniał sobie raptem ze złym zadowoleniem, jak Nastasja Pietrowna wystawiła kiedyś doniczki z kwiatami pod deszcz na ganek, a z podwórza wpadł nagle wieprz Fomka i zaczął obgryzać fikus. Robotnicy do niego — a on szarpnął kwiatem, wyrwał go z korzeniem i tyle go widzieli!... Boże wielki, jakiego Nastasja Pietrowna narobiła gwałtu!

— Pikus zeżarł! Pikus zeżarł!

— Masz teraz twój „pikus”! — powiedział Tichon Iljicz, rozdymając nozdrza.

Od wypitej wódki, od jedzenia i bezładnych myśli zaciążyła mu głowa. Nie rozbierając się, tylko ściągnąwszy jedną nogą o drugą zabłocone buty, położył się na łóżku. Ale nie dawała mu spokoju myśl, że lada chwila trzeba będzie wstać, koniom, krowom i owcom dać na wieczór owsianej słomy... Ogierowi także... Albo nie, dla niego lepiej przemieszać ją z sianem, polać i dobrze posolić... Tylko, że na pewno zaśpi, jeżeli się położy. Tichon wyciągnął rękę po budzik i nastawił go na odpowiednią godzinę. Budzik ożył i zaczął tykać, a w izbie, wraz z jego równym miarowym stukaniem, zrobiło się jakby spokojniej i weselej. Myśli jakoś się splątały...

Lecz zaledwie się splątały, rozbrzmiał raptownie donośny śpiew cerkiewny. Tichon Iljicz z przestrachem otworzył oczy; z początku zrozumiał tylko tyle, że wyją przeciągle dwaj chłopi, a z przedpokoju ciągnie zimno i zapach mokrych butów. Potem zerwał się, usiadł i zobaczywszy, co to za ludzie, poczuł nagle, że serce się w nim zatłukło: jeden był ślepy, wielki, dziobaty, z maleńkim nosem, długą górną wargą i dużą, okrągłą czaszką, a drugi — to sam Makar Iwanowicz!

Kiedyś był on po prostu Makarką i tak nazywali go wszyscy: „Makarka Pielgrzym”. Pewnego dnia wstąpił do szynku Tichona Iljicza; w łapciach i w zatłuszczonym habicie szedł właśnie gdzieś szosą i wstąpił. W rękach miał wysoki kij pomalowaną minią82, z krzyżem u góry, a z ostrzem u dołu, na plecach dźwigał tornister i żołnierską manierkę. Włosy miał długie, żółte, twarz szeroką, koloru szarego wapna, nozdrza — jak dwa otwory strzelby, nos — złamany, podobny do siodła, a oczy, jak to często bywa przy takich nosach — jasne i mocno błyszczące. Bezwstydny był, sprytny, chciwie palił jednego papierosa za drugim, dym wypuszczał przez nozdrza, mówił ordynarnie i oderwanymi słowami, a jego ton nie pozwalał na żadne sprzeciwy. Właśnie z powodu tego tonu bardzo się spodobał Tichonowi Iljiczowi — zaraz widać, że to „cwany sukinsyn”. I Tichon Iljicz zatrzymał go przy sobie jako wyrękę; zdjął z niego łachmany włóczęgi i chłopa zatrzymał. Ale okazało się, że Makarka był takim złodziejem, że trzeba go było okrutnie zbić i wypędzić. A po roku zasłynął w całym powiecie przepowiedniami i to tak złowieszczymi, że ludzie zaczęli się bać odwiedzin jego jak ognia. Przyjdzie, bywało, do kogokolwiek pod okno, przeciągle zaśpiewa Wieczny odpoczynek83 albo poda trochę kadzidła czy garść piasku — i już dom ten nie uchroni się od śmierci!

Teraz Makarka w swoim poprzednim odzieniu i z kijem w rękach stał na progu i śpiewał. Ślepiec podchwytywał melodię, a jego jakby mleczne źrenice uciekały gdzieś aż pod czoło. Po nieproporcjonalności, którą widać było w rysach, Tichon Iljicz od razu określił go jako zbiegłego katorżnika, zwierza strasznego i bezlitosnego. Ale jeszcze straszniejsze było to, co ci włóczędzy śpiewali. Ślepiec, posępnie ruszając podniesionymi brwiami, śmiało wyciągał obrzydliwym nosowym tenorem; Makarka huczał potężnym basem, a oczy miał błyszczące i nieruchome. Wychodziło z tego coś wrzaskliwego, ordynarnie harmonijnego, starocerkiewnego, władczego a groźnego:

— Rozpłacze się matka-ziemia, rozszlocha się! — cienko wyciągał ślepiec.

— Rozpłacze się, roz-szlo-cha! — z przekonaniem i ostro wtórował mu Makarka.

— Przed Zbawicielem, przed obrazem... — wył ślepy.

— Może grzeszniki się upokorzą... — groził Makarka, rozdymając bezczelne nozdrza. I łącząc swój bas z tenorem niewidomego, wybijał dokładnie: — Nie unikną sądu Bożego! Nie unikną ognia wiecznego!

I nagle umilkł jednocześnie ze ślepcem, odchrząknął, a potem swym zwykłym bezczelnym głosem rozkazał:

— Pozwól, panie kupiec, ogrzać się.

Nie doczekawszy się odpowiedzi, przestąpił próg, zbliżył się do łóżka i wsunął Tichonowi Iljiczowi do ręki jakiś obrazek. Był to zwyczajny wycinek z ilustrowanego pisma, ale Tichon Iljicz, spojrzawszy nań, uczuł nagle chłód w dołku. Pod obrazkiem, przedstawiającym zgięte przez burzę drzewa i biały zygzak przebiegający po chmurach, a pod nim padającego człowieka, był napis: „Żan-Pol Richter84 zabity przez piorun”. Tichon Iljicz stropił się, ale w tejże chwili znów się opanował. „Ach, niegodziwiec!”, pomyślał i z wolna podarł obrazek na drobne kawałeczki. Potem zlazł z pościeli i wciągając buty, rzekł:

— Ty sobie strasz kogo innego, głupszego ode mnie. Ja, bratku, dobrze cię znam. Bierz, co masz dostać, i z Bogiem!

