III

Durnowska posiadłość miała charakter chutoru. Dawniej tak ją nawet nazywano: chutor. Rodzina Durnowo posiadała kilka majątków, a mieszkała w głównym, w Zuszy. Afanasy Iljicz, ten sam, który zaszczuł Cygana, z rzadka tylko, wracając z polowania, zajeżdżał do Durnowki. Był on marszałkiem szlachty i nie miał czasu na zajmowanie się majątkami: całe życie urządzał obiady, pił xeres1 w klubie i sławny był ze swej otyłości, z apetytu, z dźwięcznego szeptu (miał protezę — srebrne gardło), ze szczodrości, z dowcipów i z roztargnienia. Syn jego, ułan, noszący imię dziada, równie rzadko zaglądał do Durnowki. Ułan uchodził jeszcze za bogatego ziemianina. Po przejściu w stan nieczynny postanowił zdobyć miliony i pokazać, jak należy gospodarować. Jednakże jeździć w pole nie lubił, a poza tym niszczyła go namiętność do zakupów: kupował nieomal wszystko, na co padało jego spojrzenie. Rujnowały go także wyjazdy do Moskwy i kochliwość...

Syn jego, który nawet liceum nie skończył, odziedziczył już tylko dwa chutory: Łauchino i Durnowkę. Zniszczył je do tego stopnia, że w ostatnim roku jego pobytu stróżem w Durnowce była stara kucharka, chodząca po nocy z kołatką, otulona w zrudziałą cybetową szubę2... „Cóż”, pomyślał Kuźma, do łez ucieszywszy się propozycją Tichona, ale głęboko ukrywając swą radość. „Chutor? Niech będzie chutor! Może to i naprawdę lepiej: przynajmniej kąt zapadły, dzicz zupełna!”.

Kiedyś Ilja Mironow mieszkał w Durnowce przez dwa lata. Kuźma był wtedy jeszcze dzieckiem; pozostały mu tylko w pamięci ciemnozielone, pachnące zagony konopi, w których tonęła Durnowka, i pewna czarna noc letnia... We wsi nie było wówczas ani jednego światła, a obok ich chaty przechodziło, bielejąc w ciemności koszulami, „dziewięć dziewczyn, dziewięć bab, a dziesiąta — wdowa”; wszystkie bose, o prostych włosach, z miotłami, dębczakami, widłami... Ogłuszający był hałas i stuk uderzeń w blaszane drzwiczki pieców i w patelnie, a zgiełk ten pokrywała chóralna dzika pieśń. Wdowa ciągnęła pług, obok niej szła dziewczyna z dużą ikoną, a reszta dzwoniła i stukała... Kiedy wdowa niskim głosem zawodziła: „Ty krowia śmierci, nie wchodź do naszej wsi!”, chór przeciągle, jak na pogrzebie, podchwytywał: „Orzemy, orzemy...” i smętnie, gardłowo ciągnął: „Z kadzidłem, z krzyżem...”.

Teraz durnowskie pola miały wygląd codzienny. Znikły zagony konopi, a jesień spustoszyła pola, sady i opłotki. Kuźma jechał z Worgołu wesoły i z lekka podchmielony; Tichon Iljicz ugościł go przy obiedzie nalewką, a Nastasja Pietrowna — przy poobiedniej herbacie — dwoma rodzajami konfitur. Tichon Iljicz był tego dnia bardzo łagodny, wspominał dni młodości i dzieciństwa, kiedy to jadali gryczane placki, pohukiwali za „Psim pistoletem” i uczyli się u Biełkina. Żonę nazywał ciotunią, podrwiwał z jej świętobliwych pielgrzymek do mniszki Półkarpii, a mówiąc o wynagrodzeniu Kuźmy, powiedział: „Porachujemy się braciszku, porachujemy... Nie skrzywdzę...”. O rewolucji krótko rzekł: „Jakby ptak za wcześnie nie zaśpiewał, to by go kot nie pożarł!”. Kuźma jechał na burym mierzynie3; wokoło rozciągało się morze suchych, rudych pastwisk. Słońce prawie letnie, przezroczyste powietrze i jasne, bladoniebieskie niebo radowały i obiecywały długi spokój. Tak dużo było siwego, poskręcanego piołunu, wydartego wraz z korzeniami przez pługi, że go wywożono wozami. Pod samym domem pasła się szkapina z ostami zaplątanymi w grzywie i stał wóz wysoko naładowany piołunem, a obok leżał Jakow — bosy, w krótkich, zakurzonych butach i w długiej, zgrzebnej koszuli. Przycisnąwszy bokiem wielkiego, szarego psa, trzymał go za ucho, a pies wył i spoglądał zezem.

— Gryzie? — krzyknął Kuźma.

— Zły, aż strach! — śpiesznie odezwał się Jakow, podnosząc swą krzywą bródkę. — Do mordy koniom skacze...

Kuźma roześmiał się z zadowoleniem: ot, prawdziwy chłop, prawdziwy step! Droga szła po pochyłości i horyzont się zwężał. W oddali zieleniał nowy, żelazny dach spichrza, zdający się tonąć w głuchym, niskopiennym sadzie. Za sadem, na przeciwległym skłonie górki stał długi rząd krytych słomą chat z niewypalanych cegieł. Na prawo za pastwiskami ciągnął się duży parów, łączący się z tym, który oddzielał dwór od wsi. W miejscu, gdzie się parowy schodziły, błyszczał w słońcu staw, a na wąskim skrawku między nimi sterczały skrzydła dwóch wiatraków, otoczonych kilkoma chatami jednodworców — „tych z Cypla4”, jak mówił o nich Oska; na wygonie bielał budynek szkoły, pomalowany kredą.

— A cóż dzieciaki... Uczą się...?

— Wiadomo... — powiedział Oska. — Ucznia mają, że no!...

— Jak to ucznia? Chyba nauczyciela?

— No, wszystko jedno, niech mu będzie nauczyciel. Wyuczył bachory, że lepiej nie potrzeba. To żołnierz: wali, nie pyta, ale jaki ma porządek! Zajechaliśmy jakoś z Tichonem Iljiczem, a tu jak nie skoczą wszystkie razem, jak nie wrzasną: „Zdrowia życzymy!”. Niczym żołnierze!

I Kuźma znowu się zaśmiał.

A kiedy przejechali obok gumna, ubitą drogą minęli wiśniowy sad i skręcili na lewo w długie podwórze, już nieco wyschłe i złocące się w słońcu, aż serce w jadącym zabiło: oto na koniec jest w domu. I wszedłszy na ganek, przestąpiwszy próg, Kuźma westchnął i nisko pokłonił się przed ciemną ikoną w kącie przedpokoju...

Przez dłuższy czas przestał się zastanawiać nad tym, czy rosyjski naród ma przyszłość czy też jej nie ma. Chodził po folwarku, po wsi, godzinami przesiadywał na progach chat i stodół, przyglądając się mieszkańcom Durnowki, rozkoszując się możnością oddychania czystym powietrzem i gawędzenia z nowymi sąsiadami.

Naprzeciwko domu, tyłem do Durnowki, odwrócone do szerokiego parowu stały spichrze. Z ganku widać było połowę wsi, a za spichrzami — staw i część cypla: wiatrak i szkołę. Słońce wschodziło na lewo za polami, za koleją na horyzoncie. Rankami staw świecił się w jasnych, świeżych oparach, a z sadu za domem ciągnął zapach czerwonych i czarnych liści, jabłek, chwastów i rosy. Pokoje były małe i puste. W gabinecie, wytapetowanym nutami, usypane było żyto, w „salonie” i w „bawialni” stało tylko kilka wiedeńskich krzeseł z podartymi siedzeniami i duży, rozsuwany stół. Okna bawialni wychodziły na ogród i prawie przez całą jesień Kuźma, nie zamykając ich, nocował tam na wygniecionej kanapie. Podłóg nigdy nie zamiatano. W roli kucharki czasowo mieszkała u niego wdowa jednodwórka, dawna kochanka młodego Durnowo, która musiała i swoje dzieci oporządzić, i co nieco ugotować sobie oraz Kuźmie z parobkiem. Kuźma sam nastawiał z rana samowar, a potem siedział pod oknem w salonie i pił herbatę z jabłkami. W porannym blasku za jasnym oparem nad pastwiskami przejeżdżał z rana pociąg, a nad nim biegły wstecz różowe kłęby. Gęsto dymiły we wsi chaty. Sad woniał świeżością, na spichrzach leżał srebrzysty szron. W południe słońce stało nad wsią, na dworze było gorąco, a w ogrodzie czerwieniały klony i lipy, cicho roniąc liście. I przezroczyste, suche powietrze pól, i rozległa dal pełne były ciszy i spokoju. Ogrzane przez słońce gołębie cały dzień spały na pochyłości dachu nad kuchnią, żółcącego się nową słomą na jasnym szafirowym niebie. Parobek odpoczywał po obiedzie, jednodwórka szła do domu, a Kuźma wałęsał się dookoła lub szedł na gumno, ciesząc się słońcem, twardą drogą, wyschłymi chwastami, zszarzałymi łopuchami, miłym niebieskim kolorem późnej cykorii i latającym w powietrzu puchem ostromlecza. Pastwiska w polu połyskiwały w słońcu jedwabistymi sieciami ledwo widocznej pajęczyny, osnuwającej je nieskończenie daleko. W ogrodach, na wyschłych badylach siedziały szczygły. Na gumnie w głębokiej ciszy, w słonecznym żarze zawzięcie grały świerszcze... Z gumna Kuźma przechodził przez wał i wracał do domu ogrodem przez jodłowy lasek. W sadzie gawędził z mieszczanami, dzierżawiącymi ogród, z Młodą i z Kozą, które zbierały spadłe owoce, właził za nimi w gęstwinę pokrzyw, gdzie leżały najdojrzalsze jabłka. Niekiedy chodził do wsi, do szkoły... Odmłodniał, opalił się i był prawie szczęśliwy.

Koza zadziwiała go swym zdrowiem, wesołą tępotą, bezmyślnie błyszczącymi, egipskimi oczami. Młoda była ładna, ale dziwna: w obecności i jego, i Tichona nic nie mówi, słowa z niej nie można wydostać, a gdy odejdą — śmieje się przenikliwie, droczy się z sadownikami lub niespodzianie śpiewa:

Żołnierz-nauczyciel, głupi z natury, w służbie zgłupiał do reszty. Z wyglądu był to zupełnie zwyczajny chłop lat około czterdziestu. Ale mówił zawsze tak niezwyczajnie i gadał takie bzdury, że można było tylko ręką machnąć. Z najwyższą przebiegłością uśmiechał się stale z jakichś nieznanych przyczyn, zmrużonymi oczami patrzał na rozmówcę pobłażliwie, a na pytania nigdy nie odpowiadał od razu.

— Jak się nazywasz? — zapytał go Kuźma, po raz pierwszy wstąpiwszy do szkoły.

Żołnierz zmrużył oczy i pomyślał.

— Owieczka i baran także imienia nie mają — rzekł na koniec, nie śpiesząc się. — Ale i ja pana coś zapytam także samo: Adam to jest imię czy nie?

— No jest...

— Właśnie. A, na ten przykład, ile ludzi od tej pory umarło?

— Nie wiem — odpowiedział Kuźma. — A dlaczego pytasz?

— A dlatego, że my nigdy w życiu tego nie zrozumiemy. Weźmy chociażby takiego, co naród burzy. Buntujesz? Buntuj, kochanku, może będziesz marszałkiem! Albo też doskonale cię rozciągną bez portek dla egzekucji! Jeśliś chłop, to do roli; bednarz, znaj swoją robotę! Ja, na ten przykład, żołnierz jestem i konował. Idę sobie niedawno po jarmarku, patrzę, a tu koń z sapem5. Ja zaraz do strażnika: tak i tak, wasza wielmożność. „A potrafisz tego konia piórem zarżnąć?”. „Z miłą chęcią”.

— Jakim piórem?! — zapytał Kuźma.

— A gęsim. Wziąłem, zaostrzyłem, wepchnąłem w żyłę, dmuchnąłem kapkę, niby w pióro! I gotowe. Myślałby kto, że łatwo, a zrób to!

Żołnierz chytrze mrugnął i stuknął się palcem w czoło:

— Jeszcze tu coś jest!

Kuźma wzruszył ramionami i umilkł. A dopiero przechodząc obok chaty swojej kucharki, dowiedział się od jej syna, Sien’ki6, imienia żołnierza. Okazało się, że mu było Parmien7.

