II

Kuźma prawie przez całe życie marzył o pisaniu i nauce.

Ale co tam wiersze! Wierszami zabawiał się w dzieciństwie! Pragnął opowiedzieć, jak się marnował, bez żadnej litości przedstawiać nędzę i ten straszny w swej codzienności byt, który go kaleczył i robił z niego bezpłodne drzewo figowe1.

Myśląc o nim, oskarżał się i uniewinniał zarazem.

Tak jest, był ubogim drobnym mieszczaninem, który prawie do piętnastego roku swego życia ledwo sylabizował. Ale historia jego jest historią wszystkich rosyjskich samouków. Urodził się w kraju mającym przeszło sto milionów analfabetów. Wyrósł w Czarnej Słobodzie, gdzie jeszcze dotąd ludzie na śmierć się tłuką w bójkach na pięści. W dzieciństwie widział brud i pijaństwo, lenistwo i nudę... Pozostało mu z tego czasu tylko jedno poetyczne wrażenie: ciemny gaj przy cmentarzu i wygon na górze za Słobodą, a za nim — przestrzeń, rozpalona płaszczyzna stepu i w oddali — biała chata pod topolą. Ale wpajano mu wzgardę nawet do tej chaty: mieszkali tam ukraińscy chłopi, którzy, jak wiadomo, są przecież tak głupi, że na pytanie: „Chochły, gdzie wasze kotły?” odpowiadają: „Chodźcie patrzeć z nami, leżą pod furami!”. Liter i cyfr nauczył i jego, i Tichona ich sąsiad Biełkin, łaciarz2 kaloszy. Ale zrobił to też tylko dlatego, że roboty nigdy nie miał (skądże kalosze w Słobodzie!); a zresztą zawsze przyjemniej jest wyrywać komuś włosy, niż siedzieć ciągle rozchełstanym na przyzbie i ze schyloną a wystawioną na słońce kudłatą głową pluć w kurz między bosymi nogami. W sklepie Matorina bracia wkrótce nauczyli się czytać i pisać. Kuźma zaczął pochłaniać książki, które mu darował wolnomyślny dziwak z rynku, stary harmonista Bałaszkin. Ale czy można czytać w sklepie? Matorin często krzyczał: „Ja ci uszy oberwę za te twoje nauki, ty diabelskie nasienie!”.

Stara historia! A Kuźma chciałby również opisać zwyczaje z rynku. Wchłonął on tam w siebie wiele ohydy. Nauczono ich obydwóch z bratem wyśmiewania nędzy matki oraz tego jej nieszczęścia, że porzucona przez podrastających synów zaczęła popijać. Tam też, na rynku, zrobili kiedyś taką sztuczkę: przed drzwiami sklepu przechodził co dzień z czytelni syn krawca Witebskiego, Żyd lat szesnastu o sinawej twarzy, strasznie chudy, z olbrzymimi uszami i w okularach — a idąc, czytał z przejęciem, przysuwając książkę do samych oczu; chłopcy nasypali mu na chodnik żwiru i Żyd, „ten mądrala”, przewrócił się tak pysznie, że do krwi rozbił sobie kolana, łokcie i zęby...

Tam też zaczął Kuźma pisać. Zaczął od opowiadania, jak pewien kupiec jechał nocą Muromskim lasem3 podczas strasznej burzy i trafił na nocleg do zbójów, którzy go zarżnęli. Kuźma barwnie opisał jego przedśmiertne błagania, myśli i tęsknotę za grzesznym życiem, „które tak przedwcześnie zostało przerwane...”. Lecz na rynku bez litości oblano go zimną wodą.

— Ależ dziwak z ciebie, Boże odpuść! — wyraził wesoło i bezczelnie ogólną opinię Tichon. — „Przedwcześnie”! Dawno powinien był już zdechnąć, czort brzuchaty! No, i skądżeś ty wiedział, co on myślał? Przecież go zarżnęli?

A potem Kuźma napisał na wzór Kolcowa pieśń starego witezia4, przekazującego synowi swego wiernego konia. „Nosił mnie w mojej młodości!”, wołał witeź w pieśni. Ale Tichon i na to także tylko głową pokiwał.

— Tak! — powiedział. — To ile lat podług ciebie miał ten koń?! Ach, Kuźmo, Kuźmo! Żebyś choć ułożył coś z sensem; no, na ten przykład, o wojnie...

I Kuźma, dostosowując się do rynkowego smaku, zaczął z roznamiętnieniem pisać o tym, o czym gadano wówczas na całym targu: o rosyjsko-tureckiej wojnie:

i jak te wojska

Z bólem zdawał sobie potem sprawę, ile tępoty i nieuctwa było w takich wierszydłach i ile wart ten prostacki styl i ta rosyjska pogarda względem obcych. Z bólem przypominał też sobie i inne rzeczy... Na przykład Zadonsk. Pewnego razu ogarnęło go namiętne pragnienie pokuty i strach, że matka, która umarła właściwie z głodu, poskarżyła się gorzko w niebie na swe żałosne życie... Kuźma poszedł wtedy piechotą na pielgrzymkę do świętego. Ale u świętego czytał tylko ze złośliwym zadowoleniem zebranym pielgrzymom pewną „kartkę”, zastanawiającą go specjalnie: jak pewnemu wiejskiemu pisarzowi przyszła do głowy myśl, żeby nie uznawać władz i cerkwi, a Bóg tak się za to rozgniewał, że „arystokratę zwalił na śmiertelne łoże”, a choroba jego była taka: „żarł więcej od świni, a wołał, że mu wciąż mało i wysechł do niepoznania...”. Cała młodość Kuźmy przeszła na takich historiach! Myślał i wierzył w jedno, a mówił i robił co innego. Marząc o pisaniu i sumując życie, Kuźma z żalem kiwał głową: „Ot, rosyjska cecha! Siało się groch do połowy z chwastem!”.

Zdawać by się mogło, że w młodości był wesoły, dobry, czuły, pojętny i chciwy nauki. Ale czy tak było rzeczywiście? Naturalnie: co on, to nie Tichon... Ale dlaczego tak samo on, jak i brat przyswoili sobie tak wcześnie ordynarność otoczenia? Dlaczego, choć był dobry i czuły, tak bezlitośnie zapomniał o matce? Dlaczego nastrój rynku opanował na tak długo jego serce, tak wrażliwe na wpływ książki? Dlaczego, dlaczego stał się bezpłodnym drzewem figowym?

Tichon zabierał do wspólnej skarbonki prawie cały zarobek brata, gdyż postanowili rozpocząć własny interes. Kuźma oddawał pieniądze z dobrotliwym, serdecznym zaufaniem, jakiego Tichon nie posiadał nigdy. Ale matka, matka! Kuźma jęczał, wspominając, jak ta nędzarka błogosławiła go, oddając srebrny obrazek, jedyny swój skarb, chowany w głębi kuferka na pamiątkę lepszych dni. Jęczał... Dobrze, ale pieniądze jednakże szły do Tichona...

Porzuciwszy sklep i sprzedawszy to, co zostało po matce, zaczęli handlować. Pojechali w stronę Woroneża, pomiędzy ukraińskich chłopów. Często bywali także w rodzinnym miasteczku i Kuźma nadal przyjaźnił się z Bałaszkinem; książki, które mu stary darował lub wskazywał, czytał chciwie, nie tak jak Tichon. Tichon także lubił poczytać, gdy nie miał nic do roboty, chociaż potrafił i przez rok nie brać książki do ręki. Ale jeżeli już wziął, to czytał prędko, do ostatniego wiersza, a skończywszy, natychmiast zatracał wszelki kontakt z książką. Kiedyś pochłonął w ciągu jednej nocy cały tom Człowieka współczesnego. Wielu rzeczy nie zrozumiał, to, co zrozumiał, określił jako bardzo zajmujące — i na zawsze zapomniał o przeczytanym. Kuźma też wielu rzeczy nie rozumiał — nawet z Bielinskiego6, Gogola7 i Puszkina8. Ale zrozumienie jego rosło po prostu w oczach; zdumiewająco potrafił sedno rzeczy uchwycić i w sercu utrwalić. Dlaczego zatem, jeśli mógł zrozumieć słowa Dobrolubowa9, dlaczego na rynku klął i mówił „chwakt” zamiast „fakt”? Dlaczego, rozprawiając z Bałaszkinem o Schillerze10, jednocześnie namiętnie marzył o tym, jak uprosi o pożyczenie harmonii? Zachwycając się Dymem11, twierdził jednak, że „kto jest rozumny, choćby nieuczony, to i bez nauki ma jasno w głowie”. Gdy odwiedził mogiłę Kolcowa, na grobowej płycie napisał z uwielbieniem, choć nieortograficznie: „Podtem pomnikiem pogrzebano ciało mieszczanina aleksieja wasiljewicza Kalcowa woroneskiego autora i poeta nagrodzonego łaskom monarszom oświeconego bez nauki przez samą przyrodę12... ”.

Wpływ na niego miał tylko Bałaszkin, toteż pozostawił głęboki ślad w duszy Kuźmy.

Bałaszkin był to ogromny, chudy starzec, o dużej, golonej twarzy z wykrzywionymi ustami, który ani zimą, ani latem nie zdejmował pozieleniałej kapoty i ciepłej czapki. Niemal do strachu potrafił doprowadzić swoimi złośliwymi opowieściami, głębokim, starczym basem, kłującą, srebrzystą szczeciną, pokrywającą szare policzki i górną wargę, oraz zielonym lewym okiem, wybałuszonym i zezującym w tę samą stronę, w którą się wykrzywiały i usta. Razu pewnego aż ryknął, wysłuchawszy przemowy Kuźmy o „wykształceniu bez nauki”, błysnął owym okiem i cisnął papierosem, który dopiero co nad pudełkiem po kilkach13 nabił machorką.

— Ty ośla głowo! Co pleciesz? Pomyślałeś kiedy o tym, co oznacza to wasze „wykształcenie bez nauki”? Śmierć Żadowskiej14 to właśnie jest jego symbol diabelski.

— Cóż to znowu za śmierć Żadowskiej? — zapytał Kuźma.

A Bałaszkin z wściekłością krzyknął:

— Zapomniałeś? To była poetka, bogaczka, pani, a utonęła w ustępie! Zapomniałeś? — I schwyciwszy z powrotem papierosa, zaczął głucho ryczeć: — Boże miłościwy! Zabili Puszkina, zabili Lermontowa15... Utopili Pisarewa16... Powiesili Rylejewa17... Poleżajewa18 zabrali w sołdaty19... Szewczenkę20 na dziesięć lat do więzienia wpakowali... Dostojewskiego21 ciągnęli na rozstrzelanie... Gogol zwariował... A Kolcow, Nikitin, Rieszetnikow22, Pomiałowski23, Lewitow? O, Boże, czyż jest jeszcze gdzie na świecie taki kraj, taki naród przeklęty!

Trwożnie szarpiąc guziki długopołego surduta, odpinając go i zapinając, chmurząc się i uśmiechając, zmieszany Kuźma odpowiedział:

— Czy jest taki naród? Największy naród, a nie „taki naród”, jeżeli wolno zauważyć!

— Nie masz prawa nagród rozdawać! — znów krzyknął Bałaszkin.

— A właśnie, że mam! Przecież ci pisarze to są dzieci właśnie tego narodu!

— Ech, ty antychryście jeden! Żorż Sand24 nie była gorsza przecież od naszej Żadowskiej, a nie utonęła!

— Uznany typ narodu to Płaton Karatajew25!

— Czemu nie Jeroszka26, czemu nie Łukaszka27? Ja, bracie, jak zacznę grzebać w literaturze, to Bóg wie, co znajdę! Dlaczego Karatajew, a nie Razuwajew i Kołupajew? Dlaczegóż nie chłop-krwiopijca, nie pop-lichwiarz, nie diak sprzedajny, nie jakaś tam Sałtyczicha28, nie Karamazow29 z Obłomowem30, nie Chlestakow31 z Nozdriewem32 albo, żeby daleko nie szukać, nie twój brat-podlec, Tiszka Krasow?

— Płaton Karatajew...

— Wszy zeżarły tego twojego Karatajewa! Nie widzę w nim ideału!

— A rosyjscy męczennicy, święci, błogosławieni, prostaczkowie, żebrzący w imię Chrystusa, a raskolniki33?

— Co-o? A Koloseum34, krzyżowe pochody35, wojny święte, sekty niezliczone? A ten... Jakże mu... Luter36? Nie, bracie, nie gadaj. Mnie tak łatwo w kozi róg nie zapędzisz!