Wszedłszy na chwilę do sklepu, wyniósł Makarce, czekającemu razem z niewidomym przy ganku, dwa funty obwarzanków i dwa śledzie, a potem rzekł jeszcze surowiej:

— Z Bogiem!

— A tytoniku? — bezczelnie zapytał Makarka.

— Tytoniku i sam nie mam bez liku.

Makarka się uśmiechnął.

— Tak! — powiedział. — Znaczy tytonik masz, papierek dasz, zapalimy.

— Wynoś się! Całuj psa w nos! — gniewnie odrzekł Tichon Iljicz. — Mnie, bracie, nie przegadasz! — I pomilczawszy, dodał: — Powiesiłbym ciebie za te twoje sprawki, Makarka!

Makarka spojrzał na niewidomego, stojącego prosto i nieruchomo z wysoko podniesionymi brwiami, i zapytał:

— A ty jak myślisz, człowieku boży? Powiesić czy rozstrzelać?

— Rozstrzelać lepiej — odparł ślepiec poważnie. — Przynajmniej od razu na tamten świat!

Ciemniało już. Zwały nieprzeniknionych chmur siniały, chłodły i wiało od nich zimą. Błoto gęstniało. Pozbywszy się Makarki, Tichon Iljicz potupał na ganku zziębłymi nogami i wrócił do izby, gdzie, nie rozbierając się, siadł na krześle przy oknie, zapalił papierosa i znów się zamyślił. Przypomniało mu się lato, bunt, Młoda, brat, żona... Przypomniało mu się, że do tej pory nie zapłacił jeszcze według kwitków za okres pracy letniej. Miał zwyczaj odkładania płatności. Dziewki i parobcy, którzy chodzili do niego na dniówki, nieraz całymi dniami stali jesienią u progu, skarżyli się na skrajną nędzę, burzyli się, niekiedy wymyślali. Ale Tichon Iljicz był niezłomny. Krzyczał, wzywał Boga na świadka, że „w całym domu znajdą się najwyżej dwa grosze — możecie poszukać”, wywracał na lewą stronę portmonetkę, kieszenie, pluł z udaną wściekłością, jakby zaskoczony tą niewiarą i „brakiem sumienia” proszących. Zwyczaj ten wydał mu się dzisiaj niedobry. Ale i dla żony był dotąd zawsze bezlitosny i surowy, przy tym zimny i tak jej obcy, że niekiedy aż zapominał o jej istnieniu. Nagle i to go uderzyło: Boże mój, przecież on nawet pojęcia nie ma, kim jest jego żona! Gdyby, na przykład, umarła, dwóch słów nie umiałby powiedzieć, po co ona żyła, co myślała, co czuła przez wszystkie te długie lata, które z nim przeżyła, przez te lata, które się stopiły w jeden rok i przemknęły w bezustannych troskach i kłopotach... A do czego wszystkie te troski prowadziły?

Tichon Iljicz rzucił papierosa i zapalił świeżego... Uch, jakże mądra ta bestia, ten Makarka! A jeżeli taki mądry, to czy nie może przepowiedzieć, co i kiedy każdego czeka? Jego, Tichona, czeka na pewno coś bardzo złego. Przecież nie jest już młodziutki! Ilu jego rówieśników poszło już na tamten świat! A przed śmiercią i przed starością nie ma ratunku. Nie pomogłyby na to i dzieci. Dzieci swoich także nie znałby, też byłby im obcy, jak obcy jest wszystkim bliskim — i żywym i umarłym. Ludzi na świecie jak gwiazd na niebie, ale życie jest tak krótkie, ludzie tak szybko rosną, mężnieją i umierają, tak mało znają się wzajemnie, tak prędko zapominają o tym, co przeżyli, że namyśliwszy się nad tym dobrze, można zwariować! Na przykład on, Tichon, powiedział o sobie:

— Moje życie trzeba by opisać...

A co tu opisywać? Nie ma nic. Albo nic nie ma, albo nie warto. Przecież on sam prawie nic nie pamięta z tego swojego życia. Na przykład, zupełnie zapomniał czasy dzieciństwa; tak, majaczy niekiedy jakiś dzień letni, jakiś wypadek... Jakiś rówieśnik... Czyjegoś kota kiedyś osmalił — wybili go za to. Ktoś mu podarował sznureczek z gwizdawką i ucieszył go tym bezgranicznie. Pijany ojciec zawołał go kiedyś pieszczotliwym i smutnym głosem: „Chodź do mnie, Tisza, chodź, rodzony!”. I niespodzianie jak złapał za włosy!...