— A co macie zadane na jutro? — dodał Kuźma, z ciekawością patrząc na ogniste włosy Sien’ki, na jego żywe, zielone oczy, bladą twarz, szczupłe ciałko i popękane z brudu ręce i nogi.

— Zadania, wiersze — powiedział Sien’ka, podtrzymując prawą ręką wzniesioną nogę i skacząc w jednym miejscu.

— Jakie zadania?

— Zliczyć gęsi. Leciało stado gęsi...

— A, wiem — powiedział Kuźma. — A co jeszcze?

— I myszy...

— Także policzyć?

— Tak... Szło sześć myszy, niosło po sześć groszy... — prędko zamamrotał Sien’ka, patrząc z ukosa na srebrny łańcuszek od zegarka Kuźmy. — Jedna mysz słabsza, gorsza niosła pół grosza... Ile będzie razem...?

— Doskonale. A jakie wiersze?

Sien’ka puścił nogę.

— Wiersze? — Kto on?

— A umiesz?

— Umiem...

— No?

I Sien’ka jeszcze prędzej zatrzepał o jeźdźcu, jadącym nad Newą8 lasami, gdzie była tylko: „jodła, sosna i mech śrybny...”.

— Srebrny — powiedział Kuźma — a nie śrybny.

— Niech będzie śrebny — zgodził się Sien’ka.

— A ten jeździec to kto...?

Sien’ka pomyślał.

— No, czarownik przecie — odrzekł.

— Ta-a-a-k. No, powiedz matce, żeby ci choć pejsy obcięła. Przecież to dla ciebie gorzej, jak nauczyciel ma za co drzeć.

— E, to on za uszy złapie! — niefrasobliwie powiedział Sien’ka, chwytając się znowu za nogę, i zaczął skakać po wygonie.

Cypel i Durnowka, jak to zawsze bywa z sąsiadującymi wsiami, żyły ze sobą w wiecznej niezgodzie i wzajemnej pogardzie. Mieszkańcy Cypla uważali tamtych z Durnowki za rozbójników i żebraków, a Durnowcy mówili to samo o „tych z Cypla”. Durnowka była, „pańska”, a na Cyplu mieszkali „biedaki” jednodworcy, a raczej resztki tych spośród nich, którzy się przesiedlili do guberni tomskiej9. Tylko jednodwórka-kucharka trzymała się z dala od awantur i kłótni. Niewysoka, chuda, schludna, żwawa i równa, spostrzegawcza była i przyjemna w zachowaniu. Każdą rodzinę i na Cyplu, i w Durnowce znała jak swoją własną i pierwsza zawiadamiała dwór o wszystkich, choćby najmniejszych, zdarzeniach we wsi. Jej życie również wszyscy znali doskonale. Zresztą niczego przed nikim nie ukrywała. Spokojnie i prosto opowiadała o mężu, o Durnowo, i o tym, jak po jego wyjeździe zabrała się do stręczenia.

— Cóż robić? — mówiła, leciutko wzdychając. — Bieda była okrutna. Chleba nawet do przednówka nie starczało. Mój, prawdę trzeba powiedzieć, kochał mnie, ale cóż? Trzeba się było zgodzić; pan dał za mnie całe trzy wozy żyta. „Jakże to będzie?”, mówię do mojego chłopa. „Musi być... Pójdziesz”, mówi. Pojechał po żyto, nosi miarę za miarą, a łzy mu kap, kap.... — I pomyślawszy, uśmiechała się. — No, a potem, kiedy pan wyjechał, a mąż poszedł do Rostowa, zaczęłam zmawiać ludzi, kto z kim się nadarzył... Rozpustne z was psy, Boże odpuść!

W dzień pracowała, nie szczędząc rąk, w nocy cerowała, szyła lub kradła na kolei zastawki. Razu pewnego późnym wieczorem Kuźma wybrał się do Tichona Iljicza, wjechał na pochyłość wzgórza i skamieniał ze strachu — nad pastwiskami tonącymi w mroku, na słabo tlejącym pasmie zachodu rosło i płynnym ruchem zbliżało się do Kuźmy coś czarnego, ogromnego...

— Kto to? — krzyknął słabym głosem, ściągając lejce.

— Och! — równie słabo i z przestrachem krzyknęło to coś, co tak szybko i płynnie rosło na tle nieba; i nagle rozsypało się z trzaskiem.

Kuźma ocknął się i od razu poznał w ciemności jednodwórkę. To ona biegła prosto na niego, lekka i bosa, a zgięta pod ciężarem naładowanych na plecy dwóch sążnistych zastawek, które stawiane są zimą wzdłuż kolei jako ochrona przed śnieżycą. Uspokoiwszy się, zaszeptała z cichym śmiechem:

— Przestraszyłam się, że o mało nie umarłam. Kiedy człowiek w nocy tak biega, to aż się trzęsie... Ale co robić? Cała wieś pali nimi w piecach, przecież tylko to nas ratuje...

Za to parobek Koszel był człowiekiem zupełnie nieciekawym. Nie można z nim było o niczym mówić, a zresztą on sam także niezbyt lubił rozmawiać. Jak wszyscy w Durnowce powtarzał tylko stare, niemądre sentencje albo potwierdzał to, co od dawna było wiadome. Jeżeli pogoda się psuła, spoglądał w niebo:

— Psuje się pogódka. Teraz deszczyk dla traw to najważniejsza rzecz.

Gdy nawożono zeszłoroczny ugór, robił uwagę:

— Nie nawieziesz, głodny będziesz. Tak mawiali starzy.

Niegdyś służył na Kaukazie, ale żołnierka nie zostawiła na nim żadnych śladów. Nie umiał powiedzieć słowa „poczta”, które wymawiał, „poszta”. Absolutnie niczego nie potrafił opowiedzieć o Kaukazie oprócz tego, że „góra tam stoi na górze”, a z ziemi biją strasznie gorące i dziwne wody: „Jak włożyć baraninę — w minutę się ugotuje, a jak nie wyjąć w porę — znowu stanie się surowa...”. I zupełnie się nie pysznił, że widział kawał świata; dla ludzi obytych miał nawet pogardę: przecież ludziska „pętają się” tylko z musu albo z biedy. Nie wierzył żadnym pogłoskom: „wszystko łgarstwo”, ale wierzył i zaklinał się na Boga, że niedawno pod Basowką toczyło się o zmroku koło od wozu — była to wiedźma. A pewien chłop, nie dureń, wziął i złapał to koło, wsunął w otwór pas i zawiązał go na supeł.

— No i co? — spytał Kuźma.

— Ano — odpowiedział Koszel — obudziła się wiedźma rankiem, patrzy, a tu z gęby i z tyłka sterczy jej pas, zawiązany na brzuchu...

— To czemu go nie rozwiązała?

— Widać, że węzeł był przeżegnany.

— I nie wstyd ci wierzyć w takie głupstwa?

— Czego ma być wstyd? Ludzie kłamią jedno, a ja drugie.

Kuźma lubił słuchać tylko jego przyśpiewek. Siadywał w ciemności przy otwartym oknie: nigdzie ani światełka, wieś ledwo się czerni za parowem, cisza taka, że słychać spadanie jabłek ze stojaków za węgłem domu, a Koszel z wolna chodzi po podwórzu z kołatką i przeciągłym, spokojnym głosem wyśpiewuje falsetem: „Zamilcz, ptaszku-kanarku”... Do rana pilnował domu, a w dzień spał. Roboty prawie nie było: ze sprawami Durnowki Tichon Iljicz tego roku uporał się wcześnie i z bydła zostawił tylko konia i krowę. W obejściu było cicho i nawet nudno.

Jasne dni ustąpiły zimnym, sinawo szarym i bezdźwięcznym. Szczygły i sikory zaczęły gwizdać po nagim ogrodzie, wśród jodeł zacykały krzywodzioby, zjawiły się jemiołuszki, śniegułki i jakieś maleńkie nieruchawe ptaszki, przelatujące chmarami z miejsca na miejsce po gumnie, którego klepisko porosło już jaskrawozieloną, późną trawą; niekiedy taki milczący, leciutki ptaszek siedział gdzieś w polu na uschłym badylu... Na zagonach pomiędzy spichrzami za Durnowką wykopywano resztę kartofli. I od czasu do czasu pod wieczór stał tam któryś z chłopów, zamyślony i zapatrzony w pole, trzymając na plecach plecionkę z pozbieranymi kłosami. Wcześniej zapadał zmrok i na folwarku mówiono: „Jak późno teraz przejeżdża pociąg!”, chociaż rozkład jazdy zupełnie się nie zmienił... Kuźma, siedząc przy oknie, przez cały dzień czytał gazety; opisał swą wiosenną podróż do Kazakowa i rozmowy z Akimem; w starej książce do rachunków notował wszystko, co widział lub słyszał we wsi...

Najwięcej interesował go Szary.

We wsi było pusto. Wielu pojechało zbierać koniczyny. Tryfon umarł na Wniebowzięcie Matki Boskiej: udusił się kawałkiem surowej szynki. Komar, jeden z głównych burzycieli znany ze swego rozumu, siły i śmiałości w obcowaniu z panami, dostał na początku września posadę w gorzelni pod Jelcem, zasnął pijany i udusił się w suszarni, bo nie wiedziano, że w niej został i zamknięto drzwi zasuwą; Komar aż ją pogiął, starając się wyrwać na powietrze, ale śmierć taka była mu już widać pisana. Drugi wichrzyciel, Czerwony Wańka, znowu poszedł do donieckich kopalń. Rymarz pracował po majątkach, Rod’ka — na kolei. Deniska gdzieś przepadał. A wszyscy udawali, że żałują Szarego, korzystając przy tym z okazji, aby drwić i z ojca, i z syna. Jakowowi, gdy zaczynał mówić o Szarym, trzęsły się ręce. Jakżeby mogło być inaczej! Co ten Szary robił z ziemią, którą on, Jakow, gotów był „garściami żreć”! Nikt w całej Durnowce nie przecierpiał setnej części tego, co Jakow. Gdy rozeszły się wieści o buntach, podpalaniach, wywłaszczaniach, milczał z ową wrodzoną skrytością i zaciętością, które z mlekiem matki wessały w siebie tysiące jego przodków. Zresztą zaparłoby mu dech, gdyby zaczął mówić. Teraz, kiedy pogłoski stawały się coraz bardziej niepokojące, pogodził się dla owej ziemi nawet z synem Waśką. Syn był dziobaty, barczysty i ordynarny; gdy miał dwadzieścia lat, urosła mu broda tak szeroka, tak kędzierzawa i tak mocna, że nawet kleszcze nie wyrwałyby z niej ani jednego włoska. Dzięki owej wielkiej brodzie, ostrzyżonej głowie i czerwonej koszuli podobny był do aresztanta, a żonę ubierał jak mieszczkę. Ale chciwością wrodził się w ojca i zaczął już ukradkiem handlować wódeczką, machorką, mydłem, naftą. Jakow pogodził się z nim w nadziei, że przy jego pomocy zagarnie więcej ziemi, wzbogaci się i zacznie ją wydzierżawiać. Ale dlaczego pogodził się Szary z Denisem, który nieraz „zalał mu sadła za skórę”? Czego się spodziewał, próżnując jak ostatni włóczęga? Ziemię wydzierżawiał i nie mieszkał we wsi. W domu siedział o chłodzie i głodzie, a przemyśliwał tylko nad tym, jakby tu pohulać, zakurzyć — bez fajki nie mógł się obyć ani dnia. Bywał na wszystkich wiecach, ale przychodził zawsze pod ich koniec. Nie opuszczał ani jednego wesela, ani jednego pogrzebu, ani jednych chrzcin, chociaż stał skulony przy drzwiach, i, wyciągając rękę do gospodarza, obnoszącego gościom jadło, nieraz dostawał tylko ordynarne wyzwiska. Szary nie był chciwy na wódkę, ale żadne poczęstunki nie obeszły się bez niego: brał udział nie tylko w ogólnych gromadzkich, ale i w sąsiedzkich z okazji kupna, sprzedaży, wymiany. A sąsiedzi już tak przyzwyczaili się do tego, że nawet się nie dziwili, gdy zbliżał się Szary. Zresztą można go było z zajęciem posłuchać.

„Na gębę miasta bierze”, mówiono o Szarym. Rzeczywiście: jeżeli w duszy jego panował spokój — a spokój był wówczas, gdy kapciuch miał pełen tytoniu — jakimże pracowitym, poważnym chłopem mógł się Szary wydawać!