— To cóż według pana robić? — krzyknął Kuźma. — Zawiązać sobie oczy i uciekać aż na koniec świata?

Lecz Bałaszkin teraz nagle zgasł. Zamknął oczy i jego olbrzymia szara twarz przybrała wyraz głębokiej, smutnej starości... Długo nad czymś rozmyślał, pochyliwszy głowę i wymamrotał w końcu:

— Co robić? Nie wiem... Jedno tylko wiem: przepadliśmy. Ostatnie, co pozostało, „Zapiski Ojczyste”37. I to złapali! A tobie, durniu, potrzeba jednak tylko jednego: uczyć się...

Tak, trzeba było uczyć się. Ale gdzie, kiedy...?

Handlował w ciągu całych pięciu lat i to w czasie najlepszego okresu życia! Już sam przyjazd do miasta wydawał się szczęściem! Wypoczynek, znajomi, zapach piekarni i żelaznych dachów, bruk na targowej ulicy, herbata, bułki i perski marsz38 w jadłodajni „Kars”39... Podłogi w sklepikach polane wodą z czajników, ogólnie znane wołanie przepiórki, wywieszonej w klatce przed drzwiami Rudakowa, i zapach ryb na targu, kopru, romanowskiej machorki40... Dobry a straszny uśmiech Bałaszkina na widok zbliżającego się Kuźmy, a potem rzucanie gromów i przekleństw na słowianofilów, rozmowy o Bielinskim i obrzydliwe wymysły, bezsensowne i namiętne zarzucanie się wzajemne imionami i cytatami... A w końcu — beznadziejne wnioski. „Teraz to już naprawdę koniec — całą parą walimy z powrotem do Azji!”, huczał stary i nagle zniżając głos, oglądał się: „Słyszałeś? Sałtykow41 umiera. Ostatni! Mówią, że otruli...”. A z rana znowu wóz, step, upał albo błoto i męczące wysilone czytanie wśród podskoków biegnących kół... Długie wpatrywanie się w stepową dal, słodko-tęskny rytm wierszy w sercu przerywany myślami o zyskach lub sprzeczką z Tichonem... Podniecający zapach drogi, kurzu i dziegciu... Woń miętowych pierników i duszący odór kocich skór, brudnej owczej wełny, butów nasmarowanych tranem.... Rzeczywiście, lata te były wyczerpujące: zmęczenie, niezdejmowanie koszuli przez dwa tygodnie, ćpanie jedzenia na sucho, utykanie na zbitych do krwi stopach, noclegi w obcych izbach i sieniach...

Kuźma przeżegnał się szeroko, gdy na koniec wydostał się z tej kabały. Ale miał już pod trzydziestkę, zszarzał, spoważniał i stał się bardziej trzeźwy; zarzucił wiersze, przestał czytać, przyzwyczaił się do szynków, do wypitki... Przez krótki czas służył u hurtownika pod Jelcem42, pojechał w jego interesach do Moskwy, po czym rozszedł się z nim. Dawno już miał w Woroneżu romans, stosunek z cudzą żoną — tam go więc pociągnęło. I przez dziesięć lat kręcił się po Woroneżu przy handlu zbożem, pośrednicząc i pisując w gazetach artykuliki o interesach zbożowych, szukając ulgi, a raczej zatruwając duszę pismami Tołstoja43 oraz satyrami Szczedrina44. I ciągle dręczył się upartą myślą, że sam marnieje i marnuje życie.

— Oto — mówił, wspominając te lata — co znaczy „oświata bez nauki”!

W dziewięćdziesiątym którymś roku umarł na przepuklinę Bałaszkin, a Kuźma widział go po raz ostatni niedługo przed jego śmiercią. Cóż to było za spotkanie!

— Pisać trzeba — posępnie i gniewnie skarżył się jeden. — Człowiek więdnie jak łopuch w polu...

— Tak, tak — huczał drugi, sennie zezując swym już zmartwiałym okiem, z trudem poruszając szczęką i nie trafiając machorką do papierosa. — Powiedziano: „Ucz się o każdej godzinie, myśl w każdej chwili... Patrz wokoło na wszystkie nasze biedy i ubóstwo!...”. — Potem nieśmiało uśmiechnął się i wsunął rękę za pazuchę. — O — zamruczał, grzebiąc w paczce zatartych papierków i wycinków z gazet — O, tu, bracie, masz całą furę dobrego... Wielki był wtedy głód, niech go diabli! A ja tylko o wszystkich czytałem i zapisywałem... Jak umrę, cały ten diabelski materiał przyda się tobie. Szkorbut i tyfus, tyfus i szkorbut... W jednym powiecie wszystkie dzieciaki pomarły, w drugim zjedzono wszystkie psy... Bóg mi świadkiem, nie kłamię! Czekaj, ja ci tu zaraz znajdę... — Ale grzebał, grzebał i niczego nie znalazł, zaczął szukać okularów, z niepokojem szperać po kieszeniach, zaglądać pod stojak, aż zmęczył się i machnął ręką; a machnąwszy, zasępił się i pokiwał głową. — Ale nie, nie, tego nie waż się póki co ruszać. Ty jesteś jeszcze nieuk bezrozumny. A napisałeś już na temat, który ci dałem, o tym Suchonosym? Jeszcześ nie napisał? No, i okazuje się, żeś osioł. A jaki to doskonały temat!

— Trzeba by było napisać coś o wsi, o ludzie — powiedział Kuźma. — Przecież sam pan mówi: „Rosja, Rosja...”.

— A Suchonosy to nie lud, nie Rosja? Zapamiętaj sobie dobrze: cała Rosja, to jedna wieś! Popatrz no dookoła: Cóż to jest? Może miasto według ciebie? Bydło pędzi co wieczora po ulicy, kurz taki, że sąsiada nie widać... A ty mówisz: „miasto”! Ech, ty bałwanie bez mózgu, choćby ci kołki na łbie ciosali, to i tak nic nigdy nie napiszesz...

Jasno i dokładnie zrozumiał wówczas Kuźma, że Bałaszkin powiedział świętą prawdę: nie sądzone mu pisać. Ot, choćby i Suchonosy... Przez wiele lat nie wychodził mu z głowy ten obrzydliwy starzec ze Słobody. Cały jego majątek składał się z zapluskwionego siennika i zjedzonej przez mole salopy45, odziedziczonej po żonie. Żebrał, chorował, przymierał głodem i za pół rubla miesięcznie gnieździł się w kącie u przekupki, handlującej wiktuałami, która twierdziła, że mógłby doskonale poprawić swoje stosunki materialne sprzedażą owego dziedzictwa. Lecz stary cenił je niby źrenicę oka, zresztą nie z uczucia dla nieboszczki, lecz dlatego, że dawało mu ono poczucie posiadania czegoś na własność w przeciwieństwie do innych. Wydawało mu się, że jego mienie jest diabelnie drogocenne: „Teraz takich salop wcale już nie ma!”. Co prawda stary nie był od tego46, aby ową salopę sprzedać, ale żądał za nią takich bezsensownych sum, że wprowadzał reflektantów47 w osłupienie... Kuźma doskonale rozumiał tę słobodską tragedię. Lecz gdy tylko zaczynał myśleć, w jaki sposób ją opisać, zaczynał natychmiast żyć całym skomplikowanym życiem tamtejszym, wspomnieniami dzieciństwa, młodości... I gubił wątek... Zatapiał wówczas Suchonosego w mnóstwie obrazów, osaczających jego wyobraźnię, opuszczał ręce, przybity potrzebą wypowiedzenia swej własnej duszy, wyjaśnienia wszystkiego, co wykolejało jego własne życie. A najstraszniejsze było to, że owo tak zwykłe i codzienne życie z niepojętną szybkością rozpraszało się na drobiazgi... Zresztą Kuźma pisać nie potrafił: przecież nawet myśleć nie umiał długo i prawidłowo, a zasiadłszy do pisania, męczył się jak szczeniak na kłującej słomie... Przedśmiertna przepowiednia Bałaszkina podziałała na niego trzeźwiąco: nie pora teraz na opowiastki! I wówczas po raz pierwszy błysnęła mu myśl napisania Wyników, surowego i bezlitosnego epitafium na grób własny — i Rosji.

Od tej pory minęło jednak dalszych dwanaście bezpłodnych lat. Kuźma nadal zajmował się maklerstwem w Woroneżu, a potem, gdy kobieta, z którą żył, umarła w połogowej gorączce, pośredniczył w Jelcu, był subiektem w mydlarni w Lipiecku48 i pisarzem w kantorze Kasatkina. Życie płynęło równo, w pracy, w codziennych kłopotach, aż póki dorywcze popijanie nie przeszło jakoś raptownie w nałogowe picie. Przez pewien czas Kuźma był gorącym zwolennikiem Tołstoja: przeszło rok nie palił, nie brał do ust wódki, nie jadł mięsa, nie rozstawał się ze Spowiedzią49 i z Ewangelią...50, chciał się przenieść na Kaukaz51, do duchoborców52... Aż pewnego razu kazano mu pojechać w interesach do Kijowa. I wybrawszy się tam, poczuł nagle radość niemal bolesną, jakby go niespodzianie po długiej niewoli wypuszczono na wolność. Był pogodny koniec września i wszystko wydawało się tak lekkie i piękne: i czyste powietrze, i niezbyt palące słońce, i bieg pociągu, i otwarte okna, i migające za nimi rozkwiecone lasy... Nagle na przystanku w Nieżynie53 Kuźma ujrzał wielkie zbiegowisko przy drzwiach dworca. Tłum otaczał kogoś, krzyczał, denerwował się i burzył. Kuźmie zabiło serce i szybko pobiegł w tłok. Przepchawszy się przez tłum, zobaczył czerwoną czapkę naczelnika stacji, biały kołpak54 kucharza, podobnego do hetmana, i szary płaszcz rosłego żandarma, który gromił trzech pokornie lecz niewzruszenie stojących przed nim ukraińskich chłopów w krótkich, grubych świtkach55, w mocnych butach i w brązowych barankowych czapkach. Czapki te ledwo się trzymały na czymś po prostu strasznym — były to okrągłe głowy, obwiązane gazą aż sztywną od zaschłej surowicy; poniżej widać było zapuchnięte oczy na obrzękłych, szklistych twarzach, pokrytych zielono-żółtymi krwistymi siniakami i zaskorupiałymi poczerniałymi ranami: chłopi byli pokąsani przez wściekłego wilka i zostali wysłani do lecznicy w Kijowie, a prawie na każdej większej stacji siedzieli przez dobę bez chleba i bez grosza. Dowiedziawszy się, że nie puszczają ich teraz tylko dlatego, iż pociąg nazywa się „pośpieszny”, Kuźma wpadł nagle we wściekłość i wśród potakujących okrzyków Żydów z tłumu zaczął wrzeszczeć i tupać nogami na żandarma. Zatrzymano go, spisano protokół i wówczas, czekając na następny pociąg, Kuźma po raz pierwszy upił się do nieprzytomności.