Gdyby żył teraz handlarz Ilja Mironow, Tichon Iljicz utrzymywałby starego z łaski, ale aniby go znał, ani może nawet dostrzegał. Przecież tak samo było z matką; gdyby go kto zapytał: „Pamiętasz matkę?”, odpowiedziałby: „Pamiętam jakąś zgarbioną staruszkę... Suszyła nawóz... Paliła w piecu... Ukradkiem piła wódkę... Gderała...”. Więcej nic. Prawie przez dziesięć lat służył u Matorina, a całe te dziesięć lat zlały się w jeden czy dwa dni. Pamięta kwietniowy deszczyk, kropiący plamami na arkusze żelaznej blachy, z dźwięczącym łoskotem wrzucanej na wóz przed sąsiednim sklepem... Szare, mroźne południe... Przy sklepiku sąsiada, handlującego mąką, krupami85 i tandetą, gołębie opadają hałaśliwą chmarą na śnieg, gruchają, trzepocą skrzydłami... A Tichon, bawiąc się przed drzwiami, podcina wolim ogonem brzęczącego bąka. Matorin był wtedy młody i silny, o cerze sinawo-czerwonej; miał czysto ogolony podbródek i rude baczki do połowy przycięte. Teraz zbiedniał. W swej wyrudziałej na słońcu kapocie i w głębokiej czapie starczym krokiem sunie od sklepu do sklepu, od znajomego do znajomego; gra w szachy, przesiaduje w szynku Dajewa, troszkę pije, a kiedy jest podchmielony — dogaduje sobie:

— My, ludzie mali: wypiliśmy, zakąsili, zapłacili... I dalej do domu! — A spotkawszy Tichona Iljicza, nie poznaje go i uśmiecha się żałośnie. — Czy to ty, Tisza?

Sam Tichon Iljicz nie poznał tej jesieni przy pierwszym spotkaniu rodzonego brata: „Czyżby to Kuźma, z którym przez tyle lat wałęsaliśmy się po polach, po wsiach i polnych drogach?”.

— Zestarzałeś się, bracie!

— A tak... Trochę.

— Coś za wcześnie!

— No to ja, bracie, rosyjski człowiek. U nas prędko to idzie.

I, mój Boże, jak się od czasu ich wspólnego handlowania wszystko zmieniło! Jak całkowicie niepodobny jest dzisiejszy Tichon Iljicz do czarnego jak żuk, zawadiackiego i wesołego pół-Cygana, kupczyka Tiszki!

Zapalając trzeciego papierosa, Tichon Iljicz z zastanowieniem i pytająco popatrzył w okno.

— Czyżby tak było i w innych krajach?

Nie, to niemożliwe. Bywali znajomi za granicą, choćby ten kupiec Rukawisznikow, opowiadali... Ale i bez tego można samemu wykombinować. Weźmy, na przykład, takich rosyjskich Niemców w mieście albo Żydów: wszyscy mają jakieś zainteresowania, wszyscy się czymś zajmują, znają się wzajemnie, są sobie przyjaciółmi (i to nie tylko po pijanemu!), pomagają sobie. Kiedy się rozjeżdżają, pisują do siebie przez całe życie, rodzina rodzinie przekazuje portrety ojców, matek, znajomych; dzieci swoje uczą, kochają, chodzą z nimi na spacer, rozmawiają, jak z równymi — dziecko będzie miało przynajmniej wspomnienia! A u nas jeden drugiemu — wróg, zazdrości, plotkuje; ludzie bywają u siebie wzajemnie raz do roku, siedzą po swoich kątach, a kiedy kto niespodzianie przyjedzie, rzucają się jak oparzeni do sprzątania pokojów... Ale to jeszcze nie wszystko! Łyżki konfitur żałują gościowi, a ten bez specjalnego zaproszenia nie wypije szklanki herbaty ponad zwykłą ilość! Tfu, Kirgizy86 kosookie! Antychrysty żółtowłose!

Za oknami przejechała czyjaś trojka, Tichon Iljicz przyjrzał się jej uważnie. Konie nędzne, ale widać, że rącze. Bryczka — w porządku. Czyja by to być mogła? W okolicy nikt nie ma takiej trojki. W pobliżu ziemianie — taka golizna, że bez chleba siedzą po trzy dni, sprzedali ostatnie sukienki87 z ikon, nie mają za co wstawić rozbitej szyby ani poprawić dachu, okna zatykają poduszkami, a w czasie deszczu rozstawiają balie i wiadra, bo przez sufity woda się leje jak przez sita... Potem przeszedł szewc Deniska. Dokąd? Z czym? Zdaje się, że z kuferkiem? Och, cóż to, Boże odpuść, za dureń!

Tichon Iljicz machinalnie narzucił kapotę na kaftan bez rękawów, wsunął nogi w kalosze i wyszedł na ganek. Odetchnąwszy głęboko świeżym powietrzem przedzimowego, sinawego zmierzchu, zatrzymał się znowu i usiadł na ławce... Ot, to na przykład, też dobra rodzinka: Szary z synkiem! Tichon Iljicz w myślach przeszedł drogę, którą po błocie z kuferkiem przebrnął Deniska. Zobaczył Durnowkę, swój dworek, jar, chaty, zmierzch, światło u brata, światełka po zagrodach... Kuźma siedzi pewno i czyta. Młoda stoi w ciemnym i zimnym przedpokoju przy ledwo ciepłym piecu, grzeje ręce i plecy, czeka, kiedy powiedzą „jeść” i zacisnąwszy wyschłe, przywiędłe wargi, rozmyśla... O czym? Może o Rod’ce? Łgarstwo, że go jakoby otruła, zwyczajne łgarstwo! A jeżeli otruła...?

Boże święty, jeżeli otruła, to co teraz czuje? Jakiż ciężki grobowy kamień leży na jej skrytej i dziwnej duszy! A jakże stało się to, na co się wreszcie zdecydowała, nieprzytomna z nienawiści do Rod’ki za jego okrutne bicie? A może to z powodu sponiewieranych uczuć dla niego, dla Tichona Iljicza...? Może z hańby i ze strachu, że Rod’ka dowie się o tej hańbie? Och, jakże on ją bił! Ale i Tichon Iljicz także dobry człowiek! Ukarze go Pan Bóg, ukarze...