— Ot teraz trzeba syna żenić — rozważał nieśpiesznie, trzymając w zębach fajkę i mocno rozcierając w rękach tytoń. — Ożeni się, każdy grosz do domu będzie ciągnął; jak żuk w gnoju zacznie dla domu grzebać... A roboty my się, bracie, nie boimy! Żeby tylko była!

Ale Szary nie miał prawie nigdy spokoju ani roboty. Powierzchowność jego w zupełności usprawiedliwiała przezwisko: szary, chudy, średniego wzrostu, ramiona miał obwisłe, półkożuszek — zbyt krótki, podarty i wyłuszczony, wojłokowe buty — zbite i podszyte parcianką, a o czapce lepiej nie mówić. Gdy siedział w izbie, nigdy nie zdejmując czapki, nie wypuszczając z zębów fajki i z zakłopotaną miną rozmyślając nad czymś, wyglądał tak, jak gdyby ciągle czegoś oczekiwał. Ale uważał, iż mu się diabelnie nie wiedzie. Po prostu nie trafiała mu się odpowiednia robota, ot co! No, a na zabawę nie miał ochoty. Każdy, naturalnie, tylko przemyśliwał, jakby go oszukać...

— Język przecież nie ma kości — mówił Szary. — Ty wprzódy daj mi co do ręki, a potem sobie gadaj.

Ziemi miał sporo: trzy dziesięciny, ale z podatkami zalegał tak, że starczyłoby i na dziesięć. Zresztą odpychało go teraz od ziemi: „Mimo woli rzuciłby ją człowiek! Ziemię-matkę trzeba utrzymywać w porządku, jak należy, no, a jaki tu może być porządek?!”. Obsiewał nie więcej niż pół niwy, a i to sprzedawał na pniu — „miłe za niemiłe oddawał” — a potem znowu mawiał rozważnie: „Doczekaj się, popróbuj doczekać się!”. „Jednak lepiej, na ten przykład, doczekać się...” — mamrotał w odpowiedzi Jakow, patrząc gdzieś w bok i złośliwie się uśmiechając. Szary również się uśmiechał, ale smutnie i pogardliwie.

— Lepiej! — chrząkał. — Tobie dobrze gadać: dziewkę wydałeś, chłopca ożeniłeś. A u mnie, popatrz tylko, pełna izba dzieciaków... Przecie to nie cudze. Ot, kozę dla nich trzymam, prosiaka tuczę... Także przecież chcą pić i jeść.

— No, koza, na ten przykład, temu niewinna — z rozdrażnieniem odpowiadał Jakow. — Na ten przykład, nam w głowie tylko jedno: wódeczka i fajeczka... Fajeczka i wódeczka...

I aby się z sąsiadem bez sensu nie pokłócić, pośpiesznie oddalał się od Szarego. A ten spokojnie i rzeczowo dodawał w ślad za nim:

— Pijak, bracie, prześpi się, a głupi głupim zostanie...

Po rozejściu się z bratem długo tułał się Szary po mieszkaniach, godził się do służby i w mieście, i na folwarkach. Chodził też na koniczyny. I tutaj kiedyś mu się poszczęściło. Brygada robocza, do której przyczepił się Szary, zgodziła się na młóckę dużej partii za osiemdziesiąt kopiejek od puda, a tymczasem koniczyna obrodziła przeszło dwa razy tyle. Przy młóceniu Szary odgarniał wraz z plewami ziarno, po czym kupił te zmiotki, no i zbogacił się; tejże jesieni wybudował ceglaną chałupę. Ale nie obliczył, że chałupę trzeba opalać. A pytanie czym, kiedy nawet i do żarcia nic nie było. Musiał spalić poszycie chaty, więc rok stała bez dachu, aż cała poczerniała. Komin poszedł za chomąta10. Wprawdzie konia jeszcze nie było, ale przecież kiedyś trzeba oporządzić gospodarstwo... Wreszcie Szary machnął ręką: postanowił chałupę sprzedać, a wybudować inną, glinianą, tańszą. Rozumował w taki sposób: z chałupy wydostanie, no, w najgorszym razie dziesięć tysięcy sztuk cegły, za tysiąc dadzą mu pięć albo i sześć rubli; razem, znaczy się, będzie z pół setki, a z pół setki!... Ale okazało się, że cegły było tylko za trzy i pół tysiąca, a za gruz dostał nie pięć rubli, lecz tylko dwa i pół... Przez długi czas zamiast wymarzonej pięknej chaty sterczał i twardniał pod deszczem goły pagórek śmieci; nie było ich czym wywieźć i ręce po prostu opadały na widok takiej masy pracy. Jakow dawał nauki moralne: „Trzeba było, na ten przykład, od razu taniej kalkulować...”. „A na długo by to starczyło, do diabła, to tańsze?”, myślał Szary. I kłopocząc się o nową chatę, przez cały rok przewiadywał się jedynie o takie, które wcale nie były na jego kieszeń, a z obecną pogodził się tylko dlatego, że marzył o przyszłej — mocnej, obszernej i ciepłej.

— W tej to, prawdę mówiąc, wcale mieszkać nie można — odciął się pewnego razu.

Jakow uważnie popatrzał na niego i machnął czapką.

— Tak... Widać czekasz, aż okręty przypłyną?

— A żebyś wiedział, przypłyną... — odpowiedział Szary zagadkowo.

— Oj, rzuć już raz te bzdury! — powiedział Jakow. — Idź gdzie do roboty. A miejsca, na ten przykład, zębami się trzymaj...

Ale myśl o przyzwoitym domu, o porządku, o jakiejś składnej i prawdziwej robocie zatruwała życie Szaremu. Nudziła go praca na miejscu.

— Widać robota i w domu nie miód? — mówili sąsiedzi.

— Ale! Byłaby miód, żeby dom był ludzki.

— Tak. To znaczy, znów weźmiesz miejsce na miesiąc, do czasu robót?

— A tak... Bo dozór w domu potrzebny. Czy nie?

— A jak w domu siedzisz, to fajeczkę palisz!

— A cóż? Czy mnie teraz i palić nie wolno?

I Szary, ożywiwszy się nagle, wyjmował z ust zimną fajkę i zaczynał ulubioną opowieść, jak to on, będąc kawalerem, całe dwa lata uczciwie i porządnie przebył u popa pod Jelcem.

— A niechbym i teraz tam poszedł, z otwartymi rękami mnie przyjmą! — wykrzykiwał. — Niechbym słowo tylko powiedział: „Przyszedłem, ojczulku, dla was popracować; weźmiecie czy nie?”. „A cóż ty się pytasz, kochanku?”, powie. „Cóż to, czy ja ciebie nie znam? Ależ to się wie! Boże wielki! A bądź że tu choćby do śmierci!”.

— To, na ten przykład, poszedłbyś...

— Poszedłbym! Ale ot, popatrz, cała izba pełna bachorów! Wiadomo, cudza bieda nie boli... A tu człowiek bez sensu przepada...

I tak bez sensu przepadał Szary i przez bieżący rok. Całą zimę z zafrasowaną miną przesiedział w domu bez ognia, o chłodzie i głodzie; w wielkim poście dostał się w jakiś sposób do Rusanowów pod Tułę; w rodzinnych stronach już go nie brano. Ale miesiąc nie przeszedł, a już mu diablo dopiekła rusanowska oszczędność.

— Oj, chłopie — powiedział razu pewnego pisarz — ja ciebie na durch11 widzę: szykujesz się zwiać! Wybieracie, sukinsyny, pieniądze naprzód, a potem nogi za pas!

— To może jaki włóczęga tak robi, a nie my — odciął się Szary.

Ale pisarz nie zrozumiał przytyku. I trzeba było postąpić bardziej stanowczo. Pewnego razu kazano Szaremu przywieźć paszy dla bydła. Chłop pojechał na gumno i zaczął ładować na wóz słomę. Wtem podszedł pisarz.

— Czy ja tobie nie powiedziałem ludzkim językiem: „Paszy nakładaj”?

— Tera nie pora na to — stanowczo odparł Szary.

— Niby dlaczego?

— Porządne gospodarze paszę dają w południe, a nie na noc.

— A to co?! Nauczyciel się znalazł!

— Nie lubię bydła mordować. Ot i całe nauczycielstwo!

— A słomę wieziesz?

— Kużda rzecz ma swój czas.

— Rzuć to w tej chwili!

Szary zbladł.

— Nie, pracy nie rzucę. Pracy nie wolno rzucać.

— Dawaj widły, sobako! I nie wódź mnie na pokuszenie...

— Ja nie sobaka, a krześcijański człowiek. Odwiozę i póńdę, całkiem póńdę.

— To jeszcze, bratku, nie wiadomo! Pójdziesz, a w prędkim czasie z powrotem cię do gminy sprowadzą.

Szary zeskoczył z wozu i rzucił widły w słomę:

— To niby mnie sprowadzą?

— A ciebie!

— Oj, bracie, nie ciągnij za język! I o tobie różne rzeczy wiemy! Także by gospodarz nie pochwalił...

Tłuste policzki pisarza aż zsiniały od napływu krwi, a białka oczu wylazły na wierzch. Pięścią zsunął czapkę na tył głowy i dusząc się, wykrztusił szybko:

— A-a-a, to tak... Nie pochwali...? Gadaj zaraz, o co chodzi! Za co...?

— Ja ta nie mam o czym mówić — mruknął Szary, czując, że ze strachu ociężały mu nogi.

— O nie, bratku, nie wykręcisz się... Powiesz!

— A gdzie mąka się podziała? — niespodzianie krzyknął Szary.

— Mąka? Jaka mąka?

— A taka: ze młyna...

Pisarz silnym chwytem złapał Szarego za kołnierz, przydusił i na moment obydwaj znieruchomieli.

— A ty co, za gardło chwytasz...? — spytał Szary spokojnie. — Udusić chcesz? — I nagle z wściekłością zapiszczał: — No, bij, bij, póki czas!

Szarpnął się, wyrwał i schwycił widły.

— Ludzie! — zaryczał pisarz, chociaż nikogo w pobliżu nie było. — Po wójta! Słuchajcie! Chciał mnie zakłuć, sukinsyn!

— To nie pchaj się, bo se nos przytniesz! — powiedział Szary, trzymając widły w dół ostrzami. — Teraz nie tamte czasy!

Ale w tejże chwili pisarz zamachnął się i Szary runął głową w słomę...

Ssąca tęsknota znów zaczynała ogarniać Kuźmę wraz ze zmianą pogody i rosła w miarę tego, jak poznawał Durnowkę i Szarego. Zrazu było to tylko smutne i śmieszne: „Co za niedorzeczny człowiek!”, potem stało się i przykre, i wstrętne: „Wyrodek jakiś!”. Całe lato przesiedział on na progu chaty, kurząc i wyczekując łaski od Dumy. Jesienią wałęsał się od domu do domu w nadziei, że przyczepi się do kogokolwiek, jadącego na koniczyny... W gorący słoneczny dzień zapaliła się sterta zboża na skraju wsi. Szary zjawił się pierwszy do pożaru, krzyczał, aż ochrypł, opalił sobie rzęsy, przemókł do nitki, kierując woziwodami i tymi, którzy rzucali się z widłami w ogromne różowo-złote płomienie, rozrzucając na wszystkie strony ogniste snopy. Komenderował też tymi, co po prostu biegali wśród żaru, wśród syku lejącej się wody, wśród zgiełku, wśród wywalonych przed izby kadzi, ikon, wrzecion, derek, wśród szlochających bab i sypiących się z opalonych łozin czarnych liści... Ale czy zrobił coś do rzeczy?

W październiku, kiedy po ulewnych deszczach i po gradowej burzy zamarzł staw, a wieprz z sąsiedztwa, ześlizgnąwszy się z obmarzłego brzegu, przebił lód i zaczął tonąć, Szary pierwszy z rozpędu rzucił się do wody na ratunek. Ale dlaczego? Żeby być bohaterem dnia, mieć prawo przyjścia wprost ze stawu do czeladnej i zażądać wódki, tytoniu i przekąski. Z początku był siny, dzwonił zębami i ledwo poruszał białymi wargami, przebierając się w cudze ubranie, w rzeczy Koszela. Potem ożył, podchmielił sobie, zaczął się chwalić i opowiadać, jak to on uczciwie i porządnie służył u popa i jak to kilka lat temu zręcznie wydał za mąż córkę. Siedział za stołem, żuł chciwie, popijał wódką kawałki surowej szynki i zadowolony z siebie opowiadał:

— No, dobrze. Zwąchała się, znaczy, Matrioszka z tym Jegorką... Zwąchała się, to się zwąchała. Niech będzie, siedzę sobie jakoś wieczorkiem przy okienku, aż tu patrzę, Jegorka przeszedł koło chaty raz, dwa... A ona wciąż hop do okna, hop do okna... „Znaczy się, obmyślili wszystko”, myślę sobie. I powiadam do baby: „Ty tutaj bydłu daj żarcie, a ja póńdę na wiec, posłucham”. Usiadłem za chatą w słomie, siedzę, czekam. A już śnieżek napadał. Widzę, znowu skrada się Jegorka. A ona już także jest! Poszli do piwnicy, a potem hyc, do nowej chaty, takiej pustej, co zbudowana przy mojej. Poczekałem jeszcze trochę...