Pokąsani chłopi pochodzili z czernihowskiej guberni56. Kuźma wyobrażał ją sobie zawsze jako kraj zapadły, o mętnej, pochmurnej siności nad lasami. Ludzie, którzy przeżyli walkę z wściekłym zwierzęciem, przypomnieli mu czasy Włodzimierza57 i dawne życie w borach. Pijąc, nalewając kieliszki rękami drżącymi po awanturze, Kuźma zachwycał się: „Ach to były czasy!”. Niemal dławił się złością na żandarma i na owo pokorne bydło w świtkach. Tępe to, psiakrew, dzikie... Ale Ruś58, starodawna Ruś! I łzy pijanej radości i siły, wyolbrzymiające każdy obraz do nadnaturalnych rozmiarów, przesłaniały mu oczy. „A niesprzeciwianie się złu?” przypominał sobie chwilami i uśmiechając się, kiwał głową. Odwrócony do niego plecami, jadł obiad przy ogólnym stole młodziutki, czyściutki oficerek. I Kuźma pieszczotliwie a bezczelnie spoglądał na jego białą bluzę, tak krótką i z tak wysokim stanem, że brała ochota podejść, żeby ją obciągnąć. „Właśnie, że podejdę!”, myślał Kuźma. „A jakby się zerwał i krzyknął, dam w mordę! To będzie dopiero niesprzeciwianie się...”. Po czym, przyjechawszy do Kijowa i machnąwszy ręką na interesy, podchmielony i radośnie podniecony chodził przez trzy dni po mieście i po urwiskach nad Dnieprem59. Na nabożeństwie w Sofijskim soborze60 niejeden ze zdziwieniem patrzał na tego chudego i szerokiego kacapa61, stojącego przed sarkofagiem Jarosława62. Ubrany był schludnie, w ręku trzymał nową czapkę, stał przyzwoicie, ale wygląd miał dziwny. Nabożeństwo się kończyło, ludzie wychodzili i otwierali drzwi, stróże gasili świece, z górnych okien wpadały w błękitny dym złote pasma gorącego południowego słońca, a on, zacisnąwszy zęby i opuściwszy na piersi rzadką, siwiejącą brodę, przymknąwszy z męczeńsko szczęśliwym wyrazem głęboko zapadłe oczy, słuchał dzwonu huczącego śpiewnie i głucho nad soborem, starożytnego dzwonu, którego dźwięk odprowadzał może niegdyś wyruszających na Pieczyngów63. A przed wieczorem widziano Kuźmę w Ławrze64. Siedział naprzeciwko wejścia pod usychającą akacją, obok chłopca-kaleki, patrząc z niewyraźnym i smutnym uśmieszkiem na białe ściany i ogrodzenie, na złoto niewielkich kopuł, odcinających się od czystego jesiennego nieba. Chłopak był bez czapki, z parcianą torbą przez ramię, w brudnych łachmanach na wychudzonym ciele; w jednej ręce trzymał drewnianą miseczkę z kopiejką na dnie, a drugą wciąż przekładał, niby obcą rzecz, swą potworną, do kolana obnażoną prawą nogę, zwiotczałą, nienaturalnie cienką, opaloną na czarno i porosłą złotawym włosem. Nikogo nie było dookoła, ale chłopak, sennie i męczeńsko odrzuciwszy w tył głowę ostrzyżoną i szczeciniastą od słońca i kurzu, ukazując cienkie dziecięce obojczyki, nie zwracając uwagi na muchy, obsiadające mu smarki, wyciągał bez przerwy:

I Kuźma potakiwał mu:

— Tak, tak, racja!

Przemógłszy okres pijaństwa i ustatkowawszy się, poczuł się stary. Od pobytu w Kijowie minęły trzy lata. Przez ten czas dokonało się w nim bezsprzecznie coś bardzo ważnego. W jaki sposób to się stało, tego nawet on sam nie usiłował objaśnić. I życie jego własne, i życie ogółu było zbyt niezwykłe w owych latach. Jeszcze w Kijowie zrozumiał, oczywiście, że u Kasatkina długo się nie utrzyma i że czeka go w przyszłości nędza i utrata godności człowieczej. I tak się też stało. Podpisano z nim jeszcze dwukrotnie umowę, ale przeżył ten czas w ciężkim i hańbiącym położeniu: wiecznie na wpół pijany, niechlujny, ochrypły, na wskroś przesiąknięty machorką, z wysiłkiem ukrywający swoją niezdatność do interesu... Potem upadł jeszcze niżej, wrócił do rodzinnego miasta i żył za ostatnie grosze; przez całą zimę nocował w ogólnym numerze65 w zajeździe Chodowa, a dnie zabijał w szynku Awdeicza na Babim Rynku. Z groszy tych dużo poszło na głupie przedsięwzięcie — na wydanie tomu poezji; a potem trzeba się było kręcić wśród gości Awdeicza i narzucać im książkę za pół ceny... Nie dość na tym: razu pewnego o mało nie został błaznem. W mroźny słoneczny ranek stał na targu przy sklepach z mąką i patrzył na włóczęgę, strojącego miny przed kupcem Mozżuchinem, który wyszedł na próg. Mozżuchin sennie drwiący, podobny do odbicia w samowarze, zajęty był raczej kotem, który lizał jego wyczyszczony but. Ale włóczęga nie dawał za wygraną. Uderzywszy się kułakiem w pierś, zaczął chrypliwie deklamować, unosząc ramiona:

I Kuźma, błyskając zapuchniętymi oczami, nagle podchwycił:

A przechodząca staruszka, podobna do starej lwicy, zatrzymała się, spode łba popatrzyła na niego i, podniósłszy kij, rzekła dobitnie i gniewnie:

— Ale modlitwy na pewno tak nie umiesz!

Niżej już upaść nie można było. Ale to go właśnie uratowało. Przeszedłszy kilka strasznych ataków sercowych, Kuźma raptownie przestał pić, nieodwołalnie postanowiwszy rozpocząć zwyczajne pracowite życie — na przykład, wydzierżawić sad, ogród warzywny albo kupić gdzieś w rodzinnym powiecie pasiekę, jako że zostało mu jeszcze z półtorej setki...

Myśl ta początkowo go cieszyła. „Tak, to będzie świetnie”, rozważał z owym smętnie ironicznym uśmieszkiem, który sobie przyswoił od tak niedawna. „Pora do domu!”. Rzeczywiście, odpoczynek był mu potrzebny. Wprawdzie ta ogromna rozterka i w nim, i dokoła niego zaczęła się niedawno, ale zdążyła już dokonać swego. Kuźma nie był tym, kim był dawniej: bródka posiwiała mu do reszty, włosy, kręcące się na końcach i rozczesane na przedział pośrodku głowy, zrzedły i przybrały kolor żelaza, a grubokoścista twarz ściemniała i jeszcze bardziej schudła. Wyostrzyła się też spostrzegawczość i rozwinął sceptycyzm, a dusza wysubtelniała i stała się chorobliwie wrażliwa, choć Kuźma umiał to ukryć pod poważnym, a niekiedy nawet twardym spojrzeniem swych maleńkich oczu pod lekko skrzywionymi brwiami. Wziął się w garść, zaczął mniej myśleć o sobie, a więcej o otoczeniu... Ale pragnął jednak wrócić „do domu”, odpocząć, popracować według chęci.

Z wiosną, na kilka miesięcy przed zawarciem pokoju z Tichonem, Kuźma dowiedział się, że jest do wydzierżawienia sad w Kazakowie, wsi w rodzinnym powiecie i udał się tam czym prędzej. Kąt to był zapadły, w pobliżu gniazda Krasowów, o glebie czarnej i tłustej.

Nadszedł początek maja; po wczesnych upałach powróciły chłody i deszcze, nad miastem ciągnęły jesienne mroczne chmury. Kuźma w starej kapocie i starej czapce, bez kaloszy, w samych tylko zdeptanych butach z niewyprawionej skóry szedł na dworzec za Puszkarną Słobodą67 i, kiwając głową, krzywiąc się od dymu trzymanego w zębach papierosa, założywszy ręce za plecy pod kapotą, uśmiechał się: minął go właśnie biegnący naprzeciw bosonogi chłopak ze stosem gazet. Nie zatrzymując się, wykrzyknął spowszedniałe już zdanie:

— Strejk generalny!

— Spóźniłeś się, mały — powiedział Kuźma. — Nie masz tam czegoś nowszego?

Chłopak przystanął, błysnąwszy oczami.

— Nowy stójkowy odebrał na dworcu — odpowiedział.

— Piękna konstytucja! — jadowicie wyrzekł Kuźma i poszedł dalej, skacząc po błocie obok ściemniałych od deszczu, zgniłych płotów, przemykając się pod gałęziami moknących ogrodów i pod oknami krzywych lepianek, stojących przy górce, prowadzącej do końca miejskiej ulicy. „Oj, ludzie, ludzie — cuda w tej budzie!” — myślał, omijając kałuże. Dawniej w taką pogodę siedziano i ziewano po sklepikach, po szynkach, z rzadka bąkając jakieś słówko. Dzisiaj całe miasto gada o Dumie68, o buntach, o pożarach, o tym jak „Muromcew69 wygarnął primjerowi”. Ale niedługo już tego! Zmięknie im rura! W miejskim ogrodzie grają teraz żandarmi... Kozaków przysłali całą sotnię70... A przed trzema dniami na ulicy Targowej71 jeden z nich, pijany, podszedł do otwartego okna publicznej biblioteki i, rozpiąwszy spodnie, zaproponował panience-bibliotekarce, aby kupiła sobie „arychmetykę”. Stojący obok staruszek-dorożkarz zaczął mu robić wymówki, a wówczas kozak wyciągnął szablę, porąbał mu ramię i klnąc ordynarnie, rzucił się za przechodniami, uciekającymi gdzie oczy poniosą i oszalałymi ze strachu...

— Hycel, hycel, z kota ma sznycel! — zapiszczały za przechodzącym Kuźmą cienkimi głosikami dziewczynki, skaczące po kamykach płytkiego miejskiego strumienia. — Koty obdzierają, a jemu łapy dają!

— Tfu, parszywe! — syknął idący przed Kuźmą konduktor w straszliwie ciężkim płaszczu i zamachnął się na nie żelaznym pudłem. — Ot, żadnego poszanowania dla starszych!

Ale po głosie można było poznać, że ledwo powstrzymuje śmiech. Stare jego śniegowce całe oblepione były zaschłym błotem, a patka płaszcza wisiała na jednym guziku. Drewniany mostek, po którym szedł, leżał krzywo. Dalej, nad rowami opłukanymi wiosenną wodą, rosły mizerne łozy. Kuźma wesoło popatrzył i na nie, i na słomiane strzechy, rozsiadłe na słobodskiej górze, i na sinawe, dymne chmury nad nimi, i na rudego psa ogryzającego kość w rowie. Na dnie rowu przykucnął mieszczanin w kamizelce wdzianej na perkalową koszulę i z zażenowanym, bezmyślnym uśmiechem wybałuszył oczy, które aż bielały w twarzy zaczerwienionej z wysiłku. Kiedy Kuźma zrównał się z nim, człowiek skulony w rowie powiedział, aby ukryć zażenowanie:

— To na pana tak te smarkate mówiły? Te czorty od dzieciństwa przywykają do paskudnych słów!

— Sami ich tego uczycie — zasępiwszy się, odrzekł Kuźma.

„Tak, tak”, myślał idąc pod górę, „niedługo już tego!”. Wyszedłszy na wzgórze, odetchnął wilgotnym polnym wiatrem i ujrzawszy czerwone stacyjne budynki pośród pustych, zielonych pól, znowu się uśmiechnął. Parlament! Posłowie! A wczoraj było tak: wrócił właśnie z parku, gdzie z okazji święta odbywała się iluminacja, strzelały rakiety i orkiestra grała Torreadora72, Obok rzeczki, obok mostku73, maxixe74 i trojkę75, wykrzykując: „He-ej, miła-a!”; wrócił więc i zaczął dzwonić do bramy swego zajazdu. Szarpie, szarpie za brzęczący drut — i nic. Nikogo nie ma. A wokoło cisza, zmierzch, w końcu ulicy za placem widać na zachodzie zielonkawe, chłodne niebo, a nad głową — chmury... Wreszcie kusztyka ktoś za bramą, stęka, hałasuje kluczami i mruczy:

— Gire me przetrącił.

— Kto? — zapytał Kuźma.

— A kuń — odrzekł stróż i otwierając furtkę, dodał: — No, tera tylko dwóch zostało.

— Niby tych z sądu, co?

— A z sądu.

— Nie wiesz czasem, po co sąd przyjechał?

— Sądzić posła... Mówią, że chciał wodę w rzece zatruć.

— Poseł? Durniu, czyż posłowie zajmują się takimi rzeczami?

— A cholera ich tam wi...