W myślach popatrzył z ganku swego durnowskiego domu na Durnowkę (także się buntuje!), na czarne chaty na skłonie góry za jarem, na stodoły i łoziny za opłotkami... Za polami, w lewo, na horyzoncie stoi budka dróżnika. O zmroku przejeżdża obok niej pociąg — łańcuch ognistych oczu. A potem zapalają się światła w chatach. Staje się ciemniej, przytulniej — a za każdym razem budzi się nieprzyjemne uczucie, gdy człowiek spojrzy na chałupy Młodej i Szarego, stojące prawie pośrodku Durnowki, oddalone od siebie trzema zagrodami: ani w tej, ani w tamtej nie ma światła. I tak prawie przez całą zimę! Dzieciaki Szarego ślepną jak krety, a szaleją z radości i zdziwienia, gdy im się uda w jakiś szczęśliwy wieczór zapalić choć trochę światła w izbie...

— Nie, to grzech! — stanowczo powiedział Tichon Iljicz i wstał. — To po prostu bezbożnie! Trzeba choć trochę pomóc dobrej sprawie — dodał, idąc w stronę stacji.

Chwytał przymrozek. Mocniej niż wczoraj czuć było od strony stacji jakby samowarem. Światła przy wrotach paliły się czyściej za ziębnącymi drzewami, prawie już gołymi i z rzadka ubarwionymi liśćmi. Dzwoneczki u trojki dźwięczniej pobrzękiwały. Trojka — niczego sobie! Ale za to szkapiny chłopów-dorożkarzy, ich maleńkie bryczki na krzywych, na wpół rozsypanych kołach, oblepionych błotem!... Aż żal ogarnia! Za ogródkiem przed domem głucho trzaskały i piszczały drzwi stacyjne. Tichon Iljicz, minąwszy ogródek, wszedł na wysoki, kamienny ganek; szumiał na nim miedziany samowar o pojemności dwóch wiader, którego kratki czerwieniały jak ogniste zęby. I tutaj zaraz spotkał się z tym, kogo szukał — z Deniską.

Chłop stał na ganku zamyślony, z opuszczoną głową, trzymając w prawej ręce tani szary kufereczek, obficie usiany blaszanymi okuciami i przewiązany sznurkiem. Ubrany był w stary i widocznie bardzo ciężki kaftan bez rękawów z obwisłymi ramionami i z bardzo niskim stanem, w nową czapkę i zdeptane buty. Wzrost miał jakiś pokraczny, gdyż nogi były w porównaniu z tułowiem za krótkie. „Ja mam tylko korpus”, śmiejąc się, mawiał niekiedy do siebie. Teraz, przy niskim stanie i zbitych butach, nogi wydawały się jeszcze krótsze.

— Denis! — zawołał na niego Tichon Iljicz. — Co ty tu robisz, łajdaku?

Denis, niedziwiący się nigdy niczemu, z wyrazem smutnej ironii podniósł na niego swe ciemne i tęskne oczy, ocienione dużymi rzęsami, po czym zdjął czapkę. Włosy miał mysiego koloru i nadmiernie gęste, twarz ziemistą i jakby nasmarowaną tłuszczem, ale oczy — ładne.

— Dzień dobry, Tichonie Iljiczu — odpowiedział śpiewnym, miejskim tenorkiem i jak zawsze trochę nieśmiało. — Jadę... Do tej... Jakże jej... Do Tuły88.

— A po co, jeżeli wolno zapytać?

— Może... Jakieś miejsce się znajdzie...

Tichon Iljicz przyjrzał mu się dokładniej; w rękach trzymał kuferek, z kieszeni kaftana sterczały mu jakieś zielone i czerwone książeczki zwinięte w trąbkę. Kaftan miał, widać, cudzy...

— Na eleganta z Tuły nie wyglądasz!

Deniska także spojrzał po sobie.

— Że niby kaftan? — spytał skromnie. — No cóż? Jak zarobię w Tule pieniądze, kupię sobie węgierkę89! Latem jakoś to było, sprzedawało się gazety.

Tichon Iljicz kiwnął głową w stronę kuferka.

— A to co takiego?

Denis spuścił oczy.

— Kuferek kupiłem.

— To w węgierce bez kuferka nie można? — kpiąco rzekł Tichon Iljicz. — A co masz w kieszeni?

— Takie tam, głupstwa różne...

— Pokaż no.

Deniska postawił kuferek na ganku i wyciągnął z kieszeni książeczki. Tichon Iljicz wziął je i uważnie przejrzał. Zbiór piosenek Marusia, Rozpustnica-żona, Niewinne dziewczę w sidłach gwałtu, Wierszowane powinszowania dla rodziców, wychowawców i dobrodziejów, Rola...

W tym miejscu Tichon Iljicz zaciął się, ale Denis, który mu się bacznie przyglądał, żywo i skromnie podpowiedział:

— Rola proletariatu w Rosji.

Tichon Iljicz pokiwał głową.

— Ot, nowość! Żreć nie masz co, a kupujesz kuferki i książeczki. Widocznie nie darmo nazywają cię rewolucjonistą. Mówią, że ciągle na cara wymyślasz? Oj, uważaj, bratku!

— Przecież nie kupiłem za to majątku — ze smutnym uśmiechem odpowiedział Deniska. — To książki dobre. A cesarza nie ruszałem! Gadają na mnie, co chcą, jak na nieboszczyka. Nawet o tym nie myślałem! Czyż to ja lunatyk jakiś jestem?

Blok u drzwi zaskrzypiał i ukazał się stacyjny dozorca, siwy emerytowany żołnierz, którego męczyła świszcząca i dusząca astma, oraz bufetowy, grubas o zapuchniętych oczkach i tłustych włosach.

— Usuńcie się, panowie kupcy, pozwólcie zabrać samowar...

Denis usunął się i znowu schwycił za kuferek.

— Gdzieś go ściągnąłeś90 pewnie? — zapytał Tichon Iljicz, wskazując kuferek i myśląc o sprawie, dla której poszedł na dworzec.