— To dopiero historia! — powiedział Kuźma i uśmiechnął się boleśnie, ale Szary zrozumiał to jako pochwałę, jako zachwyt nad jego rozumem i przebiegłością i, czując się bohaterem, ciągnął, to podnosząc głos, to zniżając go zjadliwie: — Czekaj, posłuchaj, co dalej będzie. Poczekałem, znaczy, trochę i za nimi... Skoczyłem przez próg i tak go wprost na niej złapałem! Przestraszyli się okropnie. On upadł na ziemię jak worek, choć zarżnij.... A ona leży jak kaczka, niby martwa... „No”, powiada on, „teraz mnie bij”. A na co mi to! Zabrałem jego kaftan, kurtkę także, został w gaciach i w czym go matka urodziła... „No”, powiadam, „a teraz idź, dokąd chcesz...”. I poszedłem do domu. Patrzę, a on idzie za mną: śnieg biały i on biały, idzie i jęczy... Dokąd pójść? Co robić? A moja Matriona Mikoławna, jak tylko wyszedłem z chaty, dalej w pole! Jak poleciała, to dopiero pod samą Basowką sąsiadka złapała ją za rękaw i do mnie przyprowadziła. Dałem jej odpocząć i powiadam: „Czy my jesteśmy biedne ludzie czy nie?”. Milczy. „A matka twoja głupia czy mądra?”. Ona dalej milczy. „Jakżeś ty mogła nam takiego wstydu narobić? Co? To ty myślisz, że mi tu pełne kąty narzucasz tych twoich bękartów, a ja tylko będę patrzał i oczami mrugał? Przy naszej biedzie tyś powinna na siebie dobrze uważać, a nie chichotać i po kątach się tłuc, ty ścierwo!”. No, i zacząłem ją łupić... A bacik miałem do-o-obry... Po prostu można powiedzieć, po pas do krwi stłukłem, że więcej nie można... Ona pełznie do nóg, całuje buty, a on siedzi na ławie i jęczy. Wziąłem się później do niego, do gołąbka...

— I ożenił się?

— Ho-ho! — wykrzyknął Szary i czując, że wódka go rozbiera, zaczął zgarniać z talerza kawałki szynki i wpychać je do kieszeni w portkach. — Jeszcze jakie weselisko było! Ja, bracie, na wydatki nie poskąpię...

„To dopiero!...”, myślał tego wieczora Kuźma...

Pogoda się zepsuła. Nie chciało mu się pisać, a nuda rosła. Nędza i nieróbstwo Szarego i Denisa zdumiewały go — wieś gnije! Potworna historia Młodej w sadzie i śmierć Rod’ki oszołomiły go, życie Tichona Iljicza dziwiło. A czyż jego można było czymkolwiek tak łatwo zdziwić? Czyż nie znał swego kraju i swego narodu? Z goryczą i gniewem wylewał swe serce przed Tichonem Iljiczem, prawił mu morały i dokuczał... Lecz gdyby Tichon Iljicz wiedział, z jaką radością rzucał się Kuźma do okna, ujrzawszy przy ganku jego czapkę, kapotę i szarą brodę! Jak się bał, że brat nie zanocuje, jak starał się zatrzymać go na dłużej, wciągnąć w rozmowę, we wspomnienia... Nudził się Kuźma późną jesienią, och, jakże się nudził! Całą rozrywką było czyjekolwiek przyjście z prośbą. Kilka razy przyjechał Gołołobyj z Basowki (chłop zupełnie łysy i w ogromnej czapie), prosząc o napisanie skargi na kuma, który mu złamał obojczyk. Przyszła wdowa Butyłoczka z Cypla o napisanie listu do syna; miała na sobie łachmany mokre i obmarzłe na deszczu. A gdy zaczęła dyktować — w płacz!

— Miasto Sierpuchow12, przy pańskiej łaźni, dom Żełtuchina...

I płacze.

— No? — pytał Kuźma, żałośnie marszcząc brwi i ponad binoklami, niby starzec, patrząc na Butyłoczka. — No, napisałem. Co dalej?

— Dalej? — pytała Butyłoczka szeptem i, starając się opanować głos, ciągnęła: — A dalej to pisz, kochany, mądrze... Żeby oddali, znaczy, Michałowi Nazaryczowi Chłusowowi do własnych rąk...

A potem zaczyna albo z przestankami, albo zupełnie bez zatrzymania:

— List do naszego kochanego i drogiego syneczka naszego Miszy co ty Misza zapomniałeś o nas nie ma żadnej wiadomości od was... Sam wiesz my na mieszkaniu, a teraz nas wypędzają, gdzie się teraz podziejemy... Drogi nasz synku Misza prosimy ciebie na Boga świętego przyjeżdżaj do domu jak tylko prędko możesz...

I znowu przez łzy i szeptem:

— My tu sobie choć jaką jamę w ziemi wykopiem, a będziem swój kąt mieli...

Znów dręczyły burze i lodowate ulewy, dni podobne do zmierzchu, błoto na całym folwarku, usianym drobnymi, żółtymi liśćmi akacji, nieobjęte okiem pastwiska oraz oziminy wokoło Durnowki i bez końca ciągnące nad nimi chmury. Napawały nienawiścią do tego przeklętego kraju, gdzie przez osiem miesięcy szaleją śnieżyce, a przez cztery padają deszcze i gdzie za potrzebą można tylko wyjść w obejście albo do wiśniowego sadu. Kiedy zaczęły się niepogody, trzeba było bawialnię zabić na głucho deskami i przenieść się do sali; przez całą zimę Kuźma i nocował tutaj, i jadał obiady, i palił papierosy, i przepędzał długie wieczory przy mętnej kuchennej lampeczce, chodząc z kąta w kąt w kapocie i czapce, ledwo co nieco ratujących od zimna i wiatru dmącego przez szczeliny. Niekiedy okazywało się, że zabrakło nafty i Kuźma przepędzał zmierzch bez światła, a wieczorem zapalał jakikolwiek ogarek tylko po to, aby zjeść na wieczerzę kartoflankę i ciepłą pszenną kaszę, które w milczeniu i z surową twarzą podawała Młoda.

„Dokądby tu pojechać?” myślał niekiedy.

Sąsiadów w pobliżu było tylko trzech: stara księżna Szachowa, która nie przyjmowała nawet marszałka szlachty, uważając go za człowieka źle wychowanego; były żandarm Zakrzewskij, przez hemoroidy zły, a przy tym zarozumiały i głupi, który na próg nie puściłby Kuźmy; i zaściankowy szlachcic Basow, mieszkający w chałupie, a ożeniony z rozpustną wdówką po żołnierzu, rozmawiający tylko o chomątach i o bydle. Pewnego razu odwiedził Kuźmę ojciec Piotr, duchowny z Kołodezi, parafii Durnowki, ale ani jeden, ani drugi nie mieli chęci podtrzymania tej znajomości. Kuźma przyjął popa tylko herbatą, a ten, ujrzawszy na stole samowar, zaśmiał się nieprzyjemnie i ostro:, „Samowarek? Świetnie! Jak widzę, nie będzie z nas pary: nie rujnujesz się na przyjęcie!”. Kuźma szczerze oświadczył, że nigdy w cerkwi nie bywa ze względu na swe przekonania, a pop roześmiał się jeszcze dziwniej, jeszcze krzykliwiej i głośniej: „A-a-a! Nowe idejki? Świetnie! I przy tym — taniej!”. Śmiech ten wcale do niego nie pasował. Zdawało się, że śmieje się ktoś inny zamiast tego wysokiego, chudego człowieka z dużymi łopatkami, z czarnymi, grubymi włosami i z rozbieganymi, chciwymi oczami; miał wygląd lękliwie roztargnionego, myślącego przez cały czas o czymś innym, łatwo się obrażającego i niezręcznie udającego swobodę. „Ale na noc? Na noc to pewnie żegnasz się jednak, co? Strach bierze?”, powiedział głośno i prędko, ubierając się w przedpokoju, gdy zmęczył już Kuźmę rozpytywaniem o gospodarstwo (i nieoczekiwanie przeszedł na „ty”). „Ano, żegnam się”, ze smutnym uśmiechem przyznał Kuźma. „Ale przecież strach to nie wiara, a ja robię ten znak nie w imię waszego Boga”.

Kuźma nie bywał też zbyt często u brata. Tamten zaś przyjeżdżał tylko, gdy był czymś zdenerwowany. I samotność dokuczała tak beznadziejna, że Kuźma nazywał siebie niekiedy Dreyfusem13 na Wyspie Diabelskiej14. Porównywał się także z Szarym. Ach, przecież i on, jak tamten, nędzny jest, ma słabą wolę, wykoleił się i przez całe życie czeka na jakieś szczęśliwe dni do pracy!

Z „dzielności”, z opowiadania i z chełpienia się podchmielonego Szarego pozostało mu przykre wspomnienie. Ale zazwyczaj i po pijanemu Szary był gadatliwy, czymś zakłopotany i nieśmiało wesoły. Zresztą podchmielić sobie udawało mu się może z pięć razy do roku. Nie był chciwy na wódkę w przeciwieństwie do tytoniu. Dla tytoniu zgodziłby się na wszelkie poniżenie, gotów był godzinami siedzieć obok palącego, potakiwać mu i pochlebiać, a wszystko po to, aby, wyczekawszy odpowiednią chwilkę, niby przypadkiem powiedzieć: „Daj no, kumie, do fajki...”. Namiętnie lubił także karty, długie rozmowy, wieczorne zebrania po chałupach — po tych chałupach, gdzie żyły liczne rodziny, gdzie było ciepło, gdzie się ogień palił, gdzie przechodzący robotnicy czesali wełnę, a wędrowni krawcy szyli półkożuszki. Lecz po chatach jeszcze się ludzie nie zbierali i Szary siedział w domu... Odwiedziwszy go kilkakrotnie, Kuźma poczuł, że nie należy ani gniewać się na Szarego, ani z niego podrwiwać. Szary żył z tego, co zarobiła latem na dniówki jego żona, cicha, milcząca, głupkowata baba, i z tego, co udawało mu się wyprosić od Deniski, zjawiającego się z rzadka w Durnowce z kuferkiem, z białym chlebem, z kiełbasą, za którą przepadał, a który, nie krępując się, wymyślał na cara i na dziedziców. Gdy spadł pierwszy śnieg, Szary gdzieś poszedł, przepadł na cały tydzień. Do domu powrócił zasępiony.

— Cóż, znowu chodziłeś do Rusanowa? — spytali sąsiedzi.

— Chodziłem — odpowiedział Szary.

— Po co?

— Namawiali, żeby się nająć.

— Aha! I cóż, nie zgodziłeś się?

— Nie głupszym ja od nich i nigdy głupi nie będę... Toż nie podpisywałem się krwią serdeczną!

I Szary, nie zdejmując czapki, zasiadł na ławie i przesiedział tak całą zimę. Smutno było o zmierzchu patrzeć na jego chałupę. Za szerokim, zaśnieżonym parowem jakoś przykro czerniała Durnowka ze swymi gumnami i łozinkami w opłotkach. Ale gdy zapadały ciemności i światła zajaśniały, wydawało się, że w chatach jest spokojnie i przytulnie. Tylko izba Szarego smutno czerniała, głucha była i martwa. Kuźma już wiedział: gdy wejdzie do ciemnej, półotwartej sieni, poczuje nieomal na progu zapach zwierzęcego legowiska; pachnie tam śniegiem, poprzez dziury w dachu widać ponure niebo, wiatr szumi w nawozie i w chruście, narzuconym byle jak na krokwie; gdy po omacku znajdzie pochyloną ścianę i otworzy drzwi, przywita go chłód i ciemność oraz ledwo szarzejące w mroku okienko... Nie widać nikogo, ale łatwo można odgadnąć, że gospodarz siedzi na ławie: fajeczka jego żarzy się niby węgielek; gospodyni cichutko buja skrzypiącą kołyskę, w której huśta blade i senne z głodu, rachityczne dziecko. Dzieciaki wlazły na ledwie ciepły piec i z ożywieniem o czymś sobie opowiadają. W zgniłej słomie pod narami grzebią się i szeleszczą dwaj wielcy przyjaciele, koza i prosiak. Człowiek boi się rozprostować z obawy, że uderzy głową w sufit. Nie ma też odwagi, żeby się odwrócić: odległość zaledwie pięciu kroków dzieli próg od przeciwległej ściany.