Na krańcu słobody76, u progu glinianej lepianki stał wysoki starzec w rozdeptanych, starych butach. W ręku trzymał długi, orzechowy kij i ujrzawszy nadchodzącego, pośpiesznie schwycił kij w obie ręce, uniósł ramiona, nadał twarzy zmęczony i smutny wyraz i udał, że jest o wiele starszy niż w rzeczywistości. Wilgotny, zimny wiatr, dmący z pola, targał kosmyki jego siwych włosów. I Kuźma przypomniał sobie ojca, dzieciństwo... „Rosjo, Rosjo! Do czego dążysz?77”, przyszedł mu do głowy okrzyk Gogola. Rosjo, Rosjo! Ach gaduły, śmierci na was nie ma! A najlepsze, że „poseł chciał rzekę zatruć”! Tak, ale do kogo o to można mieć żal? Nieszczęsny lud, przede wszystkim nieszczęsny!.... I nagle, jak się to często zdarzało w ostatnich czasach, łzy napłynęły do malutkich, zielonkawych oczu Kuźmy. Niedawno wstąpił był do szynku Awdeicza na Babim Rynku. Wszedł na podwórze, tonąc po kostki w błocie, a z podwórza wlazł na piętro, na „szlachecką stronę”; wlazł po takich śmierdzących, zupełnie przegniłych, drewnianych schodach, że nawet jemu, człowiekowi, który niejedno już widział, zrobiło się niedobrze. Z trudem otworzył ciężkie, zatłuszczone drzwi, obite — zamiast uszczelniającego wałka — resztkami wojłoku i podartymi szmatami (drzwi były z blokiem sporządzonym ze sznurka i cegły). Otworzył je, oślepł od czadu, dymu, światła blaszanych reflektorów przy ściennych lampkach i ogłuchł od łoskotu naczyń za szynkwasem78, od gwaru rozmów, od tupotu usługujących, którzy pędzili we wszystkie strony, i od nosowego ryku gramofonu. Potem przeszedł do dalszego pokoju, gdzie było mniej ludzi, usiadł przy stoliku, zamówił butelkę miodu... Pod nogami, na zdeptanej i oplutej podłodze, leżały plasterki wyssanej cytryny, skorupy po jajkach i niedopałki... A pod przeciwległą ścianą siedział wysoki chłop w łapciach i kręcąc kosmatą głową, z błogim uśmiechem przysłuchiwał się wrzaskom gramofonu. Na stoliku miał ćwiartkę wódki, kieliszek i obwarzanki, lecz nie pił i tylko kręcąc głową, patrzył na swoje łapcie; nagle, czując na sobie spojrzenie Kuźmy, rozszerzył wesoło oczy i podniósł przedziwnie dobrą twarz o rudej, falującej brodzie. „To dopiero trafiłem!”, wykrzyknął radośnie, jakby zdumiony. I pośpiesznie dodał, niby się tłumacząc: „Ja, widzi pan, mam tu brata... Służy tutaj... Rodzony brat...”. I, strząchnąwszy łzy, Kuźma aż zęby zacisnął. Tfu, przeklęci, do jakiego stopnia podeptali, przygnietli naród!, „Dobrze trafił”! Do Awdeicza „dobrze trafił”! Mało tego: gdy Kuźma, wstając, powiedział: „No, do widzenia!” — chłop również pospiesznie zerwał się i pod wpływem radości przepełniającej mu serce, z głęboką wdzięcznością za światło, za „przepych” otoczenia i za to, że z nim po ludzku ktoś pogadał, prędko powiedział: „Pokornie przepraszam...”.

Dawniej w wagonach mówiono tylko o deszczu, o suszy, o tym, że „ceny na zboże sam Bóg ustanawia”. Obecnie w wielu rękach szeleściły gazety, a mówiono teraz o Dumie, o swobodzie, o podziale ziemi — i nikt nawet nie dostrzegał ulewy dudniącej po dachach, choć wszyscy pasażerowie, kupcy zbożem, chłopi i mieszkańcy podmiejskich chutorów79 pragnęli wiosennych deszczów. Przeszedł młody, beznogi żołnierz o czarnych, smutnych oczach. Szedł w żółtym szynelu80, kusztykając, postukując kulą, zdejmując mandżurską papachę81 i, jak żebrak, robiąc znak krzyża przy każdym otrzymywanym datku. Nagle wybuchł głośny, oburzony gwar rozmów o rządzie, o ministrze Durnowo i o jakimś skarbowym owsie... Wyśmiewano to, czym się poprzednio naiwnie zachwycano: wspominano, jak „Witia”82 kazał pakować swe kufry, żeby nastraszyć Japończyków w Portsmouth83... Siedzący naprzeciw Kuźmy młody człowiek ostrzyżony na jeża zaczerwienił się wzburzony i pośpiesznie wmieszał się do rozmowy:

— Pozwólcie, panowie! Mówicie: „wolność...”. Ja, na przykład, służę za pisarza u inspektora podatkowego i od czasu do czasu posyłam artykuliki do stołecznych gazet... Cóż jego to obchodzi? Zawsze zapewniał, że także jest za wolnością, a kiedy się dowiedział, że napisałem o nienormalnym stanie naszego pożarnictwa, zawołał mnie i powiada: „Jeżeli ty jeszcze raz, sukinsynie, napiszesz taką rzecz, to ci łeb urwę!”. Przepraszam, ale jeżeli ja mam poglądy bardziej lewicowe niż on...?

— Poglądy? — krzyknął nagle altem karła siedzący obok sąsiad młodzieńca, gruby skopiec84 w butach z wywróconymi cholewkami, mączarz85 Czerniajew, przez cały czas przypatrujący mu się z ukosa świńskimi oczkami, i nie dając mu oprzytomnieć, zawył: — Poglądy?! To niby ty masz poglądy? To niby ty jesteś tym lewicowcem? Przecież ja ciebie bez portek jeszcze widywałem! Przecież z głodu zdychałeś jak twój żebraczyna ojciec! Tyś inspektorowi nogi powinien myć, a tę wodę pić!

— Kon-sty-tu-u-cja! — zaśpiewał Kuźma cienkim głosem, przerywając skopcowi i podniósłszy się z miejsca, potrącając kolana siedzących, poszedł do drzwi wagonu.

Skopiec miał stopy maleńkie, tłuste i wstrętne jak nogi starej klucznicy, twarz — także babską, dużą, żółtą, mięsistą, jakby gumową, i cienkie wargi... A dobry sobie także i ten Połozow, nauczyciel progimnazjum, który tak uprzejmie kiwał głową, słuchając skopca i opierając się na lasce! Był to człowiek lat trzydziestu, krępy, wypielęgnowany, w trzewikach, których cholewki wsunął pod szare spodnie, w szarym kapeluszu i w szarej narzutce; oczy miał jasne, nos okrągły i wspaniałą rosyjską brodę, rozkładającą mu się szeroko na piersiach. Przecież to nauczyciel, a na wskazującym palcu nosi ciężki złoty sygnet! I domek już swój ma: posag, wzięty z córką popa... Stopy także ma niewielkie, ręce — krótkie, palce — jak serdelki; czyścioszek i pedancik taki, że trudno o większego; chodzi co dzień do kąpieli, a mówią, że ścierwo! Niech Bóg broni! Nie, jednak chłopi i mieszczanie nie pasują do takich ludzi! I otworzywszy drzwi na platformę wagonu, Kuźma głęboko odetchnął zimną i pachnącą świeżością deszczu. Ulewa głucho szumiała po dachu platformy, z którego płynęły strumienie, opryskując Kuźmę. Po wyjeździe z miasta upajał zapach niw, zmieszany z podniecającym wyziewem dymu z lokomotywy. Wagony, kołysząc się, huczały wśród szumiącego deszczu, druty telegraficzne, opuszczając się i podnosząc, płynęły naprzeciw, po bokach biegły gęste, jasnozielone krzaki leszczyny. Spod nasypu wyskoczyła nagle gromadka chłopaków, krzycząc coś dźwięcznym chórem; Kuźma roześmiał się z zadowoleniem i cała twarz pokryła mu się drobnymi zmarszczkami. Podniósłszy oczy, zobaczył na przeciwległej platformie pielgrzyma; jego chłopska twarz była dobra i zmęczona, brodę miał siwą, kapelusz — szerokoskrzydły, palto kortowe86 przewiązane sznurkiem, worek i blaszany czajnik na plecach, a na chudych nogach — łapcie. On się również uśmiechał i Kuźma zawołał do niego poprzez huk i szum:

— Jak się nazywasz, dziadku?

— Anton... Anton Bezpałyk — z miłą usłużnością odpowiedział słabym krzykiem starzec.

— Z pielgrzymki?

— Z Woroneża..

— A palą tam dwory?

— Palą...

— To świetnie!

— Co?

— Świetnie, mówię! — krzyknął Kuźma.

I odwróciwszy się, strząsając napływające łzy, zaczął drżącymi rękami skręcać papierosa... Ale myśli poplątały mu się znowu. „Więc pielgrzym — to lud, a skopiec i nauczyciel — nie lud? Niewolnictwo znieśli dopiero czterdzieści lat temu, zatem czego żądać od takiego ludu? Tak, ale kto winien? Ten sam lud! Rosja — pod jarzmem rosyjskim, rozmaici bracia87 — pod tureckim, Haliczanie88 — pod austriackim, o Polakach lepiej nie mówić!... Piękna ta wielka słowiańska rodzinka!”. I twarz Kuźmy znowu pociemniała i sposępniała. Zezując dookoła, zaczął przebierać palcami, wyłamywać je i trzaskać stawami.

Na czwartej stacji wysiadł z pociągu i najął wózek. Chłopi dorożkarze zażądali z początku siedem rubli (do Kazakowa było dwanaście wiorst), a potem pięć i pół. Na koniec jeden powiedział: „Dasz trzy — pojadę, a nie — szkoda gadania. Teraz nie takie czasy...”. Ale nie utrzymał się w tonie, dodał zwykłe zdanie: „Do tego jeszcze pasza droga” i pojechał za półtora rubla. Błoto było nie do przebycia, wóz — malutki i rozklekotany, szkapina — słabiutka, o długich, oślich uszach. Z wolna wyjechali sprzed stacji i chłop, siedzący na koźle, zaczął się niecierpliwić, szarpiąc sznurkowe lejce, jakby chciał całą swoją istotą pomóc koniowi. Na stacji chwalił się, że „nie można go utrzymać”, a teraz widocznie się wstydził. Ale najgorszy ze wszystkiego był on sam: młody, ogromny, dość tęgi, w łapciach i białych onucach, w krótkiej kurtce, przepasanej krajką89, i w starej czapce na sztywnych, żółtych włosach. Czuć było od niego kurną90 izbę i konopie: ot, kmiotek z czasów króla Ćwieczka! Twarz biała, bezwąsa, a gardło rozdęte i głos ochrypły.

— Jak się nazywasz? — zapytał Kuźma.

— Wołają Achfanasy...

„Achfanasy!”, pomyślał Kuźma ze złością.

— A dalej?

— Mieńszow... Wio, ty antychryście!

— Choróbka? — wskazał Kuźma na gardło chłopa.

— No... Zaraz „choróbka” — bąknął Mieńszow, patrząc w bok. — Ot, wypiłem zimnego kwasu...

— A przy łykaniu boli?

— Przy łykaniu... Nie, nie boli...

— No, to i nie gadaj na próżno — rzekł Kuźma surowo. — Lepiej byś jak najprędzej poszedł do szpitala. Żonaty?

— Żeniaty.

— Więc widzisz. Przyjdą dzieci, to im piękny prezent zostawisz!

— To już na pewniaka — zgodził się Mieńszow i męcząc się z koniem, zaczął szarpać lejce. — W-wio, sposobu na ciebie nie ma, ty antychryście!

Wreszcie rzucił bezcelowe zajęcie i jakoś się uspokoił. Długo milczał, aż spytał:

— No i jakże, panie kupiec, zebrali tę Dumę czy nie?

— Zebrali.

— A Makarow91, mówią, żyje, tylko nie kazał mówić.

Kuźma aż ramionami wzruszył — czort wie, co się w tych zakutych łbach dzieje! „A jakie bogactwo!”, myślał, siedząc z niewygodnie podniesionymi kolanami na twardym dnie wózka na garstce słomy pokrytej rogożą92 i rozglądając się po ulicy. Zrobiło się jeszcze chłodniej; z północnego zachodu szły coraz posępniejsze chmury nad tą żyzną glebą przesiąkłą deszczami. Błoto na drogach połyskiwało sinawo i tłusto, zieleń drzew, traw i ogrodów była soczysto zielona, a ponad wszystkim siniał ten stalowy koloryt czarnej ziemi i chmur. Lecz chałupy lepione z gliny — małe, a dachy — z suszonego nawozu. Obok nich stoją rozeschnięte beczki do wożenia wody, a woda w nich, naturalnie, z kijankami... Oto bogate obejście. Za warzywnikiem, za łozinami, za pasieką i sadzikiem z trzech czy czterech dzikich jabłoni stoi stara, ciemna stodoła. Zagrody, wrota i chata, wszystko mieści się pod wspólnym chruścianym okapem. Chata zbudowana jest z podwójnej cegły, ściany ozdobione kredowymi rysunkami: na jednej — kreska, a nad nią rożki w kształcie choinki, na drugiej — coś w rodzaju koguta; okienka także obwiedzione kredowymi ząbkami. „Twórczość!”, ironicznie uśmiechnął się Kuźma. „Kamienna epoka, Boże odpuść, po prostu jaskiniowcy!”. Na drzwiach widać było wzorek z krzyżyków narysowanych węglem, a przy ganku stał duży kamień grobowy — dziadek czy babka przygotowali go już sobie na wypadek śmierci... Tak, to bogata zagroda! Lecz błoto naokoło po kolana, a na ganku leży świnia, po której, kołysząc się i trzepocząc skrzydełkami, chodzi żółciutkie pisklątko. Okienka malusieńkie, a w zamieszkałej części chaty pewnie ciemno i, jak zawsze, ciasno. Nary, warsztat tkacki, ogromny piec, ceber z pomyjami... A rodzina duża, dzieci mnóstwo, w zimie jeszcze też jagnięta i cielęta... Wilgoć, czad taki, że aż zielona para unosi się w powietrzu. Dzieci piszczą i wrzeszczą, obrywając co chwila po łbach; synowe wymyślają sobie: „Żeby cię piorun... Ty suko parszywa!” i przeklinają się wzajemnie: „Bodajżeś się udławiła w samą Wielkanoc”; staruszka-teściowa ciska warząchwiami i miskami, rzuca się na synowe ze szponami ciemnych żylastych rąk, głos sobie nadrywa od wrzaskliwego urągania, pluje śliną i przekleństwami to na jedną, to na drugą... A stary również zły jest i chory; zamęczył wszystkich swymi pouczeniami, żonatych synów drze za włosy, ci zaś niekiedy po chłopsku wstrętnie płaczą...