Denis milczał, pochyliwszy głowę.

— I pewnie pusty?

Denis roześmiał się.

— Pusty...

— Wygnali cię z miejsca?

— Sam poszedłem.

Tichon Iljicz westchnął.

— Wykapany ojciec! — powiedział. — Tamten też zawsze tak; wyrzucą go na zbity łeb, a on: „Sam poszedłem”.

— Żeby mi tak oko wypłynęło, nie łżę!

— No, dobrze, dobrze... Byłeś w domu?

— Byłem dwa tygodnie.

— A ojciec znowu bez roboty?

— Teraz bez roboty.

— Teraz! — przedrzeźniał go Tichon Iljicz. — Ech, kto się psem urodził, z wilkami nie będzie chodził!

„A tyś może lepszy?”, pomyślał Denis, uśmiechając się i nie podnosząc głowy.

— Znaczy się, Szary siedzi sobie i kurzy papieroska?

— Pusta głowa! — z przekonaniem powiedział Deniska.

Tichon Iljicz postukał go po głowie kostkami palców.

— Żebyś choć głupoty swojej nie pokazywał! Któż tak mówi o ojcu?

— Co z tego, że stary; czy przez to lepszy? — odpowiedział spokojnie Denis. — Jeśliś ojciec, to jeść dawaj. A dużo on mnie karmił?

Ale Tichon Iljicz nie dosłuchał do końca. Wybierał właśnie odpowiednią chwilę, aby zacząć rozmowę o interesie. Nie słuchając więc, przerwał:

— No i okazało się, żeś bałwan... A Jakow sprzedał kobyłę?

Denis roześmiał się niespodziewanie głośnym i ordynarnym śmiechem. Odpowiedział jednakże dawnym śpiewnym tenorem:

— Jakow Mikiticz? Co znowu! Robi się coraz bogatszy i coraz bardziej chciwy. Toż to było wczoraj śmiechu!

— Z jakiejże okazji?

— No, bo jakże! Zdechło mu źrebię i cóż on wymyślił? Zrobił interes nawet z nóg i z kopyt. Zabrakło mu kołków w chruścianym płocie, to wziął i wplótł te właśnie nogi...

— Ależ to nie chłop, a minister! — powiedział Tichon Iljicz. — To nie para do was, golców. Cóż ty? Z wilczym biletem wybierasz się do Tuły?

— A mnie na co bilet? — odpowiedział Denis. — Wejdę do wagonu i z boską pomocą wprost pod ławkę. Aby tylko dostać się do Węzłowskiej

— Do jakiej „Węzłowskiej”? Do stacji węzłowej pewnie?

— No, niech tam „węzłowej”, wszystko jedno. Dojadę, a tam dalej niedaleko i na piechtę.

— A gdzież będziesz książeczki czytał? Pod ławką niewiele przeczytasz.

Deniska zamyślił się.

— No! — rzekł wreszcie. — Przecież nie cały czas będę pod ławką. Można wleźć do wygódki i czytać choćby do świtu.

Tichon Iljicz zmarszczył brwi.

— A ja ci powiem — zaczął — ot co: czas, żebyś rzucił te wszystkie głupstwa. Nie jesteś już przecież dzieciakiem, durniu jeden. Ruszaj no z powrotem do Durnowki, trzeba się zabrać do roboty. Przecież aż się niedobrze robi, jak człowiek na was popatrzy. U mnie karaluchy lepiej żyją. Cóż zrobić... Pomogę z początku. Dam, powiedzmy, na towar, czy tam na jaki instrument... Sam się utrzymasz i ojcu choć trochę pomożesz...

„Do czego to on zmierza?”, pomyślał Deniska.

A Tichon Iljicz zdecydował się i dokończył:

— A i pora byłaby ożenić się.

„Taaaak!” pomyślał Deniska i nie śpiesząc się, zaczął skręcać papierosa.

— No cóż — odezwał się spokojnie i trochę jakby smutno, nie podnosząc rzęs. — Wykręcać się nie będę. Żenić się można. Lepsze to, jak chodzić do prostytutek.

— No, no, właśnie! — gorączkując się, podchwycił Tichon Iljicz. — Tylko, bracie, zauważ, żenić się trzeba z rozumem, żeby dzieci wyprodukować z jakimś kapitałem.

Deniska wybuchnął śmiechem.

— Czego ryczysz?

— Bo jakże to? Produkować? Niby kury czy świnie?

— Dzieci chcą tak samo jeść!

— A z kim mam się żenić? — zapytał ze smutnym uśmiechem Deniska.

— Z kim? A z kim chcesz!

— Znaczy... Z Młodą czy jak?

Tichon Iljicz zaczerwienił się mocno.

— Dureń! A cóż... Młoda? Niedobra? Baba cicha, robotna...

Deniska milczał, dłubiąc paznokciem koło blaszanych okuć przy kuferku. I nagle udał głupiego.

— Młodych bab dużo — rzekł przeciągle. — Nie wiem, o której pan mówią. O tej, z którą pan żyli?

Ale Tichon Iljicz już się opanował.

— Żyłem czy nie, to sprawa nie na twój rozum, świnio — odrzekł tak szybko i stanowczo, że Deniska pokornie wymamrotał:

— To dla mnie tylko honor... Ja tylko tak... Bo się zgadało...

— No, więc znaczy: nie gadaj niepotrzebnie. Ludzi z was zrobię... Rozumiesz? Posag dam... Rozumiesz?

Deniska znowu się zastanowił.

— Ot, pojadę do Tuły... — zaczął.

— Trafiło się ślepej kurze ziarno! Na co ci ta Tuła?

— W domu za duży już był głód...