— Kto tam? — brzmi z ciemności cichy głos.

— Ja.

— Czyżby Kuźma Iljicz?

— Tak, ja.

Szary posuwa się, opróżnia miejsce na ławie. Kuźma siada i zapala papierosa. Pomału rozpoczyna się rozmowa. Przygnębiony ciemnością Szary staje się prosty, smutny i przyznaje się do swych błędów. Głos jego chwilami drży...

Zima była długa i śnieżna.

Pola, słabo bielejące pod sinawym, chmurnym niebem, stały się jakieś szersze, większe i jeszcze bardziej pustynne. Na tle pierwszego śniegu jaskrawiej odcinały się chałupy, stodoły, łoziny i gumna. Potem przyszły zawieje, które namiotły i nawaliły tyle śniegu, że wieś nabrała jakiegoś północnego, dzikiego wyglądu; czerniały już tylko drzwi i okienka, ledwie widoczne spod nawisłych czap śniegu i spomiędzy bieli gęstych zasp. Po zamieciach, nad szary, stwardniały śnieg na polach przyszły ostre wiatry i zerwały ostatnie brązowe liście z samotnych dębów w parowie. Mieszkaniec Cypla, Taras Miliajew, wyglądający na sybiraka i po sybirsku zamiłowany w polowaniu, polazł i aż zatonął w olbrzymich zaspach, upstrzonych zajęczymi śladami; beczki do wożenia wody zamieniły się w zamarznięte bryły; wokoło przerębli narosły śliskie lodowe pagórki; poprzez śnieżne zaspy przetarto drogi i popłynęły zwykłe, codzienne, zimowe dni. Po wsiach zapanowały epidemie przeróżnych chorób: ospa, febra, szkarlatyna, krup. Lecz choroby te od wieków zimą nie porzucają wsi i ludzie tak się do nich przyzwyczaili, że nie mówi się o nich więcej niż o zmianie pogody. Wokoło przerębli, z których piła cała Durnowka, nad śmierdzącą wodą koloru ciemnych butelek po całych dniach stały zgięte baby ze spódnicami podkasanymi powyżej nagich, sinych kolan, z owiniętymi głowami i w mokrych łapciach. Z napełnionych popiołem kociołków wyciągały swe zgrzebne szare koszule naszyte do pasa perkalem, męskie parciane portki, dziecinne zapaskudzone powijaki, płukały je, tłukły kijankami i gadały ze sobą, komunikując wzajemnie, że „ręce zaszły od pary”, że w chałupie u Makarowów umiera z gorączki babka, że synowej Jakowa założyło gardło... Dziewczynki wyskakiwały z chat tylko w koszulach, biegły prosto z przypiecków za węgieł na kupy zamarzłego śniegu. Chłopaki w ojcowskich szmatach pędziły na saneczkach z górki, tarzały się, piszczały, zachłystywały okropnym kaszlem i wracały pod wieczór do domów zgorączkowane, z ciężkimi, zamroczonymi głowami, tak przemarznięte, że ledwo poruszały wargami, prosząc o coś do picia, a napiwszy się, właziły z płaczem na przypiecek. Ale nawet matki nie zwracały uwagi na chorych... Zmrok zapadał już o trzeciej i kudłate psy siedziały na dachach, które zniżyły się teraz prawie do poziomu zasp. Żywa dusza nie wiedziała, czym się te psy karmiły, jednakże wszystkie żyły, a nawet były rozżarte.

W domu budzono się wcześnie. O brzasku, w sinawej ciemności, gdy po chałupach zapalały się światełka, gdy rozpalano ogień na kominach i poprzez strzechy wił się pomału gęsty, mleczny dym, a w oficynie z szarymi, zamarzłymi oknami robiło się zimno jak w sieni, Kuźmę budził stuk drzwi i szuranie zamarzłej, pełnej śniegu słomy, którą Koszel taszczył z sani. Rozlegał się jego cichy, ochrypły głos, głos człowieka, który wstał przed wszystkimi i na czczo przemarzł. Młoda łomotała rurą samowaru i rozmawiała surowym szeptem z Koszelem. Spała teraz nie w czeladnej, gdzie karaluchy gryzły do krwi w ręce i w nogi, lecz w przedpokoju, i cała wieś była przekonana, że „ma to swój powód”. Wieś dobrze wiedziała, co przeżyła Młoda jesienią, gdy zwaliła się na nią hańba i śmierć Rod’ki; wiedziała, że matka, zamknąwszy pustą izbę, poszła na żebry. Młoda, milcząca, przybita ciężarem nieszczęścia, była surowa i smutna niby zakonnica. Ale co obchodzą wieś cudze zmartwienia? Kuźma wiedział już od jednodwórki, co opowiadali we wsi i, budząc się, zawsze wspominał o tym ze wstydem i wstrętem. Stukał w ścianę, dając znak, że czeka na samowar i chrząkając, zapalał papierosa — uspokajało to serce i robiło dobrze na piersi. Leżał pod tułupem15 i, nie mogąc się zdecydować na opuszczenie ciepłego legowiska, palił i myślał: „Bezwstydny naród! Przecież mam córkę prawie w jej wieku...”. Fakt, że za ścianą nocowała młoda kobieta, budził w nim tylko ojcowską tkliwość. W ciągu dnia Młoda była milcząca i poważna, skąpa w mowie, dziewiczo nieśmiała. A gdy spała, miała w sobie coś nieomal dziecięcego, smutnego i osamotnionego. Razu pewnego zasnęła po obiedzie na swoim kuferku w przedpokoju, okręciwszy głowę szalem, podwinąwszy pod siebie nogi i obnażywszy kolano. Leżące nogi wydawały się bardzo kobiece, a obnażone kolano bielało jak u dziewczynki. Kuźma, mijając ją, odwrócił się i zawołał na nią, żeby się obudziła i okryła. Ale czy wieś temu uwierzy? Nie uwierzyłby i Tichon Iljicz, jakoś bardzo dziwnie uśmiechał się od pewnego czasu. Zawsze był podejrzliwy, nieufny, w podejrzeniach swoich ordynarny, a teraz do reszty stracił rozum — cokolwiek mu się powie, na wszystko ma jedną tylko odpowiedź.

— Słyszałeś, Tichonie Iljiczu? Mówią, że Zakrzewskij umiera na katar płuc. Zawieźli go do Orła16.

— Łgarstwo! Znamy takie katary!

— Felczer17 mi przecież mówił.

— Właśnie! Słuchaj tylko, co felczer opowiada... Powiesz mu: „Gazetkę chcę zaprenumerować”. A on na to: „Daj mi, proszę, dziesięć rubli zaliczki na rachunek pensji”.

— Hm! Że też są ludzie, którym się chce nabijać sobie głowę bzdurami. Zresztą, przyznam ci się, że mam przy sobie wszystkiego siedemdziesiąt pięć kopiejek czy nawet tylko dwadzieścia...

Weszła Młoda z opuszczonymi rzęsami.

— Tichonie Iljiczu, mąki nam została tylko odrobina...

— Jakże to, odrobina? Oj, kręcisz, babo!

I wykrzywia brwi, zaczyna dowodzić, że mąki powinno było starczyć jeszcze co najmniej na trzy dni, a ciągle przenikliwie spogląda to na Kuźmę, to na Młodą. Raz nawet, uśmiechnąwszy się, zapytał:

— Jakże się wam śpi? Dobrze, ciepło?

I Młoda, dla której w ogóle zawsze przykre były jego odwiedziny, silnie poczerwieniała i wyszła z pochyloną głową, a Kuźmie ze wstydu i złości aż palce zziębły.

— Wstydziłbyś się bracie, Tichonie Iljiczu — bełkotał, odwracając się w stronę okna. — Zwłaszcza po tym, co mi wyjawiłeś...

— To czego tak poczerwieniała? — zapytał Tichon Iljicz, uśmiechając się ze złością i zakłopotaniem.

Najbardziej nieprzyjemne było poranne mycie. W przedpokoju od zwalonej tam słomy wiał mróz, w miednicy pływał lód niby potłuczone szkło. Niekiedy Kuźma zabierał się do herbaty, umywszy zaledwie tylko ręce, a wtedy, prosto ze snu, wydawał się zupełnym staruszkiem. Z niechlujstwa i zimna bardzo wychudł i posiwiał w ciągu jesieni. Ręce mu zeszczuplały, skóra na nich stała się cieńsza, bardziej błyszcząca, pokryła się jakimiś drobnymi, liliowymi plamkami.

„Dobiły siwka strome góry”, rozmyślał.

Ranek był szary. Na świętego Filipa18 wieś zrobiła się szara pod szarym, zamarzłym śniegiem. Bielizna rozwieszona na poprzeczkach pod dachami stodół wyglądała jak skostniałe, szare drewno. Gdy wokół izb zamarzało — lano pomyje i sypano popiół. Oberwane chłopaki pędziły pomiędzy chałupami i stodołami do szkoły, wdrapywały się na zaspy, zsuwały się z nich na łapciach; wszystkie miały płócienne worki z tabliczkami i z chlebem. Naprzeciw, uginając się pod koromysłami19 z dwoma wiadrami, niezgrabnie stąpając w niekształtnych, zaskorupiałych, wojłokowych butach, obszytych świńską skórą, szedł tylko w kaftanie, stary, chory, o ciemnej twarzy Czugunok, z którego lekkości nie pozostało nawet śladu. Zatkana słomianym wiechciem beczka do wożenia wody staczała się z pagórka na pagórek i rozkołysana chlapała wodą; za nią biegł białooki jąkała Kobylaj. Przechodziły baby, pożyczając jedna od drugiej to soli, to jagieł, to garstkę mąki na placki lub prażuchę20. Na gumnach było pusto, tylko u Jakowa para buchała z wrót stodoły, gdyż, naśladując bogatych wieśniaków, młócił zimą. A za gumnami, za nagimi łozinkami, poza opłotkami, pod niskim, bladym niebem rozścielało się szare, śnieżne pole niby falująca pustynia śniegu zamarzłego po odwilży. Na wsi było przytulniej, lecz okazało się, że wieś była zarażona: niemal w każdej chacie była ospa albo plamisty tyfus.

Czasami Kuźma szedł na śniadanie do czeladnej, do Koszela — na kartofle gorące jak ogień albo na odgrzany barszcz z poprzedniego dnia. Wspominał miasto, gdzie przeżył całe życie i dziwił się, że go tam wcale nie ciągnie. Dla Tichona miasto było najgorętszym marzeniem, wsi nienawidził i pogardzał nią z całej duszy — Kuźma zaś tylko usiłował ją nienawidzieć. Z jeszcze większym niż dawniej strachem spoglądał wstecz na swe życie: zdziczał w tej Durnowce do reszty; nic nie robił, tęsknił, męczył się swą bezczynnością, często nie mył się, nie zdejmował kapoty, chciwie jadł z jednej miski z Koszelem. Ale najgorsze było to, że jakkolwiek lękiem przejmowało to życie, które go postarzało z godziny na godzinę, czuł jednak, że życie takie mimo wszystko jest mu przyjemne, że widocznie wrócił w przeznaczoną mu od urodzenia koleinę; nie darmo, widać, miał w sobie krew durnowską! Jednakże do bólu gniotła go ta niekończąca się durnowska zima, te chałupy, przeręble, chłopaki, psy na dachach, brud, chłód, choroby, bydlęce lenistwo chłopów... Przecież nieomal codziennie wspominał Mieńszowa, Akimkę, Szarego...