— Czyja to zagroda? — zapytał Kuźma.

— Krasnowów — odpowiedział Mieńszow. — Także wszyscy mają choróbkę...

Za chatą Krasnowów skręcili na wygon. I wieś, i wygon były rozległe. Zbierał się tu dziś jarmark. Gdzieniegdzie sterczały już żerdzie namiotów, zwalone były koła i gliniane naczynia; dymił piec zmajstrowany naprędce, pachniały racuchy; szarzał mieszkalny wóz Cyganów, a przy jego kołach leżały na łańcuchach owczarki. Na lewo widać było chaty, na prawo — skład drzewa, dwa miejskie sklepiki i piekarnię. Dalej, obok państwowego monopolu, stała zbita gromada dziewek i chłopów; słychać było stamtąd okrzyki.

— Hula naród! — powiedział w zamyśleniu Mieńszow.

— Niby dlaczego? — spytał Kuźma.

— Spodziewa się...

— Czego?

— Wiadomo... Diabła rogatego!

Hulano rzeczywiście... Na pustym wygonie w pochmurny zimny dzień te piski i dźwięki dwóch harmonii grających jednocześnie wydawały się żałosne i zatracały się w czymś codziennym, starym i nudnym. „Lud przeżywa coś nowego i coś świętuje, ale czy wierzy w to święto? Oj, chyba nie!”, myślał Kuźma podjeżdżając i patrząc na białe, różowe i zielone spódnice dziewcząt, na obojętne a ordynarnie wymalowane twarze, na pomarańczowe, złociste i malinowe chusteczki. Wóz podjechał do tłumu i stanął. Mieńszow nie spuszczał z niego oczu i szczerzył zęby. Dźwięki nie wydawały się już teraz żałosne. Harmonie zawzięcie akompaniowały jedna drugiej, a im do wtóru, wśród zachęcającego krzyku pijanych, rozlegały się zawadiackie przyśpiewki.

— Hu-ha! — zawołał ktoś wśród rozgłośnego głuchego tupotu.

I niewysoki chłop, stojący poza tłumem, nagle zamachał rękami. Wszystko, co miał na sobie, robiło wrażenie czegoś domowego, czystego, trwałego: i łapcie, i onuce, i nowe parciane portki, i krótko, niemal kuso, skrajany a suto zmarszczony dół kaftana z niezwykle grubego, siwego sukna. Nigdy w życiu dotąd pewno nie tańczył, a teraz nagle miękko i zręcznie tupnął łapciami, machnął ręką, krzyknął tenorem: „Rozstąpcie się, dajcie kupcowi popatrzeć!” i skoczył w otwierający się przed nim krąg. Z zacięciem potrząsnął portkami przed młodym wysokim chłopakiem, który, zsunąwszy czapkę na bakier, zawadiacko wywijał butami, a wywijając tak, zrzucał z nowej perkalowej koszuli czarny kaftan bez rękawów. Twarz chłopaka była skupiona, ponura, zachmurzona, blada i spocona, toteż jego przenikliwe okrzyki wydawały się tym silniejsze i bardziej niespodziewane.

— Synek! Rodzony ty mój! — wyła wśród zgiełku i tupotu staruszka w sarafanie, wyciągając ręce. — Dosyć już, na miłość Boga! Rodzony mój, dosyć, nie wytrzymasz!

A synek nagle zadarł głowę, zacisnął pięści i zęby i z wściekłą twarzą, przytupując, krzyknął przez zęby:

— Cichaj, babka, nie kracz...

— A ona na pewno dla niego ostatnie płótno sprzedała — rzekł Mieńszow, jadąc dalej wygonem. — Kocha go bez pamięci, jak to wdowa, a on prawie co dzień tłucze ją po pijanemu... Widać warta tego.

— Niby jak to: „warta tego”? — zapytał Kuźma.

— Nie trza pozwalać...

Tak, w mieście, w wagonach kolejowych, po wsiach i wioskach — wszędzie czuło się coś niezwykłego, jakby oddźwięki jakiegoś wielkiego święta, jakiegoś dużego zwycięstwa i ogromnych nadziei. Ale już w miasteczku Kuźma pojął, że im dalej w te bezkresne pola, pod chłodne pochmurne niebo, tym odgłosy te stają się bardziej głuche, bezsensowne i dręcząco nudne. Ot i teraz: odjechali i krzyki tłumu przy szynku znowu wydały się żałosne. Tam świętują, usiłują „hulać”, a tu — nuda, głusza, pusta ulica, kurne izby, beczki ze śmierdzącą wodą ze stawu i znowu pola, siność i zimno dalekich przestrzeni, ciemny lasek na horyzoncie...

Przed jedną z chat z wybitym oknem i z kołem na zgniłym dachu siedzi na ławce wysoki chudy chłop — trzy ćwierci do śmierci! Podobny do Niekrasowa93. Na ramiona, na długą i brudną samodziałową koszulę narzucił stary półkożuszek. Nogi, chude jak kije, tkwią w wojłokowych butach, a duże, martwe ręce leżą na ostrych kolanach, na przetartych portkach. Czapkę po starczemu nasunął na czoło, a oczy takie zamęczone, proszące... Chuda twarz tak nieludzko wyciągnięta... Popielate wargi na wpół otwarte...

— To Strach94 — powiedział Mieńszow, wskazując chorego. — Umiera na brzucho już drugi rok.

— Strach? Co to? Przezwisko takie?

— Przezwisko...

— Głupie! — powiedział Kuźma.

I odwrócił się, żeby nie widzieć dziewczynki przy następnej chacie: przechylona do tyłu, trzymała na ręku dzieciaka w czepeczku, tępo gapiła się na przejeżdżających i, wysuwając język, żuła czarny chleb, przygotowując z niego dla dziecka smoczek... A w ostatnim ogrodzie obok gumna łoziny szumiały na wietrze i trzepotał pustymi rękawami przekrzywiony strach na wróble. Gumno otwarte na step robi zawsze wrażenie nieprzytulne i przykre, a do tego jeszcze ten strach, jesienne chmury, wiatr wyjący od pola rozdmuchujący ogony kur, które chodzą po klepisku porosłym lebiodą i łopuchem... Dalej — stodoła z rozprutą strzechą... Błękitna młocarnia-żniwiarka...

Lasek, siniejący na horyzoncie, a składający się z dwóch długich parowów95 zarosłych dębiną, nazywał się Portoczki i przy tych właśnie Portoczkach złapał Kuźmę ulewny deszcz z gradem, towarzyszący już do samego Kazakowa. Mieńszow pod wsią zmuszał konia do galopu, a Kuźma, mrużąc oczy, siedział pod mokrą i zimną rogożą. Ręce kostniały mu z chłodu, a za kołnierz kapoty ciekły lodowate strumyki. Ciężką od deszczu rogożę czuć było zatęchłą komorą, ziarna gradu biły po głowie, chlapały pecyny błota, w koleinach pod kołami szumiała woda, gdzieś beczały jagnięta... Na koniec zrobiło się tak duszno, że Kuźma odrzucił rogożę z głowy i chciwie łyknął świeżego powietrza. Deszcz ustawał, zapadał zmierzch, obok wozu po zielonym wygonie w kierunku chałup biegło stado. Cienkonoga czarna owca odbiła się od gromady, a goniła ją bosa baba z narzuconą na głowę spódnicą, świecąca białymi łydkami. Na zachodzie za wsią rozjaśniało się, na wschodzie, na mglistym szarawoniebieskim tle chmur nad zbożami rozpinały się zielono-fioletowe tęcze. Silnie pachniało wilgotną zielenią pól, a od strony wsi czuć było ciepło ludzkiego osiedla.

— Gdzie tu dwór? — krzyknął Kuźma do tęgiej baby w białej koszuli i czerwonej wełnianej spódnicy.

Baba stała na kamieniu przy chacie sołtysa i trzymała za rękę zanoszącą się płaczem dwuletnią dziewczynkę. Mała wrzeszczała tak głośno, że pytanie Kuźmy zginęło w tym krzyku.

— Dwór? — powtórzyła baba. — Czyj?

— Pański.

— Czyj? Nic nie słychać... A żebyś się udławiła! Bodaj cię choroba!... — krzyknęła, szarpnąwszy dziewczynkę tak mocno, że dziecko się przewróciło i zawisło w powietrzu.

Pytali o drogę również przy drugiej chałupie. Przecięli szeroką ulicę, skręcili w lewo, potem w prawo i obok czyjejś staroświeckiej sadyby96 z domem, którego okna były na głucho zabite deskami, zaczęli zjeżdżać po stromej górze do mostu nad rzeczką. Z lica, z włosów i kurtki Mieńszowa spadały krople. Jego umyta tłusta twarz z białymi, grubymi rzęsami wydawała się jeszcze bardziej tępa. Z ciekawością wyglądał czegoś przed sobą. Spojrzał w tym kierunku i Kuźma. Po tamtej stronie, na pochyłym wygonie rozsiadł się ciemny kazakowski sad; szerokie podwórze ogrodzone było rozwalonymi czworakami i gruzami kamiennego muru; pośrodku, za trzema uschniętymi choinami, wznosił się pod rdzawoczerwonym dachem dom z szarych bali. Na dole, przy moście, stała gromadka chłopów, a naprzeciw, po stromej, rozmytej drodze człapała w błocie i z wytężeniem szła pod górę trojka chudych, roboczych koni zaprzężonych do bryczki. Oberwany, ale przystojny parobek, smukły, blady, z rudawą bródką i mądrymi oczami stał obok trojki, szarpał lejce i ze wszystkich sił krzyczał: „Wio, w-w-io!”, a chłopi ze śmiechem i gwizdaniem drażnili go: „Pr-r! Pr-r!”. Na bryczce siedziała młoda kobieta w żałobie i z rozpaczą wyciągała ręce; na jej długich rzęsach wisiały wielkie łzy, a twarz wykrzywiona była przerażeniem. Strach i naprężenie widać też było w turkusowych oczach grubego rudowąsego człowieka, siedzącego obok niej. Ślubna obrączka błyszczała na jego prawej ręce, ściskającej rewolwer; lewą machał ustawicznie i zapewne bardzo mu było gorąco w wielbłądziej kurtce i w miejskiej czapce, która mu się zsunęła na tył głowy. A na ławeczce naprzeciw z łagodną ciekawością rozglądały się dzieci — chłopczyk i dziewczynka — zawinięte w szale i blade z zimna i zmęczenia.

— To Miszka Siwierskij — głośno i ochryple rzekł Mieńszow, wymijając trojkę i obojętnie patrząc na dzieci. — Spalili go wczoraj... Widać wart tego...

Interesy państwa Kazakowów prowadził ekonom, dawny żołnierz-kawalerzysta, człowiek olbrzymi i ordynarny. Do niego do czeladnej skierował Kuźmę parobek, który wjeżdżał właśnie w podwórze z wozem skoszonej, pięknej, wilgotnej, zielonej trawy. Ale u ekonoma wydarzyły się tego dnia aż dwa nieszczęścia: umarło dziecko i zdechła krowa, toteż Kuźma został przyjęty bardzo zimno. Gdy pozostawiwszy Mieńszowa za bramą, zbliżał się do czeladnej, zobaczył zapłakaną ekonomową, która niosła z ogrodu pstrokatą kurę, siedzącą potulnie pod jej pachą. Pomiędzy kolumienkami na zmurszałym ganku stał wysoki młody człowiek w szarawarach97, w długich butach i w perkalowej zapiętej pod szyję koszuli. Zobaczywszy ekonomową, krzyknął:

— Agafio, a dokąd to ją niesiesz?