Tichon Iljicz otworzył kapotę i wsunął rękę do kieszeni w kaftanie: chciał zrazu dać Denisce dwadzieścia kopiejek, ale się pohamował. „Nie ma sensu pieniądze wyrzucać, a jeszcze ten mądrala pomyśli, że może go podkupuję”, pomyślał. I udał, że czegoś szuka.

— Ech, zapomniałem papierosów. Daj no skręcić.

Deniska podał mu kapciuch91. Nad gankiem zapalono już latarnię i w jej mdławym świetle Tichon Iljicz przeczytał wyhaftowane na nim grubo białą włóczką: „Kogo koham temu daje koham serdecznie daruje na wiecznie”.

— Niczego sobie! — rzekł, przeczytawszy.

Deniska wstydliwie spuścił oczy.

— Więc znaczy, masz już dziewuchę?

— Mało to ich łazi, suk, dookoła! — odparł Deniska niefrasobliwie. — A względem ożenku, ja się nie wykręcam. Wrócę na karnawał i niech Bóg błogosławi...

Zza ogródka przy domu z trzaskiem i hukiem podjechał do ganku wóz cały zabryzgany błotem; na przodzie siedział chłop, a ulianowski diak Goworow leżał pośrodku na słomie.

— Odjechał? — krzyknął diak ze strachem, wyciągając ze słomy nogę w nowym kaloszu.

Każdy włos na jego intensywnie rudej, kudłatej głowie skręcał się oddzielnie, czapka zsunęła się do tyłu, twarz zaczerwieniła się od wiatru i ze zdenerwowania.

— Pociąg? — zapytał Tichon Iljicz. — Nie. Jeszcze nie przyjechał. Dzień dobry, ojcze diakonie.

— Aha! No, chwała Bogu! — szybko i radośnie powiedział diak i pomimo to, wyskoczywszy z wozu, jak strzała popędził do drzwi.

Tichon Iljicz pokiwał głową. „Ech”, pomyślał, „nie w porę przyniosło tu tego grzywiastego! Interes może się nie udać!”. Jednak, ujmując klamkę drzwi, rzekł tonem pewnym i zdecydowanym:

— No, znaczy się, tak. Znaczy się, po poście.

Na stacji pachniało mokrymi półkożuszkami, samowarem, machorką, naftą. Nadymione było do tego stopnia, że w gardle ściskało, a lampy ledwo się paliły wśród dymu, w półmroku, w wilgoci i zimnie. Drzwi piszczały i trzaskały, chłopi z batami w rękach tłoczyli się i hałasowali — byli to dorożkarze z Ulianowki, czekający na pasażera nieraz przez cały tydzień. Wśród nich, z wysoko uniesionymi brwiami chodził Żyd, handlarz zbożem; na głowie miał melonik, ubrany był w palto z kapturem, a na ramieniu trzymał parasol. Obok kasy chłopi dźwigali do wagi jakieś pańskie walizy i kosze obszyte ceratą. Krzyczał na nich telegrafista, pełniący obowiązki pomocnika naczelnika stacji, młody, krótkonogi chłopak o dużej głowie, z wełnistym, żółtym czubem, po kozacku nastroszonym spod czapki nad lewą skronią; na brudnej podłodze siedział pointer92 nakrapiany jak żaba, z oczami po ludzku smutnymi i drżał wstrząsany mocnym dreszczem.

Przepchawszy się przez chłopów, Tichon Iljicz przeszedł do drzwi pierwszej klasy, obok których wisiała na ścianie drewniana rama z listami, gazetami i depeszami, leżącymi tak nieraz przez cały rok. Listów dla niego nie było, a znalazły się tylko trzy numery „Orłowskich Wiadomości”. I Tichon Iljicz ruszył do bufetu, żeby pogadać z bufetową. Ale tam na stołku siedział w okrągłej szarej czapce ze znaczkiem pijany stróż z gorzelni księcia Łobanowa. I Tichon Iljicz cofnął się pośpiesznie. Stróża tego znał dobrze, a gdyby mu się nawinął na oczy — przez dobę nie mógłby się od niego odczepić... Na ganku wciąż jeszcze stał Deniska.

— Bo to ja chciałem prosić, Tichonie Iljiczu... — rzekł jeszcze skromniej niż zazwyczaj.

— Czego jeszcze? — z gniewem spytał Tichon Iljicz. — Pieniędzy? Nie dam!

— Nie! Jakich pieniędzy! Chciałem prosić... Żeby pan mój list przeczytał.

— List? Do kogo?

— Do pana. Chciałem oddać, ale nie miałem śmiałości.

— A o czym...?

— Tak... Życie swoje opisałem...

Tichon Iljicz wziął z rąk Deniski świstek, wsunął go do kieszeni i szybko poszedł do domu po uginającym się zamarzłym błocie.

Nastrój miał teraz zadzierzysty93. Chciało mu się pracować i z zadowoleniem pomyślał, że robotę ma: trzeba dać jedzenie bydłu. Ot, szkoda, że się uniósł i wyrzucił Żmycha — nie będzie mógł tej nocy spać. Na Osce polegać nie można. Może już nawet śpi? A jeżeli nie śpi, to siedzi z kucharką i wymyśla na gospodarza...

Minąwszy oświecone okna izby, Tichon Iljicz przekradł się do sieni, potknął się w ciemnościach o zimną pachnącą słomę i przylgnął uchem do drzwi. Rozległ się za nimi śmiech, a potem Oska powiedział:

— A raz to znowu taka była historia. Żył we wsi chłop bidny, taki bidny, że bidniejszego nie było. Jednego dnia pojechał se ten chłop w pole orać. A tu za nim pies łaciaty. Chłop orze, a pies niucha po polu i cięgiem cosik rozkopuje. Kopie, kopie i nagle jak zawyje! Co za jakieś złe?! Chłop do niego, popatrzył do dołu, a tam garnek żelazny...