Po śniadaniu przechadzał się niekiedy po folwarku albo po wsi. Wstępował na gumno do Jakowa, do izby Szarego albo Koszela, gdzie żyła samotnie jego stara, uchodząca za czarownicę. Była ona wysoka i przeraźliwie chuda, szczerzyła zęby jak śmierć, mówiła ordynarnie i stanowczo, kurzyła fajkę niby chłop. Ot, rozpali ogień na kominie, siądzie na narach i kurzy sobie fajkę, kiwając cienką nogą w ciężkim, czarnym łapciu... Przez cały post Kuźma wyjeżdżał z domu tylko dwukrotnie: był na poczcie i u brata. Wyjazdy te były przyjemne, ale ciężkie. Kuźma marzł do tego stopnia, że nie czuł w ogóle, czy ma nogi. Na początku jesieni miał jeszcze wygląd schludny, a spojrzenie stanowcze, ale stanowczość ta naprędce znikła, a odzież zaczęła się drzeć i niszczeć. Wystrzępiły się kołnierze u koszul, wytarły łokcie w marynarce; buty z niewyprawionej skóry zrudziały niemal do czerwoności, wytarły się i gdzieniegdzie popękały; barani tułup służył już od tak dawna, że wyłysiał płatami. A wiatr w polu dął okrutny. Po zaduchu Durnowki nie można się było do syta nadyszeć odurzającą świeżością zimowego powietrza. Po długim patrzeniu na wieś zadziwiały śnieżno-szare płaszczyzny i siniejące po zimowemu dale wydawały się bezgraniczne a piękne jak na obrazie. Koń, parskając, szedł szparko pod ostry wiatr, a spod kopyt leciały zamarzłe grudki, uderzając ze stukiem w przód sanek. Koszel, którego policzek odmrożony był na kolor czarno-fioletowy, raźnie zeskakiwał z kozła na zakrętach i biegnąc, wskakiwał na niego bokiem z powrotem. A wiatr przewiewał do szpiku kości, nogi w słomie zmieszanej ze śniegiem bolały i kostniały, a w czole i skroniach łupało z zimna...

W niziutkim pokoju urzędu pocztowego w Ulianowce było tak nudno, jak tylko nudno być może w urzędowych biurach na głębokiej prowincji. Czuć było pleśń i lak. Oberwany pocztylion stukał pieczątką, ponury Sacharow, podobny do goryla, wrzeszczał na chłopów ze złości, że Kuźma nie domyśli się i nie przyśle mu z pięć kur albo chociaż z pud mąki. „Imię... Nazwisko?”, pytał urywanie i przewracając w szafie, mówił stanowczo: „Nie ma nic!”. Obok domu Tichona Iljicza podniecał zapach dymu z lokomotywy, przypominając, że są gdzieś na świecie miasta, ludzie, gazety, nowości. Przyjemnie także było pogadać z bratem, odpocząć i ogrzać się trochę. Ale rozmowa się nie kleiła. Brata co chwila odwoływano do sklepu, do gospodarstwa, a zresztą mówił on tylko o gospodarstwie, o plotkach, o podłości i złości chłopów, o konieczności jak najprędszego pozbycia się folwarku.

Nastasja Pietrowna budziła żal. Widocznie zaczęła strasznie bać się męża; nie w porę wszczynała rozmowę, nie w porę chwaliła jego rozum, bystre oko gospodarza i to, że we wszystkie, absolutnie wszystkie gospodarskie sprawy sam wnikał.

— Już ta-a-aki rozumny na wszystko, taki rozumny! — mówiła, ale Tichon Iljicz brutalnie jej przerywał, a Kuźma nie wiedział, co ma powiedzieć, żeby nie wywoływać sprzeczki.

Zmieniły się role: teraz nie on, lecz brat napawał lękiem i nie on, lecz brat dowodził, że nie można żyć w Rosji. Po godzinie takiej pogawędki Kuźmę ciągnęło do domu na folwark. „Gdzież ja się podzieję?”, myślał ze strachem, słuchając brata mówiącego o sprzedaży majątku. „I czy naprawdę odbędzie się ten okropny ślub Deniski z Młodą? Dlaczego Tichon twierdzi z takim uporem, że powinien się odbyć? Pomylony, jak Boga kocham, pomylony!”, mruczał w drodze do domu, przypominając sobie posępną i złą twarz Tichona, jego skrytość, podejrzliwość i męczące powtarzanie wciąż jednego i tego samego. Wołał na Koszela, żeby poganiał; śpieszył do domu, aby ukryć w nim zarówno starą, przewiewną odzież, jak swą udrękę, samotność i tkliwość, którą w nim budziła myśl o miłej, smutnej twarzy Młodej, o jej kobiecości i milczącym usposobieniu. „Ech, jakżeż ona mogła była nie przepaść tutaj!”, rozmyślał z żalem, patrząc o zmroku na rzadkie światełka w Durnowce...

Około Bożego Narodzenia do Kuźmy przyczepił się Iwanuszka z Basowki. Był to chłop dawnego pokroju, na wpół zdziecinniały ze starości, niegdyś sławny ze swej niedźwiedziej siły. Barczysty, zgięty w pałąk, nigdy niepodnoszący kudłatej głowy, stawiający stopy palcami do siebie, zrobił na Kuźmie jeszcze większe wrażenie niż Mieńszow, Akim i Szary. Podczas cholery w roku dziewięćdziesiątym drugim wymarła cała liczna rodzina Iwanuszki. Ocalał tylko jeden syn, żołnierz, będący teraz dróżnikiem na kolei w odległości pięciu wiorst od Durnowki. Iwanuszka mógłby dożywać swych dni u syna, ale wolał włóczęgę i żebraninę. Lekko i niezdarnie wchodził w podwórze z kijem i czapką w lewej ręce, a z sakwami w prawej; na odkrytej głowie bielał śnieg. Owczarki, nie wiadomo dlaczego, nie szczekały na niego. Wszedłszy do domu, mawiał: „Daj Boże wszystkiego dobrego temu domowi i jego gospodarzowi”, po czym siadał na ziemi pod ścianą. Kuźma odrywał się od książki i ze zdziwieniem oraz zakłopotaniem patrzał na niego ponad binoklami, jakby to był jakiś zwierz ze stepu, którego obecność w pokoju wydawała się dziwna. Milcząc, z opuszczonymi rzęsami, z lekkim, dobrym uśmiechem, miękko stąpając łapciami, zjawiała się Młoda, podawała Iwanuszce miskę gotowanych kartofli i dużą kromkę chleba aż szarego od soli, po czym stawała przy drzwiach. Młoda nosiła łapcie, miała szerokie i mocne ramiona, a jej ładna, bladawa twarz była tak po chłopsku prosta i staroświecka, że, zdawało się, nie mogła inaczej zwracać się do Iwanuszki jak „dziadku”. Uśmiechając się do starego, mówiła niegłośno:

— Podjedzcie se, dziadku, podjedzcie!

On zaś, nie podnosząc głowy, lecz poznając jej pieszczotliwość tylko po głosie, cicho stękał w odpowiedzi, a czasem mruczał: „Niech cię Pan Bóg, wnusiu...”, po czym szeroko i niezręcznie, jakby łapą, robił znak krzyża i chciwie zabierał się do jedzenia. Śnieg tajał na jego włosach burych, nieludzko gęstych i grubych. Z łapci ciekło po podłodze. Od zniszczonej, rudej kurtki wdzianej na brudną, zgrzebną koszulę szedł zapach kurnej izby. Ręce zniekształcone przez długą pracę oraz koślawe, niezginające się palce z trudem wyławiały kartofle.

— Chyba zimno tak tylko w kurtce? — pytał głośno Kuźma.

— Hę? — słabym jękiem odzywał się Iwanuszka, nastawiając ucho zakryte włosami.

— Zimno ci chyba?

Iwanuszka zamyślał się.

— Dlaczego zimno? — odpowiadał z przestankami. — Wcale nie zimno... Ot, w dawnych czasach to większa zimnica była.

— Podnieśże głowę, popraw włosy!

Iwanuszka z wolna kręcił głową.

— Tera to już, bracie, nie idzie... Gnie do ziemi...

Ze słabym uśmiechem robił wysiłek, żeby podnieść swą straszną twarz, zarosłą włosami, i maleńkie przymrużone oczy.

Najadłszy się, wzdychał, robił znak krzyża, zbierał i dojadał okruszki z kolan, a potem, namacawszy przy sobie worek, kij i czapkę, uspakajał się i zaczynał nieśpieszną pogawędkę. Mógłby przesiedzieć w milczeniu choćby cały dzień, ale Kuźma i Młoda wypytywali go, a on jak we śnie, jakby skądś z daleka, odpowiadał im. Swym prostackim, staroświeckim językiem mówił, że car jest cały ze złota i że nie może jeść ryby, bo „strasznie słona”; że prorok Ilja pewnego razu przebił sobą niebo i spadł na ziemię, bo był „za ciężki”; że Jan Chrzciciel21 urodził się kudłaty jak baran i chrzcząc człowieka, bił go po głowie żelaznym kosturem, żeby go „rozczmuchać22”; że każdy koń w dniu świętego Floriana23 stara się człowieka zabić... Opowiadał, że w dawnych czasach żyto było takie, że wąż nie mógł przez nie przepełznąć, a koszono je po dwie dziesięciny dziennie, bo tyle wypadało na każdego żniwiarza; że miał wałacha, którego trzymał na łańcuchu, bo był taki silny i straszny; że kiedyś, ze sześćdziesiąt lat temu, ukradli mu dugę24, której nie sprzedałby nawet za dwa ruble... Przekonany był, że rodzina jego nie umarła na cholerę, ale z tego powodu, że po pożarze przeniosła się na nocleg do nowej chałupy, nie dając się w niej przedtem przespać kogutowi, on zaś, Iwanuszka, uratował się z synem tylko dzięki przypadkowi, gdyż spał w stodole. Pod wieczór Iwanuszka wstawał i odchodził bez względu na pogodę, nie dając się namówić, aby pozostał do rana... Toteż przeziębił się i około Trzech Króli25 umarł w budce u syna. Syn prosił go, żeby się wyspowiadał, ale Iwanuszka nie zgodził się, mówiąc, że wtedy na pewno umrze, on zaś stanowczo postanowił „nie dać się” śmierci. Przez całe dni leżał nieprzytomny, ale nawet w malignie prosił synową, żeby powiedziała, iż go nie ma w domu, gdyby śmierć po niego zastukała. Pewnej nocy odzyskał przytomność, zebrał siły, zlazł z pieca i ukląkł przed obrazami oświetlonymi lampką oliwną. Ciężko wzdychając, długo mruczał i powtarzał: „Boże Ojcze, wybacz moje grzechy...”. Potem zamyślił się, długo milczał i głową przypadł do ziemi. Nagle wstał i rzekł stanowczo: „Nie, nie dam się!”. Ale z rana zobaczył, że synowa robi pierogi i mocno napaliła pod kuchnią...

— To na mój pogrzeb? — spytał drgającym głosem.

Synowa nie odpowiedziała. Stary znów zebrał siły, znów zlazł z pieca i wyszedł do sieni. Tak, prawda, o ścianę stała wsparta ogromna, fioletowa trumna z białymi, ośmioramiennymi krzyżami! Wtedy przypomniało mu się nagle, co to się zdarzyło trzydzieści lat temu sąsiadowi, staremu Łukjanowi. Łukjan zachorował i kupili mu trumnę — także drogą, dobrą trumnę! Przywieźli z miasta mąki, wódki, solonego sandacza, a Łukjan tymczasem wziął i wyzdrowiał! Co tu zrobić z trumną? Jak odbić sobie wydatki? Łukjana potem chyba przez lat pięć przeklinali, zgładzili go ze świata wymówkami, zamorzyli głodem, zadręczyli wszami i brudem... Iwanuszka, przypomniawszy sobie to wszystko, zwiesił głowę i pokornie podreptał do izby. A w nocy, leżąc na plecach nieprzytomny, zaczął drżącym, żałośliwym głosem śpiewać, śpiewać coraz ciszej, ciszej... I nagle zatrząsł kolanami, zaczkał, pierś podniosła mu się głębokim westchnieniem i z pianą na otwartych ustach stary zesztywniał...