— Zarżnąć — odpowiedziała ekonomowa poważnie i smutnie, zatrzymując się przy lodowni.

— Daj no, ja zarżnę.

I młodzieniec skierował się ku lodowni, nie zwracając uwagi na deszcz, znowu mżący ze sposępniałego nieba. Otworzył drzwi, wziął z progu siekierę — i po chwili rozległo się krótkie uderzenie, a kura bez głowy, z czerwoną resztką szyi pobiegła po trawie, potknęła się i zakręciła, trzepocząc skrzydłami i rozrzucając na wszystkie strony pióra i bryzgi krwi. Młody człowiek rzucił siekierę i poszedł do ogrodu, a ekonomowa, złapawszy kurę, podeszła do Kuźmy:

— A ty czego tu chcesz?

— Ja... W sprawie ogrodu — powiedział Kuźma.

— Poczekaj na Teodora Iwanycza.

— Gdzież on jest?

— Zaraz wróci z pola.

I Kuźma czekał u otwartego okna czeladnej. Zajrzał do wnętrza i zobaczył w półświetle piec, nary, stół, a na ławie pod oknem — korytko służące jako trumienka. Leżało w nim martwe dziecko o dużej, nagiej główce i sinawej twarzyczce... Za stołem siedziała tłusta, ślepa dziewka i wielką, drewnianą łyżką wyławiała z miski rozmoczone w mleku kawałki chleba. Muchy, niby pszczoły w ulu, brzęczały nad nią i łaziły po twarzyczce trupa, a potem wpadały do mleka, ale ślepa, siedząc prosto niby nieruchomy bałwan i wybałuszając w ciemność zaszłe bielmem oczy, jadła i jadła... Przerażony Kuźma odwrócił się czym prędzej.

Zrywały się podmuchy zimnego wiatru i coraz ciemniej robiło się od chmur. Pośrodku podwórza stały dwa słupy z poprzeczką, a na niej wisiała, niby ikona, duża, żelazna płyta: widać, że mieszkańcy w nocy bali się i uderzali w nią często. Po podwórzu wałęsały się wychudłe charty. Pomiędzy nimi biegał chłopczyk mniej więcej ośmioletni i woził na wózku braciszka o białej, jakby nalanej głowie w dużej, czarnej czapce; wózek przeraźliwie skrzypiał. Dom był szary, ciężki i pewno diabelnie nudno musiało w nim być teraz, o zmierzchu. „Żeby choć światło zapalili!”, pomyślał Kuźma. Zmęczony był śmiertelnie i zdawało mu się, że z miasta wyjechał już chyba rok temu. Nagle rozległo się wycie i szczekanie — z bramy ogrodu wypadła przerażona para sprzęgniętych ze sobą psów: charcica z podwórzowym kundlem. Zwierzęta szarpały się w przeciwne strony, usiłując się rozłączyć... Za nimi, krzycząc coś, biegł panicz.

Wieczór i noc Kuźma spędził w ogrodzie w starej łaźni. Ekonom, przyjechawszy konno z pola, gniewnie powiedział, że „sad dawno wydzierżawiony”, a na prośbę o nocleg tylko zdumiał się bezczelnie: „Ach, jakiś ty mądry!”, krzyknął ni z tego, ni z owego, „Znalazł sobie zajazd! Dużo was takich teraz włóczy się dookoła... ”. Ale zlitował się i pozwolił iść do łaźni... Kuźma zapłacił Mieńszowowi i poszedł obok domu do wrót przed lipową aleją. Z ciemnych, otwartych okien, zza żelaznych siatek przeciw muchom, słychać było fortepian, którego dźwięki przepyszny, niski tenor pokrywał misternymi pasażami, rażącymi na tle tego wieczora, na tle tego folwarku. Po brudnym piasku pochyłej alei, na końcu której, niby na skraju świata, mętnie bielały obłoki na niebie, nie spiesząc się, szedł naprzeciw Kuźmie niewysoki chłop z wiadrem w ręku, rozchełstany, bez czapki i w ciężkich butach.

— Patrzcie, patrzcie! — drwiąco mówił, przysłuchując się ćwiczeniom. — Ależ się staha! Bodaj mu brzucho pękło!

— Kto to się tak stara? — zapytał Kuźma.

Chłopek podniósł głowę i stanął.

— A panicz! Mówią: już tak siódmy hok — odrzekł wesoło, źle wymawiając literę „r”.

— A który to? Ten, co gonił psy?

— N-nie, dhugi... To jeszcze nic! Jak czasem zacznie krzyczeć: „Dzisiaj ty, jutho ja...”. Po phostu sthach.

— Uczy się pewno?

— Dobha nauka!

— A tamten drugi co robi?

— Tamten? — chłopek, uśmiechając się z powściągliwą ironią, westchnął. — A nic... albo mu to źle? Żahcie ma dobhe, zabawę także samo: Fed’ka rzuca mu buteleczki, a on do nich strzela; czasem odkupi od chłopa bhodę, obetnie ją i nabije do strzelby... Dla śmiechu! Także samo psy: psów tu masa! Jak w niedzielę uderzą we dzwony, a one zawyją całą ghomadą, czysta Sodoma98! Tamtego dnia zaghyźli chłopskiego kundla, to chłopy poszli do dwohu! „Dawaj na wiadho wódki i koniec. A nie, to szthejk zahaz zhobimy!”.

— No i co, dali?

— Jeszcze by nie dali... Da-a-a-dzą, bhatku! Jest tu młynarz... Poszedł phosto do ganku i powiada: „Wiath wieje tehaz od pola, jaśnie panowie!”. No, zhozum co z tego! Panicz z początku się nasthoszył: „Co za wiath?”. „A taki!”, powiada młynarz. „Ja zagadkę dałem, a pan niech pomyślą...”. Od hazu mu, bhacie, objaśnił!

Wszystko to powiedziane było jakby niedbale, niby mimochodem, z przerwami, ale z takim jadowitym uśmieszkiem i z tak gardłowym wymawianiem „r” — „od hazu” i „bhat”, że Kuźma uważnie popatrzył na spotkanego. Wygląda na głuptaska, włosy proste, długie, ostrzyżone z grzywką po chłopsku... Twarz niewielka, bez wyrazu, staroruska, jakby suzdalskiej99 roboty. Buty ogromne, a ciało szczupłe i jakieś drewniane. Oczy pod dużymi, sennymi powiekami — jastrzębie ze złocistym krążkiem w źrenicy; gdy je opuści, zdawałoby się, że to tylko sepleniący głuptas, ale gdy je podniesie — człowiekowi robi się jakby nawet trochę straszno.

— Ty co...? W ogrodzie siedzisz?

— W ogrodzie. A gdzie mam siedzieć?

— Jak się nazywasz?

— Ja? Akim... A ty tu po co?

— Ja chciałem sad wydzierżawić.

— Ot... Zachciało ci się!

I Akim, drwiąco potrząsnąwszy głową, poszedł w swoją stronę.

Podmuchy wiatru stawały się coraz silniejsze i z jaskrawozielonych drzew spadały krople. Gdzieś nisko za ogrodem głucho rozlegał się grzmot; bladoniebieskie błyskawice rozświetlały aleję, a wszędzie dookoła śpiewały słowiki. I niezrozumiałym się zdawało, jak one mogą tak starannie, w takim zachwyceniu, tak słodko i silnie kląskać i wyciągać trele pod tym ciężkim, ołowianopochmurnym niebem, wśród gęstych, mokrych krzaków i drzew, gnących się od wiatru. Ale trudniej jeszcze było zrozumieć, jak mogą stróże w sadzie spędzać noce na takim wietrze, jak mogą spać na wilgotnej ziemi pod daszkiem przegniłego szałasu!

Było ich trzech, a wszyscy — chorzy. Jeden z nich, młody, szczupły, sympatyczny, dawny piekarz, zwolniony zeszłej jesieni za strajk, obecnie włóczęga, który nie zdążył jeszcze zatracić chłopskiego wyglądu, skarżył się na febrę. Drugi, również włóczęga, ale już zawodowy, miał gruźlicę, chociaż mówił, że „nic mu nie jest, tylko trochę go ziębi między łopatkami”. Akim chory był na „kurzą ślepotę” — z anemii zepsuł mu się wzrok i o zmierzchu źle widział. Kiedy Kuźma się zbliżył, piekarz, blady i dobrotliwy, siedział w kucki obok szałasu i, zakasawszy na chudych, słabych rękach rękawy damskiej, watowanej bluzki, płukał w drewnianej czarce proso. Suchotniczy Mitrofan, człowiek niewielkiego wzrostu, barczysty i o ciemnej cerze, podobny był do mieszkańca Dahomeju100. Miał na sobie mokre szmaty i buty tak zdeptane i sztywne, że wyglądały jak kopyta starego konia. Stał koło piekarza i uniósłszy ramiona, spoglądał czarnymi, błyszczącymi, rozszerzonymi, lecz bezmyślnymi oczami na jego robotę. Akim przydźwigał wiadro wody i dmuchając, rozpalał ogień w ulepionym z gliny piecyku stojącym przed szałasem. Od czasu do czasu wchodził do budki, wybierał tam pęczki trochę suchszej słomy i znowu wracał do ogniska płonącego pod żelaznym kotłem, skąd rozchodził się zapach dymu. Idąc, ciągle coś mruczał, świszcząco dyszał, uśmiechał się ironicznie, tajemniczo i niedbale z kpinek towarzyszy, a chwilami odcinał się zręcznie i złośliwie. Kuźma, siedząc na wilgotnej ławce obok szałasu, mrużył oczy i wsłuchiwał się w rozmowę i w śpiew słowików. Gdy pod chmurnym niebem drgającym od błyskawic przy głuchych pomrukach grzmotów przelatywał po alei wilgotny wiatr, na Kuźmę sypały się lodowate bryzgi wody. Z głodu i z nadmiaru tytoniu ściskało go w dołku. Zdawało mu się, że jedzenie nigdy się nie dogotuje i nie mógł się pozbyć myśli, iż może on też będzie musiał kiedyś żyć takim zwierzęcym życiem jak ci stróże... Czeka go tylko starość, choroby, samotność i nędza... Bolało go całe ciało, drażniły podmuchy wiatru i dalekie, monotonne grzmoty, irytowały słowiki oraz powolna a niedbale jadowita mowa Akima i jego skrzypiący głos.

— Kupiłbyś sobie, Akimuszka, choć paseczek — z udaną prostotą mówił kpiąco piekarz, zapalając papierosa i spoglądając ciągle w stronę Kuźmy, jakby zapraszając go, aby posłuchał odpowiedzi Akima.

— Poczekaj tylko — drwiąco i z roztargnieniem odpowiedział Akim, zlewając do czarki białą ciecz z kipiącego kociołka. — Ot, przebędziemy lato u gospodarza, to ci kupię buty „ze schrzypem”.

— „Ze schrzypem”! Przecież cię o buty nie proszę.

— Ale łazisz w człapakach.

I Akim zaczął starannie kosztować łyżką gotujący się płyn.

Piekarz stropił się i westchnął:

— Nie dla nas buty!

— Dajcie spokój — odezwał się Kuźma. — Powiedzcie lepiej, czy to u was tak co dzień: krupnik i krupnik?

— A ty czego byś chciał? Hybki może, szyneczki? — zapytał Akim, nie odwracając się i oblizując łyżkę. — Nieźle by było: ot, ósemkę wódeczki, hybki, suma tak ze trzy „chunciki”, szyneczki kawałek, owocowej hehbatki... A to nie jest żaden khupnik, tylko rzadziutka kaszka, khupnik to na przekąskę.

— A barszcz albo kartoflankę gotujecie?

— Mieliśmy bahszcz, bratku, jeszcze jaki! Jak nim na kundla chlusnąć, to aż z siehści oblezie!

— No to kartoflankę...

— A kahtofli skąd wziąć? U chłopów, czohtów hogatych, nie można się dokupić! U chłopów to zimą nawet śniegu byś się nie dophosił...

Kuźma pokiwał głową.

— Pewno z choroby taki jesteś zły! Poleczyłbyś się trochę...

Akim, nie odpowiadając, przykucnął przed ogniem. Płomień przygasał, pod kociołkiem widniała tylko garstka drobnych węgielków; w ogrodzie ciemniało a ciemniało; błękitne błyskawice słabo oświetlały twarze podczas podmuchów wiatru, który rozdymał koszulę Akima. Mitrofan, oparty na kiju, siedział obok Kuźmy; piekarz skulił się na pniu pod lipą. Usłyszawszy ostatnie słowa Kuźmy, spoważniał.