— Garnek? — spytała kucharka.

— Posłuchaj dalej. Garnek, jak garnek, ale w garnku złoto! Strach, ile złota... No, i chłop wzbogacił się...

„Ech, głupie gadanie!”, pomyślał Tichon Iljicz i zaczął przysłuchiwać się chciwie, co będzie dalej z owym chłopem.

— Wzbogacił się, pobudował jak jaki kupiec...

— Może tak jak nasz długonogi — wtrąciła kucharka.

Tichon Iljicz uśmiechnął się; od dawna wiedział, że go nazywają długonogim... Nie ma człowieka bez przezwiska!

A Oska ciągnął:

— Ale! Jeszcze był od niego bogatszy... Tak... A tu pies wziął i zdechł. Co robić? Nie ma rady, szkoda psa, ale trzeba go z honorem pochować.

Rozległ się wybuch śmiechu. Roześmiał się opowiadający i jeszcze ktoś, kaszlący po starczemu.

— Chyba to Żmych? — ożywił się Tichon Iljicz. — No, chwała Bogu. A powiedziałem durniowi: „Wró-ó-ócisz!”.

— Poszedł chłop do popa — ciągnął Oska — poszedł, znaczy, do popa: tak i tak, ojczulku, pies zdechł, trzeba go pochować...

Kucharka znowu nie wytrzymała i wesoło krzyknęła:

— Ach, śmierci na ciebie nie ma!

— Dajże dopowiedzieć! — zawołał Oska i znów przeszedł na ton opowiadania, udając na przemian raz popa, raz tamtego:

— Tak i tak, ojczulku, trzeba psa pochować. Jak nie zatupie pop nogami: „Jak chować? Gdzie chować? Na cmentarzu?! Ależ ja ciebie do kryminału!... Zgnijesz w więzieniu! Ja ciebie w kajdany!”. „Ojczulku, to przecież nie zwykły pies; jak zdychał, zostawił dla ciebie pięćset rubli!”. Jak nie skoczy pop z miejsca: „Durniu! A czy ja na ciebie krzyczę za to, że chcesz go chować? Ja za to, że nie wiesz, gdzie! Jego trzeba na cmentarzu przy cerkwi pochować!”.

Tichon Iljicz głośno kaszlnął i otworzył drzwi. Przy stole, obok kopcącej lampeczki, której rozbite szkło zaklejone było z boku poczerniałym papierem, siedziała kucharka, zwiesiwszy głowę i zakrywszy całą twarz mokrymi włosami. Czesała je drewnianym grzebieniem i co chwila poprzez mokre kosmyki oglądała go pod światło. Oska z papierosem w zębach śmiał się i rozparty na krześle machał nogami obutymi w łapcie. Przy piecu w półmroku czerwieniał ogienek czyjejś fajki. Kiedy Tichon Iljicz szarpnął drzwi i stanął na progu, śmiech urwał się natychmiast, a palący fajkę nieśmiało wstał z miejsca, wyjął ją z ust i wsunął do kieszeni... Tak, to był Żmych! Tichon Iljicz, jakby nic się rankiem nie zdarzyło, zawołał rześko i przyjaźnie:

— Jazda! Bydło nakarmić!

Rzucając ogromne cienie, poszli z latarnią po zagrodzie, oświecając przed sobą zaskorupiały gnój, rozsypaną słomę, żłoby i słupy, budząc kury na grzędach pod daszkami. Kury zlatywały, spadały i wyciągając szyje, zasypiając w biegu, uciekały na wszystkie strony. Wielkie fioletowe oczy koni, zwracających głowy w stronę światła, połyskiwały i wyglądały dziwnie a pięknie. Od oddechów szła para, jakby wszyscy palili. A kiedy Tichon Iljicz opuszczał chwilami latarnię i spoglądał w górę, widział z radością nad kwadratem podwórza kolorowe gwiazdy, błyszczące na głębokim, czystym szafirze nieba. Słychać było, jak sucho szeleścił wiatr po dachach, szczelinami wkradała się mroźna świeżość północnego podmuchu... Chwała ci, Boże: na koniec zima!

Skończywszy swą pracę, Tichon Iljicz kazał nastawić samowar; poszedł z latarnią do zimnego sklepu, przepełnionego zapachami, wybrał sobie dobrego marynowanego śledzia (nic nie szkodzi, że słony: przed wieczerzą sól smakuje!) i zjadł go przy herbacie, po czym wypił kilka kieliszków słodko-gorzkiego, żółtawo-czerwonego jarzębiaku. Nalał po brzegi szklankę herbaty i przysunął sobie czarne, stare liczydła. Ale rozmyślił się, odnalazł list Deniski i zaczął wczytywać się w jego bazgroły.

„Denia dostał 40 rubli pieniędzy, a potem zebrał rzeczy...”

„Czterdzieści!”, pomyślał Tichon Iljicz. „Ach, golec!”

„Poszedł Denia do stacji Tuła a tu go jak raz obrabowali i zabrali Wszystko dokopiejki nie ma gdzie iść i Wzienago żałość...”.

Trudno i nudno było odcyfrować te bzdury, ale wieczór długi, a robić nie ma co... Samowar bulgotał niefrasobliwie, lampa paliła się równym, spokojnym światłem — a w ciszy tej i w spokoju krył się smutek wieczoru. Pod oknami przechodziła miarowo kołatka i dźwięcznie wygrywała w mroźnym powietrzu skoczną melodię...

„a potem stensknił się a jakjech ać do domu jak ojciec bardzo zły”.

„Oh, co za dureń, Boże zmiłuj się!”, pomyślał Tichon Iljicz. „Szary ma być groźny!”.