Kuźma przeleżał prawie miesiąc w łóżku z powodu Iwanuszki. Z rana w dzień Trzech Króli mówiono, że nawet ptak w locie zamarza, a Kuźma nie miał wojłokowych butów. Jednak pojechał, żeby spojrzeć na zmarłego. Ręce jego, skostniałe i złożone poniżej ogromnych piersi na czystej, zgrzebnej koszuli a zniekształcone naroślami i odciskami, nabytymi przez osiemdziesiąt lat pierwotnej, ciężkiej pracy, były tak ordynarne i straszne, że Kuźma pośpiesznie się odwrócił. A na włosy i na martwą, zwierzęcą twarz Iwanuszki nie miał odwagi nawet spojrzeć i czym prędzej zarzucił na nią biały perkal. A wówczas spod płachty uderzył duszący, wstrętny, słodkawy zapach... Aby się rozgrzać, Kuźma napił się wódki i posiedział przed rozżarzonym piecem. W budce dróżnika było ciepło i po świątecznemu czysto; u wezgłowia szerokiej, fioletowej trumny zakrytej perkalem mrugał złocisty ogienek woskowej świeczki, przylepionej do narożnego ciemnego obrazu... Jaskrawo barwił się łubkowy26 obraz: sprzedaż Józefa przez braci27. Rozmowna żołnierka lekko podnosiła na hakach i wsuwała do pieca pudowe kotły, wesoło mówiła o rządowych drwach i wciąż upraszała gościa, aby pozostał do powrotu ze wsi jej męża. Ale Kuźmę rozbierała gorączka. Twarz pałała od wódki, która niby trucizna rozeszła się po całym przemarzłym ciele, a do oczu zaczęły bez przyczyny napływać łzy... I nie rozgrzawszy się, Kuźma pojechał wśród białych, falujących pól do Tichona Iljicza. Pokryty szronem, biały, kudłaty mierzyn biegł szybko, śledziona w nim grała, i a z nozdrzy biły mu słupy szarej pary; płozy skrzypiały i piszczały na twardym śniegu; z tyłu w mroźnych kręgach żółciło się słońce; z przodu, z północy, leciał wiatr, którego lodowaty podmuch aż dech tamował; drogowskazy pochylały się pod gęstym, kędzierzawym szronem; szare, duże dzwońce leciały chmarą przed koniem, rozsypywały się po połyskującej drodze, dziobały zmarzły nawóz, znów się podrywały i znów rozlatywały. Kuźma spoglądał na nie przez ciężkie, białe rzęsy i czuł, że zdrewniała twarz z białymi kłakami wąsów i brody stała się podobna do karnawałowej maski... Słońce zachodziło, śnieżna falistość pól przybierała martwy, zielonkawy odcień w jego pomarańczowym blasku, a od jej wypukłości i zapadlin ciągnęły się niebieskie cienie... Kuźma zawrócił na miejscu konia i popędził go z powrotem do domu. Słońce zaszło; w domu, za zamarzniętymi, szarymi szybami mętnie błyskało światło. Zapadł szarawy, siny zmierzch, na świecie zrobiło się odludnie i zimno. Śniegułka, wisząca w klatce przy oknie do ogrodu, zdechła, prawdopodobnie z powodu machorki, i leżała do góry nóżkami, napuszywszy piórka i rozdąwszy czerwone gardziołko.

— Już gotowa! — powiedział Kuźma i wziął ją do wyrzucenia.

I nagle cała ta Durnowka, zakopana w zamarzłym śniegu, tak zupełnie oddalona od świata w smutny wieczór wśród stepowej zimy, przeraziła Kuźmę. To już chyba koniec! Rozpalona głowa taka otumaniona i ciężka; trzeba zaraz się położyć... Ale pewno nigdy się już wówczas nie wstanie... Skrzypiąc łapciami po śniegu, zbliżała się do ganku Młoda z wiadrem w ręku.

— Chory jestem, Duniuszka — z serdecznością w głosie powiedział Kuźma w nadziei, że od niej również posłyszy dobre słowo.

Ale Młoda obojętnie i sucho powiedziała:

— To nastawić samowar czy co?

I nawet nie zapytała, co mu się stało. Nie spytała też o Iwanuszkę... Kuźma wrócił do ciemnego pokoju i drżąc na całym ciele, pomyślał, jak i dokąd będzie teraz chodził za potrzebą. Po czym położył się na kanapie... A następnie wieczory pomieszały się z nocami, noce z dniami i rachunek ich zagubił się zupełnie.

W czasie pierwszej nocy Kuźma obudził się około trzeciej i zastukał pięścią w ścianę, żeby mu dano coś do picia; przez sen męczyło go pragnienie oraz myśl, czy aby wyrzucono śniegułkę. Nikt się na stukanie nie odezwał, gdyż Młoda poszła na noc do czeladnej. Wtedy Kuźma przypomniał sobie i poczuł, że jest śmiertelnie chory, i ogarnął go taki smutek, jakby przebudził się w mogile. Więc pusto jest w przedpokoju, gdzie pachnie śniegiem, słomą i uprzężą! Więc on, chory i bezradny, leży samotny w tym ciemnym, obmarzłym domku, gdzie okna mętnie szarzeją wśród martwej ciszy niekończącej się zimowej nocy, a przy jednym z nich wisi bezużyteczna klatka!

— Boże, zmiłuj się nade mną, Boże, zmiłuj się choć trochę! — zaszeptał, podnosząc się i drżącymi rękami szukając czegoś po kieszeniach.

Chciał zapalić zapałkę. Szept jego był gorączkowy, w rozpalonej głowie szumiało i dzwoniło, a ręce i nogi lodowaciały... Przyjechała Kławdia, raptownie otworzyła drzwi, złożyła jego głowę na poduszce i usiadła na krześle przy kanapie... Ubrana była jak pani: szubka aksamitna, czapeczka i mufka z białego futra; ręce jej pachniały perfumami, oczy błyszczały, policzki zarumieniły się od mrozu... „Ach, jak dobrze wszystko się rozwiązało!”, szeptał ktoś... Ale niedobrze, że Kławdia nie zapaliła z jakiegoś powodu światła. Przyjechała nie do niego, lecz na pogrzeb Iwanuszki... Potem zaśpiewała niespodzianie z akompaniamentem gitary: „O rycerzu śmiały, jakże biedny dom twój... ”28. Potem wszystko od razu znikło, Kuźma otworzył oczy — z owego tajemniczego, zatrważającego i przykrego, co napełniało mu głowę niedorzecznymi bzdurami, nie zostało ani śladu. Zobaczył znowu ciemny, zimny pokój, rozumiał, że wszystko wokoło jest proste, bardzo proste, a on — taki chory i sam, zupełnie sam...

W śmiertelnym lęku zatruwającym mu duszę na początku choroby Kuźma bredził o śniegułce, o Kławdii, o Woroneżu, ale nawet w malignie nie opuszczała go myśl, iż musi powiedzieć komuś, żeby choć w tym wypadku ulitowali się nad nim i nie pochowali go w Kołodezi. Ale, mój Boże, czyż nie szaleństwem jest nadzieja, że w Durnowce ktokolwiek będzie miał litość! Pewnego dnia, gdy palono w piecu, Kuźma oprzytomniał i spokojne głosy Koszela oraz Młodej wydały mu się tak bezlitosne, obce i dziwne, jak bezlitosne, obce i dziwne wydaje się zazwyczaj chorym codzienne życie zdrowych. Chciał zawołać, kazać samowar nastawić, ale oniemiał, o mało nie zapłakał, usłyszawszy zły szept Koszela mówiącego, naturalnie, o nim, o chorym... A Młoda odpowiedziała urywkowo:

— Ach, niech go tam! Jak umrze, to go pochowają...

Potem ssący smutek zaczął słabnąć. Przedwieczorne słońce świeciło w okna poprzez gałęzie akacji. Siniał dym z tytoniu. Przy łóżku siedział staruszek-felczer, pachnący lekarstwami i mroźną świeżością, a oddzierający od wąsów sople lodu. Na stole kipiał samowar, a Tichon Iljicz, wysoki, siwy i surowy, stojąc przy stole, zaparzał wonną herbatę. Felczer wypijał osiem, dziesięć szklanek, mówił o swoich krowach, o cenach na mąkę i masło, a Tichon Iljicz opowiadał, jak pięknie i bogato pochowano Nastasję Pietrownę i jak jest zadowolony, że znalazł się na koniec kupiec na Durnowkę. Kuźma zrozumiał, że Tichon Iljicz dopiero co wrócił z miasta i że Nastasja Pietrowna umarła tam nagle w drodze na dworzec; zrozumiał, że pogrzeb kosztował Tichona Iljicza strasznie dużo i że wziął już zadatek na Durnowkę... Ale był zupełnie obojętny...

Obudziwszy się pewnego razu późno i nie czując ani osłabienia, ani drżączki w nogach, zasiadł do samowaru. Dzień był pochmurny, ciepły, a śnieg spadł ogromny. Znacząc go śladami krzyżyków od łapci, przeszedł pod oknem Szary. Wokoło niego, obwąchując jego obdarte łachmany, biegły owczarki, on zaś ciągnął za uzdę wysokiego, brudnokasztanowatego konia, koślawego ze starości i chudości, z grzbietem przetartym od chomąta, z pobitym zadem i z nieczystym, rzadkim ogonem. Zwierzę kusztykało na trzech nogach, a czwartą, złamaną powyżej kolana, wlokło za sobą. I Kuźma przypomniał sobie, że trzy dni temu Tichon Iljicz kazał Szaremu uraczyć owczarki: znaleźć dla nich na zarżnięcie starego konia. Zresztą Szary niekiedy zajmował się tym, że skupywał na skórę bydło zdechłe albo już nieprzydatne. Tichon Iljicz opowiedział pewnego razu, że Szaremu zdarzył się niedawno straszny wypadek: przed zarżnięciem jakiejś szkapy Szary zapomniał spętać jej nogi i tylko ją związał oraz odciągnął w bok mordę; kiedy przeżegnawszy się, uderzył ją cienkim nożykiem w żyłę przy obojczyku, koń zaryczał i rycząc tak, szczerząc z wściekłości i bólu żółte zęby, rzucił się na swego zabójcę, długo, jak człowiek, gonił go, a fontanna czarnej krwi biła z jego szyi; byłby go dopadł, ale na szczęście „śnieg był głęboki”... Na Kuźmie zrobił ten wypadek takie wrażenie, że teraz, spojrzawszy przez okno, znowu poczuł ciężar w nogach. Prędko zaczął łykać gorącą herbatę i jakoś mu się lepiej zrobiło. Zapalił papierosa, posiedział... Wreszcie wstał, wyszedł do przedpokoju i spojrzał na nagi, rzadki sad za odtajałym oknem: w sadzie, na śnieżnobiałym tle polany czerwieniał wielki, krwawy kadłub zwierzęcia z długą szyją i odartym ze skóry łbem; dwa stare granatowo-czarne kruki podskakiwały bokiem do padliny, podrywały się, kiedy psy z wyciem rzucały się na nie, i znowu przysiadały na dziewiczo czystym śniegu. „Iwanuszka, Szary, kruki...”, pomyślał Kuźma. „Te kruki pamiętają może jeszcze czasy Iwana Groźnego29... Boże, zlituj się nade mną, wyprowadź mnie stąd!”.

Niedomagał Kuźma jeszcze ze dwa tygodnie. Myśl o wiośnie wzruszała go, napełniała smutkiem i radością: oby jak najprędzej wydostać się z tej Durnowki! Kuźma wiedział, że do końca zimy jeszcze daleko, ale zaczęło już tajać. Pierwszy tydzień lutego był ciemny i mglisty. Mgła skrywała pola i pochłaniała śnieg. Wieś czerniała, między brudnymi zaspami stała woda; pewnego dnia strażnik, cały opryskany końskim gnojem, stępa przejechał przez wieś. Koguty piały, z wentylatora ciągnęła wiosenna wilgoć... Kuźmie zachciało się żyć, żyć, wyczekiwać wiosny, wyjechać do miasta... Żyć, poddawać się losowi i robić byle co, choćby za suchy kawałek chleba... Aby tylko koniecznie — u brata, bez względu na to, jaki on jest... Przecież gdy Kuźma był chory, Tichon proponował mu już przeniesienie się na Worgoł.

— Dokądże mam ciebie wyganiać — rzekł wówczas, pomyślawszy. — Od pierwszego marca sprzedaję także sklep z domem. Wiesz co, bracie? Jedźmy do miasta! Aby dalej od tych hyclów!