— Ja myślę — powiedział pokornie i smutno — że to wszystko od Boga. Jak Pan Bóg nie da zdrowia, to żadne dochtory nic nie pomogą. Ot, Akim prawdę mówi: człowiek żyje aż do śmierci.

— Doktohy! — podchwycił Akim, wpatrując się w węgle i szczególnie jadowicie wymawiając słowo „doktohy”. — Doktohy, bhatku, myślą o swojej kieszeni. A ja bym mu, takiemu doktohowi, za jego sphawki kiszki wypuścił.

— Nie wszyscy myślą tylko o sobie.

— No, ja tam wszystkich nie znam.

— To nie gadaj, jak nie znasz — surowo powiedział Mitrofan i zwrócił się do piekarza. — Ale i z ciebie ładny kwiat: popatrz, jak się to roztkliwił, niczym sierota kazańska101! Gdybyś się jak pies nie walał po ziemi, na pewno by cię tak nie połamało.

— Ale przecież ja... — zaczął piekarz.

Ale teraz ironiczny spokój opuścił Akima. I, wytrzeszczywszy swe bezmyślne, jastrzębie oczy, skoczył nagle i zawrzeszczał z zapalczywością idioty:

— Co? To niby, że ja nie mam gadać? A ty czy byłeś w szpitalu? Byłeś? A ja byłem! Siedem dni tam siedziałem! Myślisz, że mi dużo bułek dał ten twój doktoh, co? Dużo?!

— Głupiś — przerwał Mitrofan — bułki się nie każdemu należą: to jak w jakiej chorobie!

— A jakże! Jak w jakiej chohobie! Bodaj się udławił tymi bułkami, bodaj mu brzucho trzasło! — wykrzykiwał Akim.

I rozglądając się z wściekłością, cisnął łyżkę w „rzadziutką kaszkę” i poszedł do szałasu.

Oddychając świszcząco, zapalił lampkę i w budce zrobiło się przytulniej. Potem wyciągnął gdzieś spod dachu łyżki i rzuciwszy je na stół, krzyknął: „Nieście już raz ten khupnik... Czy jak!”. Piekarz wstał i poszedł po kociołek. „Prosimy pokornie”, rzekł, przechodząc obok Kuźmy. Ale Kuźmie nieprzyjemnie było jeść razem z Akimem. Poprosił o chleb, grubo go posolił i żując z apetytem, znów powrócił na ławkę. Zrobiło się zupełnie ciemno. Bladoniebieski blask coraz szerzej, coraz częściej i jaskrawiej oświecał szumiące drzewa, jakby go wiatr rozdmuchiwał, a przy każdej błyskawicy martwozielone listowie na chwilę występowało wyraźnie niby w biały dzień, po czym znowu zalewała je grobowa ciemność. Słowiki umilkły; tylko jeden nad samym szałasem silnie i słodko kląskał i trelował. A w budce przy lampce już znowu płynęła spokojna ironiczna rozmowa. „Nawet nie zapytali, kto jestem i skąd?”, myślał Kuźma. „Ależ ludzie, bodaj przepadli!”. I żartobliwie krzyknął w głąb szałasu:

— Akim, a tyś nawet nie zapytał, kto ja jestem i skąd przyjeżdżam?

— A na kiego diabła tyś mi potrzebny? — odpowiedział Akim obojętnie.

— Ja go tu o co innego pytam — rozległ się głos piekarza. — Ile to on myśli, że od Dumy ziemi dostanie? Jak myślisz, Akimuszka, co?

— Ja niepiśmienny — powiedział Akim. — Ty, jak na zwyczajny gnój popatrzysz, to już wszystko wiesz...

I widocznie piekarz znowu się zmieszał. Przez chwilę panowało milczenie.

— To on do nas pije — przemówił Mitrofan. — Opowiadałem kiedyś, że w Rostowie102 biedny naród, proletariat znaczy, zimą ratuje się w nawozie...

— Wychodzą za miasto — wesoło podchwycił Akim — i dalej: do nawozu! Zakopią się jak świnie i po krzyku!

— Dureń! — odciął Mitrofan tak surowo, że Kuźma się odwrócił. — Bałwan ślepy, bydlak! Jak cię bieda przyciśnie, to sam także się zakopiesz.

Akim, opuściwszy łyżkę, sennie popatrzył na niego. I nagle z tą samą niespodzianą zapalczywością otworzył swe puste, jastrzębie oczy i z wściekłością krzyknął:

— Aha, bieda! Zachciało ci się, widać, na godziny phacować!

— A czemu nie? — równie wściekle krzyknął i Mitrofan, rozdymając swe dahomejskie103 nozdrza i wbijając błyszczące oczy w Akima. — Lepiej dobę za dwadzieścia kopiejek?

— A! A ty byś chciał godzinę za hubla? Och, jaki chciwy, bodaj ci brzucho trzasło!

Lecz kłótnia równie szybko ścichła, jak rozgorzała. Po chwili Mitrofan mówił już spokojnie, parząc się krupnikiem.

— Niby to on sam nie chciwy! Przecie ten czort piekielny za kopiejkę powiesiłby się na ołtarzu. Dacie wiarę, że żonę za siedemdziesiąt pięć kopiejek sprzedał! Jak Boga kocham, nie żartuję. U nas, w Lipiecku, jest taki staruszek, nazywa się Pankow, przedtem także zajmował się ogrodem, ale teraz nic już nie robi i bardzo lubi takie rzeczy...

— To Akim także spod Lipiecka? — przerwał Kuźma.

— Ze Studienki104, ze wsi — obojętnie powiedział Akim, jakby to nie o nim była mowa.

— Tak, tak — potwierdził Mitrofan. — Najprawdziwszy chłop. Mieszka przy bracie, ziemię i dom mają wspólnie, ale on coś tak jakby niedojda, a żona, naturalnie, już od niego uciekła. I dlaczego? Właśnie dla tego samego: umówił się z Pankowem, że go zamiast siebie za siedemdziesiąt pięć kopiejek wpuści do komory. No i wpuścił.

Akim milczał, postukując łyżką po stole i patrząc w lampkę. Najadł się już, obtarł usta i teraz o czymś myślał.

— Łatwiej zełgać, jak ohać, bhatku — rzekł na koniec. — A jak nawet puściłem, to co: wylinieje baba od tego?

I oczekując odpowiedzi, wyszczerzył zęby w uśmiechu, podniósł brwi i jego radosna, a zarazem smutna suzdalska twarzyczka pokryła się głębokimi, jakby drewnianymi zmarszczkami.

— Ot, jakbym go ze strzelby!... — rzekł szczególnie skrzypiąco i sepleniąco. — Ażby się nogami zakhył!

— O kim to mówisz? — spytał Kuźma.

— A o słowiku... O tym nad budką...

Kuźma zacisnął zęby i zastanowiwszy się, rzekł:

— Ot, ścierwo chłop. Zwierzę...

— Pocałuj mnie w d...ę — odciął się Akim i czknąwszy, wstał. — Na co ogień po phóżnicy palić?

Mitrofan zaczął skręcać papierosa, piekarz zbierał łyżki, on zaś wylazł zza stołu, odwrócił się tyłem do lampki i pośpiesznie przeżegnawszy się trzy razy, z rozmachem pokłonił się w stronę ciemnego kąta szałasu, potrząsnął lnianymi prostymi włosami i podniósłszy twarz, zaszeptał modlitwę. Cień jego upadł i przełamał się na jakichś drewnianych skrzyniach, a on sam wydawał się jeszcze mniejszy niż przedtem. Kuźma przypomniał sobie, jak kiedyś stawał na komisji: wezwano pięciuset ludzi, choć potrzebnych było tylko stu dwudziestu. Wyciągnął numer czterysta dziewięćdziesiąty drugi — a jednak o mało co nie był zmuszony do rozebrania się, gdyż bardzo przebierano między tymi nagimi podrostkami, podobnymi do gołych wróbli dzięki rękom cienkim jak linki i dużym, wypiętym brzuchom. Akim znowu pośpiesznie się przeżegnał i z rozmachem schylił w pokłonie, a Kuźma spojrzał na niego już teraz z nienawiścią.

Taki Akim modli się — a spróbuj go zapytać, czy wierzy w Boga! Te jastrzębie oczy wylazłyby mu z orbit! Jemu się przecież zdaje, że nikt na świecie nie wierzy tak jak on. Do głębi duszy przekonany jest, że dla przypodobania się Bogu (i żeby ludzie nie osądzili) trzeba surowo, jak najsurowiej wypełniać nawet najmniejszą rzecz z tego, co ustanowiono w stosunku do cerkwi, do postów, do świąt i do dobrych uczynków. Wierzy, że dla zbawienia duszy — przecież nie z dobroci, naturalnie! — bezwzględnie trzeba wszystko to wypełniać: palić świece, w poście jeść rybki na oleju, a w święta — świętować i dogadzać popowi kurką i pierogami... A wszyscy głęboko są przekonani, że Akim to człowiek prawdziwie wierzący, chociaż przez całe swoje życie nie pomyślał, co to właściwie jest Bóg, jak nigdy nie myślał ani o niebie, ani o ziemi, ani o narodzeniu, ani o śmierci... Po cóż ma myśleć! Inni to już za niego obmyślili! On ma na wszystko odpowiedzi, odpowiedzi ostateczne, przygotowane dlań już od tysięcy lat. Wie przecież, że w niebie jest raj, są anioły i sprawiedliwi, w piekle — diabły i grzesznicy, a na ziemi — ludzie, którzy orzą, budują, handlują, dorabiają się pieniędzy, żenią się i żyją dla swojej przyjemności... Nie wszyscy, naturalnie, nie wszyscy, ale na to nie ma rady... „Każdy jednak powinien do tego dążyć, a kiedy przyjdzie jego czas, Akim też pokaże, co umie!”, pomyślał Kuźma, jak zawsze ze zdumieniem przypominając sobie pogromy. A tajemnica narodzin i śmierci — to nie jego rzecz. Po narodzeniu powinni dziecko przeżegnać, i to po naszemu, po rosyjsku, a nie po psiemu, po turecku, albo po francusku. Umierając, koniecznie trzeba przystąpić do komunii, inaczej nie wykręcisz się od piekła, a najlepiej — przyjąć ostatnie namaszczenie. Ot i wszystko. Są jeszcze na ziemi owady, kwiaty, rośliny, ptaki, zwierzęta... Ale Akim ani myśli zniżyć się do kwiatów lub owadów — rozgniata je po prostu. Z roślin uznaje tylko te, które przynoszą owoce lub jagody i służą jako pasza. Ptaki latają, śpiewają i najmilsza rozrywka to strzelanie do tych, które się nadają do zjedzenia, a zabijanie pozostałych dla zabawy. Dzikie zwierzęta należy wszystkie do ostatniego wytępić, a z domowymi postępować rozmaicie: własne — tuczyć na pożytek sobie, a obcym i starym wybijać oczy lub łamać nogi...

„I co mu do tego” — z udręką myślał Kuźma — „co mu do tego, jeżeli sam nie gospodaruje, że od tygodnia leje deszcz, pada grad, huczy grzmot, migają błyskawice... Że może oświecają one teraz martwą, siną twarzyczkę w ciemnej izbie pełnej much, w której śpi ta ślepa dziewczyna...”