„Póndę ja do lasu ciemnego wybiore jaknaj winkszom Sosnę wezne sznurek odgłowy cukru i pzeniosesie na ni na wieczne życie fnowych zpodniach albezbutuf...”

— Cóż to znowu? Chyba „bez butów”? — rzekł Tichon Iljicz, odsuwając papierek od zmęczonych oczu. — Co prawda, to prawda!...

„A potem jakzawieje mocny wiater nagoni sine obłoki i zebrałasie hmura ipolał durzy gięsty deszcz i wyszło słońce zzaLasu sznurek gnije gnije asz oberwał sie i denis spad na ziemie mrufki ponim zaczynajom chodzić pracować a tam pełza jesz i szmija i rak zielony...”

Tichon Iljicz wrzucił list do miednicy, łyknął herbaty i oparł łokcie na stole, wpatrując się w lampę... Dziwny z nas naród! Jakaś dziwaczna dusza! Raz człowiek jest jak pies, to znów tęskni, użala się, pieści się i płacze sam nad sobą... Ot mniej więcej jak Deniska albo jak i on sam, Tichon Iljicz...

Szyby spotniały, kołatka wyraźnie i żwawo wystukiwała coś składnego... Ech, gdyby były dzieci! Gdyby była choć jaka dobra, kochana kobieta zamiast tej pulchnej staruchy, której same już opowiadania obrzydły mu diabelnie! Wiecznie opowiada o księżniczce, o jakiejś nabożnej mniszce Polikarpii, którą nazywają w mieście Półkarpią! Ale cóż, za późno już na wszystko, za późno...

Rozpiąwszy haftowany kołnierz koszuli, Tichon Iljicz z gorzkim uśmiechem pomacał szyję i bruzdy na szyi za uszami... Owe bruzdy to pierwsza oznaka starości! Głowa robi się podobna do końskiej! A i reszta także do niczego. Tichon Iljicz schylił głowę i wsunął palce pomiędzy włosy brody... Ot, i broda: siwa, sucha, splątana. Tak, tak, Tichonie Iljiczu, koniec już, koniec!

I dalej pił, coraz bardziej stawał się pijany, coraz mocniej zaciskał szczęki i mrużąc oczy, wpatrywał się w płonący równym światłem knot lampy... Pomyśleć tylko, że do rodzonego brata pojechać nie można, bo wieprzki nie puszczają, dranie jedne! A nawet gdyby puściły — także niewielka byłaby z tego radość! Kuźma prawiłby mu kazanie, Młoda stałaby przed nim z zaciśniętymi wargami, z opuszczonymi rzęsami... Przecież już od samych tych opuszczonych rzęs ma się chęć uciekać!

Serce omdlewało, zamierało, głowa tonęła w słodkiej mgle... Gdzież to on słyszał tę piosenkę:

Ach, tak, przypomina sobie, to w Lebiedianiu94, w zajeździe... Dziewczyny-koronczarki siedzą sobie podczas zimowych wieczorów i śpiewają... Siedzą sobie, plotą koronki i nie podnosząc oczu, śpiewają dźwięcznymi, głębokimi głosami:

Głowę osnuwała mgła. Chwilami wydawało się Tichonowi Iljiczowi, że wszystko ma jeszcze przed sobą: i radość, i swobodę, i niefrasobliwość; ale zaraz budziła się w sercu bolesna, beznadziejna tęsknota. Mówił sobie: „Aby tylko pieniądze w kieszeni — wszystko można mieć!”. I znów patrzył ze złością w lampę, i mając na myśli brata, mówił:

— Nauczyciel! Kaznodzieja! Filareta95 miłosierna... Diabeł bez portek!

Tichon Iljicz wypił do reszty jarzębiak, a nakurzył tak, że w pokoju aż pociemniało... Stąpając niepewnymi krokami po chybotliwej podłodze, wyszedł w marynarce do ciemnej sieni. Poczuł rześki chłód powietrza, zapach słomy, odór psa i zobaczył dwa zielonawe światełka migające na progu.

— Bujan! — zawołał i z całych sił kopnął psa butem w łeb.

Potem przysłuchiwał się dźwiękom kołatki, przytupując do taktu, wyszczał się na stopniach ganku i dogadywał sobie w myślach:

Po czym, ruszając w stronę szosy, krzyknął:

— Dmuchaj wiewiórce pod ogon, będzie więcej puszysty!

Nad ziemią miękko czerniejącą w świetle gwiazd panowała martwa cisza. Migotały gwiazdy ułożone w różnokolorowe wzory. Szosa lekko bielała, ginąc w mroku. W oddali, jak spod ziemi, głucho brzmiał wciąż wzrastający hałas i nagle cała okolica zatrzęsła się od huku: daleko, przecinając szosę, przeleciał ekspres, świecąc łańcuchem białych okien, rozjarzonych elektrycznością, i niby latająca wiedźma, rzucając na wiatr przeświecające pąsem warkocze dymu.

— Przejeżdża obok Durnowki! — powiedział Tichon Iljicz, czkając. — Obok Szarego! Ach, bandyty przeklęte!

Zaspana kucharka weszła do izby mdło oświetlonej dogasającą lampą a przesiąkniętej tytoniem i wniosła zatłuszczony żelazny garnczek z barszczem, ująwszy go w szmaty aż czarne od tłuszczu i sadzy.

— Wynoś się w tej chwili! — krzyknął Tichon Iljicz, popatrzywszy na nią z ukosa.

Kucharka zawróciła, pchnęła nogą drzwi i znikła.

Wówczas Tichon Iljicz wziął kalendarz Gatcuka96, zanurzył zardzewiałe pióro w rdzawym atramencie i zaciskając zęby, patrząc sennie ołowianymi oczami, zaczął bez końca pisać wzdłuż i w poprzek na kalendarzu: „Gatcuk, Gatcuk, Gatcuk...”.