Wydawało się Kuźmie, że z miasta wyjechał już chyba rok temu i że teraz nie będzie mógł się tam dostać z powrotem. Ciążyła mokra czapka, a nogi, ściśnięte brudnymi butami, głucho bolały. Twarz przez dzień spierzchła na wietrze i piekła go teraz. Ciało było rozbite i obolałe od wózka, niewygody i pragnęło odpoczynku. Ale spać — nie, na pewno nie uśnie. Podniósłszy się z ławki, Kuźma poszedł pod pachnący wilgocią wiatr do bramy wiodącej na pole, w stronę pustki od dawna nieużywanego cmentarza. Z szałasu padało na błoto słabe światło, ale gdy tylko Kuźma oddalił się, Akim zdmuchnął lampę, światło znikło i od razu zrobiła się noc. Niebieskawa błyskawica mignęła jeszcze mocniej i niespodziewaniej, rozdarła niebo i ukazała całą głąb sadu aż do najbardziej oddalonych jabłoni, gdzie stała łaźnia, a potem wszystko pogrążyło się nagle w taką czarność, że Kuźmie aż się w głowie zakręciło. Znowu gdzieś nisko zahuczał daleki, głuchy grzmot, a poprzez szum drzew i łoskot słychać było urywany jazgot i szczekanie: gryzły się między sobą psy, rozdzierające za sadem zdechłą krowę. Postawszy chwilę i rozeznawszy w ciemnościach mętny prześwit w prostokącie bramy, Kuźma wyszedł na drogę przylegającą do wału, minął szumiące, stare lipy i zaczął z wolna chodzić tam i z powrotem. Na czapkę i na ręce znowu posypał mu się deszcz, ale Kuźma postanowił koniecznie dosnuć myśl do końca. Nagle znów rozdarły się głębokie ciemności, zamigotały krople deszczu i na pustej płaszczyźnie ukazał się w martwym, błękitnawym świetle zarys konia o chudej szyi. Na tle czarnym jak atrament błysnęło w oddali i znikło blade, metalicznie zielone pole owsa, a koń podniósł głowę — i nagle Kuźmie zrobiło się straszno. Koń wprawdzie natychmiast znikł w ciemnościach, ale Kuźmie przebiegło przez myśl pytanie, czyja by to mogła być szkapa? Czemu nie ma związanych nóg? Czemu wałęsa się bez opieki? I zawrócił do bramy. W rowie pod wałem, pośród pokrzyw i łopuchów ktoś ryczał czy też chrapał. Potykając się, wyciągając przed siebie ręce jak ślepiec, Kuźma zbliżył się do rynsztoka.

— Kto tu? — krzyknął.

Ale silne, zachłystujące się chrapanie śmiertelnie pijanego człowieka nie ustawało. Zresztą wszystko dookoła spało głębokim snem. Błyskawice gasły, drzewa senne, niewidoczne w ciemnościach szumiały głucho i ponuro w potokach wzmagającego się deszczu... Gdy Kuźma po omacku przedostał się wreszcie do łaźni, deszcz lunął na ziemię z taką siłą, że obudził (jak kiedyś w dzieciństwie) przerażające myśli o potopie... Kuźma potarł zapałkę, zobaczył w kącie pod oknem szerokie nary i, zwinąwszy kapotę, rzucił ją na legowisko. Po ciemku wlazł na tapczan i z głębokim westchnieniem rozciągnął się na nim, układając się na wznak jak starzec i zamykając zmęczone oczy. Boże wielki, cóż to za bezsensowna i ciężka podróż! W jaki sposób dostał się tutaj? We dworze teraz także jest ciemno i w zwierciadłach odbijają się jakby ukradkiem przelotne błyskawice... Akim śpi w szałasie pod ulewnym deszczem... A w tej łaźni z pewnością nie raz widziano diabła; ciekawe, czy też Akim wierzy chociażby w diabła tak, jak należy...? Nie. Przez tysiące lat wierzyli w niego i Akim wiarę tę odziedziczył. Ale, choć nie wierzy, opowiada z przeświadczeniem o tym, jak jego nieboszczyk dziad — koniecznie dziad i koniecznie nieboszczyk! — poszedł kiedyś do szopy po paszę, a tu diabeł siedzi sobie na sieczkarni, nóżki splótł, a kudłaty niby pies... Kuźma, wysunąwszy kolano, przycisnął dłoń do czoła i wzdychając tęsknie, zaczął drzemać...

Lato spędził w oczekiwaniu zajęcia. Nocą w kazakowskim ogrodzie zrozumiał, jak głupie były marzenia o dzierżawie sadów. Po powrocie do miasta zastanowił się dokładnie nad swoim położeniem i zaczął szukać posady subiekta albo pisarza; później zgodziłby się był i na byle co, aby mieć tylko kawałek chleba. Lecz poszukiwania, wysiłki, prośby na nic się nie zdały. Wówczas ogarnęła go rozpacz — jakżeż mógł dotychczas nie wiedzieć, że nie powinien mieć nawet nadziei! W mieście od dawna uchodził za wielkiego dziwaka. Pijaństwo i próżniactwo zrobiły z niego pośmiewisko. Życie jego początkowo dziwiło miasto, potem zaczęło wydawać się podejrzane. Bo rzeczywiście: gdzie to widziano, żeby człowiek w jego wieku mieszkał w zajeździe, był nieżonaty i goły jak święty turecki, a w całym majątku miał kuferek i ciężki, stary parasol! Kuźma zaczął spoglądać w lusterko; co też to w rzeczy samej za człowiek z niego? Nocuje w „ogólnym numerze”, pośród obcych wyjeżdżających i przyjeżdżających ludzi; z rana wlecze się w upale na rynek, łazi po szynkach, gdzie stara się dowiedzieć czegoś o wolnych posadach, po obiedzie śpi, potem siedzi przy oknie i czyta Kostomarowa105, spogląda na zakurzoną białą ulicę i bladoniebieskie upalne niebo... Dla kogo i po co żyje ten mieszczanin o szerokich kościach, chudy i posiwiały z głodu i ciężkich myśli, który sam siebie nazywa anarchistą, ale nie potrafi dokładnie objaśnić, co to znaczy? Siedzi, czyta, czasem westchnie, przejdzie się po pokoju, przykucnie, otworzy swój kuferek, porządniej ułoży rozsypane książki i rękopisy, dwie lub trzy spłowiałe koszule, stary surdut o długich połach, kamizelkę i zatartą metrykę... A potem opuszcza ręce. Po co to wszystko? Jakież ubóstwo i samotność! A jaka przyszłość go czeka — strach pomyśleć! Tichon jest bezdzietny i bogaty, ale nawet na pogrzeb nie dałby ani grosza...

Lato ciągnęło się beznadziejnie. Dumę rozwiązano, ale to nie zmieniło jednostajności upalnych, długich dni. Oczekiwano wprawdzie wielkiego buntu na wsi, ale nikt się nawet nie zdziwił, kiedy nic wielkiego się nie stało. Urządzano znowu okrutne pogromy Żydów, codziennie zdarzały się nowe egzekucje i rozstrzelania, ale miasto przestało się nimi interesować. W powiecie po majątkach panowała obawa, zwłaszcza po owym osławionym dniu, gdy na skutek czyjegoś „rozporządzenia” chłopi się zbuntowali. Ale co może miasto obchodzić powiat? Przysłano jeszcze setkę kozaków. Miejscową gazetkę skonfiskowano trzy razy i na koniec wydawnictwo zamknięto, a sprzedaży pism stołecznych zabroniono. Na afiszach znowu zaczęto drukować: „Z pozwolenia władz przejazdem przez tutejsze miasto...”. Afisze teraz także zrobiły się jakieś marne: przyjechali Małorosjanie106, kuszący do pójścia na „sławny historyczny dramat Taras Bulba107, zabójca swego rodzonego syna...’’ („Udział bierze cała trupa”), obiecujący „trepaka108, wspaniałe kostiumy” i „bezpłatne podarunki” w postaci mlecznej krowy i serwisu do herbaty „wartości 75 rubli”. Zjawili się szybkobiegacze i wróżbiarze, jacyś szachraje pokazujący ludzkie potworności: zrośnięte bliźnięta, brodatą kobietę, czternastopudową109 dziewczynę, „cud XX wieku — żywe straszydło złapane w Morzu Czerwonym110”, na wpół zdechłe, leżące w blaszanej wannie za perkalową firanką...

— Przeklęty dzień mojego urodzenia w tym po trzykroć przeklętym kraju! — mówił niekiedy Kuźma, rzucając gazetę na stół, przymykając oczy i zaciskając zęby. — Na cały świat trzeba by krzyczeć: „Ratujcie, kto w Boga wierzy!”.

— Czekaj, już ty się dokrzyczysz! — odpowiadano mu spokojnie i rozmowa przechodziła na urodzaj lub suszę, a Kuźma milknął; zdarzenia były tak okropne, że wrażliwość ludzka tępiała.

W powiecie z rzadka padały deszcze, ale w mieście od samego maja do sierpnia panowała piekielna susza. Narożny dom zajezdny piekł się w słońcu. Nocami z braku powietrza krew uderzała do głowy i budził każdy dźwięk za otwartymi oknami; na sianie zaś nie dawały spać pchły, pianie młodych kogutów i woń gnojówki. Palić także zakazano: gospodarz był tęgi, słaby i nerwowy jak stara baba... Przez całe lato Kuźma nie tracił nadziei, że pojedzie do Woroneża. Ach, jakże nie umiał cenić dni swej młodości! Gdyby chociaż od pociągu do pociągu mógł teraz pochodzić po ulicach Woroneża, popatrzeć na znajome topole, na ten niebieski domek za miastem... Ale po co? Wydać dziesięć czy piętnaście rubli, a potem odmawiać sobie świeczki lub bułki? I przy tym wstyd staremu oddawać się miłosnym wspomnieniom! A co do Kłaszy111... Jeszcze pytanie, czy to jego córka... Widział ją dwa lata temu — siedziała przy oknie, plotła koronki, wygląd miała miły i skromny, ale podobna była tylko do matki... Co jej powie, jeżeli nawet odważy się do niej wstąpić? Jakim wzrokiem popatrzy na starca, Iwana Siemionycza? I czas płynął niewypowiedzianie nudno. Nie było nawet przyjezdnych. Przez cały lipiec zatrzymał się tylko parę razy jakiś młody diak, dziwaczny jak każdy seminarzysta. Zjawił się u niego w odwiedziny jego krewny, ale odszedł z niczym: diak był na targu, a zamiast nazwiska swego — Krasnobajew — napisał na desce obce i po łacinie: Benediktow...

Jesienią Kuźma przyszedł do przekonania, że albo musi bezwarunkowo pójść na pielgrzymkę do świętych miejsc, do któregokolwiek klasztoru, albo machnąć ręką i komuś na złość zacząć pić na nowo... Pewnego razu, otworzywszy kuferek, znalazł Spowiedź Tołstoja i przeczytał napis ołówkiem, skreślony po pijanemu jeszcze u Kasatkina: „Nie można wszystkich odzwyczaić od wódki”. Ze dwa miesiące temu byłby się tylko skrzywił — głupia uwaga! — teraz zaś uśmiechnął się i pomyślał: „Czy by nie rzucić tego wszystkiego do ciężkiej cholery, nie przepuścić wszystkiego do ostatka, a potem przejechać sobie brzytwą po gardle?” Nadchodziła jesień. Na rynku pachniały już jabłka i śliwki. Powrócili też uczniowie do gimnazjum... Zaczęły się wyścigi. Słońce zachodziło za Szczepnym Placem; po wyjściu wieczorem z bramy i po skręceniu za róg można było oślepnąć. Na lewo cała ulica, kończąca się w oddali placem, zalana była niskim, jednostajnym blaskiem. Ogrody za parkanami stały w kurzu i w pajęczynie „babiego lata”. Naprzeciw idzie Połozow w narzutce, lecz kapelusz zamienił już na czapkę z bączkiem112. W miejskim parku — ani żywego ducha. Muszla, w której grała orkiestra, zabita deskami; zamknięto kiosk, gdzie latem sprzedawano kumys i lemoniadę; zamknięto drewniany bufet. I kiedyś, siedząc obok tej muszli, Kuźma poddał się takiej beznadziejnej rozpaczy, że nie na żarty pomyślał o samobójstwie. Słońce zachodziło, blask jego stał się czerwonawy, na aleję padało drobne, różowe listowie, dął zimny wiatr. W soborze dzwoniono na nieszpory i w takt tych głębokich sobotnich dźwięków duszę ogarniała nieznośna, ssąca tęsknota. Nagle gdzieś spod muszli rozległ się kaszel, postękiwanie. „Mot’ka”, pomyślał Kuźma. I rzeczywiście, spod schodków w wylazł Motia-Kacza-Główka. Miał na sobie wyrudziałe żołnierskie buty, bardzo długi gimnazjalny mundur, cały obsypany mąką — widocznie rynek urządził sobie zabawę — a na głowie słomiany kapelusz, po którym widać niejednokrotnie przejechały koła. Nie otwierając oczu, plując i chwiejąc się po pijanemu, przeszedł, nie prosząc nawet o papierosa. Hamując łzy, Kuźma zawołał go:

— Mot’! Chodź no, pogadamy, zapalimy sobie...

Mot’ka zawrócił, siadł na ławce i wznosząc wysoko brwi, zaczął sennie zwijać papierosa; ale zdaje się, że nie bardzo zdawał sobie z tego sprawę, kto siedzi obok niego, kto skarży mu się na los...

A nazajutrz ten sam Mot’ka przyniósł Kuźmie kartkę od Tichona. I pętla dusząca Kuźmę nagle została zerwana.

W końcu września Kuźma przeniósł się do Durnowki.