Bo rzeczywiście byli to hycle. Przyszła jednodwórka i opowiedziała szczegóły niedawnej historii, która się przytrafiła Szaremu. Wrócił z Tuły Deniska; wałęsał się bez zajęcia, rozpowiadając po wsi, że chce się żenić, że ma pieniądze i że wkrótce zacznie żyć jak pan. Wieś z początku nazywała to gadanie kłamstwami, ale potem, dzięki aluzjom Deniski, zrozumiała, o co to chodzi. A wtedy uwierzyła. Nawet Szary uwierzył i zaczął starać się o względy syna. Lecz obdarłszy konia, otrzymawszy od Tichona Iljicza rubla i zarobiwszy na skórze 50 kopiejek, zhardział i zahulał — pił dwa dni, zgubił fajkę i wreszcie położył się na piec, żeby wypocząć. Głowa go bolała i nie miał co palić; zaczął więc zrywać na papierosy gazety i różne obrazki, którymi Denis okleił sufit. Robił to, naturalnie, ukradkiem, ale pewnego razu Deniska przyłapał go na gorącym uczynku. Przyłapał i jak nie wrzaśnie!... Szary po pijanemu także zrazu ryknął, a Denis ściągnął go z pieca i tak długo okropnie bił, dopóki nie zbiegli się sąsiedzi. Co prawda zgoda została zawarta już na drugi dzień przy wódce i obwarzankach, ale Kuźma zastanawiał się, czy Tichon Iljicz nie jest również łajdakiem jak tamci, jeżeli z takim uporem wariata obstaje przy małżeństwie Młodej z jednym z tych hyclów?

Po raz pierwszy usłyszawszy o tym, Kuźma stanowczo postanowił nie dopuścić do ślubu. Toż to okropne! Toż to bezsensowne! A potem, gdy po chorobie wracał do zdrowia, nawet cieszył się tym nonsensem: zadziwiła go i uderzyła obojętność Młodej dla niego, dla człowieka chorego. „Zwierzę!” myślał, „dzikuska” i przypominając sobie projektowane małżeństwo, dodawał ze złością: „Doskonale! Dobrze jej tak!”. Teraz po chorobie znikły stanowczość i złość. Pewnego razu zagadnął Młodą o zamiary Tichona Iljicza, a ta odrzekła spokojnie:

— No cóż? Mówiłam już o tym z Tichonem IIjiczem. Niech Pan Bóg da mu dobre zdrowie, dobrze to wymyślił.

— Dobrze? — zdumiał się Kuźma.

Młoda popatrzyła na niego i pokiwała głową.

— A dlaczego nie dobrze? Dziwny z pana człowiek, Kuźmo Iljiczu, jak Boga kocham! Pieniądze obiecuje, wesele wyprawi... Nie wynalazł także jakiegoś wdowca, a chłopa jak się patrzy, bez feleru, nie zgniłego, nie pijaka...

— Za to łajdaka, awanturnika i skończonego durnia — dodał Kuźma, a Młoda spuściła oczy, zamilkła, westchnęła i odwróciwszy się, poszła do drzwi.

— To już pańska rzecz — rzekła z drżeniem w głosie. — Jak tam pan uważa... Może wola boska...

Kuźma szeroko otworzył oczy i krzyknął:

— Czekaj! Zwariowałaś czy co! Czy ja ci źle życzę?

Młoda odwróciła się i zatrzymała.

— A może nie? — ordynarnie i z oburzeniem rzekła, poczerwieniawszy i błyskając oczami. — Gdzież ja podług pana pójdę? Wiecznie cudze progi obijać, cudzy chleb jeść? Włóczyć się jak ta bezdomna żebraczka? A może wdowca starego szukać? Za mało łez wylałam? — głos jej się załamał, rozpłakała się i wyszła.

Wieczorem Kuźma przekonał ją, że ani myślał psuć jej zamiarów, ona zaś uwierzyła na koniec i uśmiechnęła się ciepło i nieśmiało.

— No, to dziękuję pięknie — rzekła owym miłym tonem, jakim mówiła z Iwanuszką.

Ale nagle na rzęsach jej ukazały się znowu łzy i Kuźma aż ręce rozłożył.

— No, i czego teraz buczysz? — spytał, a Młoda odpowiedziała z cicha:

— Toż przecież i Deniska nie radość...

Koszel przywiózł z poczty gazety prawie z półtora miesiąca. Dni mijały ciemne, mgliste i Kuźma od rana do wieczora czytał, siedząc przy oknie. A przeczytawszy, skamieniał oszołomiony ilością nowych egzekucji. Przedtem przy czytaniu gazet dusiła go wściekłość, wściekłość bezpłodna, gdyż wrażliwość człowieka wprost nie mogła pojąć przeczytanego. Teraz już tylko ziębły mu palce. Tak, tak, wściekanie się, nie pomoże. Wszystko rozwija się planowo... Wedle stawu grobla... Podniósł pan głowę: białe ziarenka śniegu sypały ukośnie, padając na nędzną wioszczynę, na wyboiste, brudne drogi, koński nawóz, na lód i wodę; szary tuman zakrywał bezgraniczne pola, całą tę wielką pustynię z jej śniegami, lasami, siołami30 i miastami, całe to królestwo głodu i śmierci...

— Awdotia! — krzyknął Kuźma, podnosząc się z miejsca. — Powiedz Koszelowi, niech zaprzęga konia do sanek. Jadę do brata.

Tichon Iljicz był w domu. W perkalowej, zapiętej na ramieniu koszuli, śniady, z białą brodą, z nastroszonymi, siwymi brwiami, wielki i silny, siedział przy samowarze i zaparzał herbatę.

— A! Braciszek! — zawołał przyjaźnie, nie rozchmurzając brwi. — Wylazłeś na świat boży! Słuchaj no, czy by nie za wcześnie?

— Bardzo się już stęskniłem, bracie — całując się z nim, odpowiedział Kuźma.

— No, jakeś się stęsknił, to siadaj, ogrzej się i pogadamy...

Wypytawszy jeden drugiego, czy nie ma jakich nowości, w milczeniu zaczęli pić herbatę, a potem zakurzyli.

— Bardzoś wychudł, bracie — powiedział Tichon Iljicz, zaciągając się i spode łba patrząc na Kuźmę.

— Jest z czego — odpowiedział cicho Kuźma. — Nie czytasz gazet?

Tichon Iljicz uśmiechnął się.

— Co, te łgarstwa? Jakoś Bóg strzeże!

— Gdybyś wiedział ile egzekucji!

— Egzekucji? Dobrze im tak! Nie słyszałeś, co się stało pod Jelcem, w chutorze braci Bykowów? Pamiętasz chyba, tych co to „r” mówią jak „h”? Siedzą sobie podobno razu pewnego, jak my teraz we dwóch, wieczorkiem i grają w szachy... Nagle... Co się dzieje? Tupot na ganku, krzyki: „Otwierać!”. I zanim jeszcze tamci zdążyli, bracie, choćby okiem mrugnąć, wwala się do pokoju ich parobek, chłop w rodzaju Szarego, a za nim dwa draby jakieś, krótko mówiąc, agitatory... A wszyscy z łomami w rękach... Podnieśli te łomy i wrzeszczą: „Ręce do góry! Psia wasza mać!”. Bykowowie przestraszyli się, naturalnie, śmiertelnie, zerwali się i krzyczą: „O co chodzi?”. A ci swoje: „Do góry!” i „Do góry”!

Tichon Iljicz uśmiechnął się ponuro i zamyśliwszy się, umilkł.

— Dokończże — powiedział Kuźma.

— Nie ma co kończyć... Podnieśli, naturalnie, ręce i pytają: „Czego właściwie chcecie?” „Szynki dawaj! Gdzie masz klucze?”. „A ty, sukinsynu, sam nie wiesz, gdzie są? No, tam, wiszą przy drzwiach na gwoździu...”.

— I to wszystko z podniesionymi rękami? — przerwał mu Kuźma.

— Naturalnie, że z podniesionymi. No, ale dostaną oni teraz za te ręce! Powieszą ich naturalnie. Siedzą już, gołąbki, w kryminale...

— Za szynkę powieszą?!

— Chyba nie pochwalą, Boże odpuść — odrzekł na wpół z gniewem, na wpół żartobliwie Tichon Iljicz. — Przestań się indyczyć, jak Boga kocham, przestań z siebie robić Bałaszkina! Najwyższa pora już raz przestać...

Kuźma szarpnął swoją siwą bródkę. Jego wymęczona, szczupła twarz, smutne oczy i podniesiona w górę lewa brew odbijały się w lustrze. Popatrzywszy na siebie, zgodził się cicho:

— Indyczyć się? Pewnie, że pora... Najwyższy czas...

I Tichon Iljicz skierował rozmowę na interesy. Widocznie dlatego zamyślił się niedawno w trakcie rozmowy, że przypomniał sobie coś o wiele ważniejszego niż więzienie i egzekucje, że przypomniał sobie o jakimś interesie.

— Powiedziałem Denisce, żeby zrobił już raz koniec z tą całą historią — przemówił twardo, wyraźnie, surowo, garścią podsypując herbatę do czajnika. — I proszę cię, braciszku, weź i ty w niej udział, niby... W tej całej historii. Rozumiesz, że mnie to jakoś niezręcznie. Potem przeprowadź się tutaj. Świetnie nam, bracie, będzie! Jak już raz postanowiliśmy wszystko skasować, nie ma po co tam siedzieć bez sensu. Tylko wydatki robią się podwójne. A jak się przeprowadzisz, to zaprzężemy się razem. Zwalimy z pleców ciężar, dostaniemy się, da Bóg, do miasta i dopiero tam weźmiemy się do roboty, do prawdziwej roboty! Tutaj, w tej dziurze, nie nożna się rozwinąć. Otrząśniemy tutejszy pył z naszych sandałów i niechaj to wszystko diabli porwą! Nie zakopiemy się tu przecież żywcem! Ja, bracie, zauważ — dodał, marszcząc brwi, wyciągając przed siebie ręce i zaciskając pięści — jeszcze dam sobie radę! Za wcześnie, żebym leżał na przypiecku! Ja jeszcze diabła za rogi schwycić potrafię!

Kuźma słuchał, patrząc prawie ze strachem na jego nieruchome, obłąkane oczy, na wykrzywiające się usta, które drapieżnie i dobitnie wymawiały każde słowo — słuchał i milczał. Wreszcie spytał:

— Powiedz ty mi, bracie, na miłość boską, co ci przyjdzie z tego małżeństwa? Nie rozumiem, Bóg mi świadkiem, że nie rozumiem! Na tego twojego Deniskę po prostu patrzeć nie mogę. To taki nowy typek, taka nowa Rosja! Będzie jeszcze gorsza niż dawna! Nie zwracaj uwagi na to, że on udaje wstydliwego, sentymentalnego, że robi ze siebie głuptaska: w rzeczywistości to tylko cyniczne zwierzę! Opowiada o mnie, że żyję z Młodą...

— No, ty w niczym nie znasz miary — przerwał, zasępiwszy się, Tichon Iljicz. — Sam ciągle przecież gadasz w kółko: nieszczęsny lud, nieszczęsny lud! A teraz nagle: zwierzę!

— Tak jest, gadam i zawsze będę gadał! — gorąco podchwycił Kuźma. — Ale sam już teraz nic nie wiem! Nic już nie rozumiem: albo nieszczęsny, albo... Posłuchaj, sam przecież tego chłopaka nienawidzisz! Obydwaj nienawidzicie się wzajemnie! On inaczej przecież o tobie nie mówi, jak „hycel, aż do krwi żre naród”, a ty znowu od hyclów wymyślasz jemu! Chwali się bezczelnie po wsi, że on teraz pański kum...

— Wiem, wiem! — znowu przerwał Tichon Iljicz.

— A wiesz, co mówi o Młodej? — nie słuchając, ciągnął Kuźma. — Taka jest przecież ładna, ma taką delikatną, białą cerę, a wiesz, jak to głupie zwierzę o niej mówi? „Niczym z kafli, ścierwo”! Zrozum, na koniec, że przecież on teraz nie będzie żył we wsi: na łańcuchu nie utrzymasz przecież na wsi tego włóczęgi. Jakiż to gospodarz? Jaka z niego głowa rodziny? Wczoraj, słyszę, idzie po wsi i śpiewa kurwim głosikiem: „Przepiękna jak anioł w niebiosach, przebiegła jak demon i zła...”31.

— Wiem! — krzyknął Tichon Iljicz. — We wsi mieszkać nie będzie, za żadne skarby nie będzie! No i niech go diabli! A że marnym jest gospodarzem, to co? Przecież i my obaj także jesteśmy ładni gospodarze! Kiedyś w karczmie o interesie mówiłem do ciebie, a ty, pamiętasz, przepiórki słuchałeś. A co dalej, co dalej było...?

— Jak to, co dalej? I jaki to ma związek z przepiórką? — zapytał Kuźma.

Tichon Iljicz zabębnił palcami po stole i surowo, dobitnie oddzielając słowa, powiedział:

— Zauważ: wodę ważyć, woda będzie. Słowo moje święte jest na wieki wieków. To, co raz powiedziałem, zrobię. Aby zmazać mój grzech, nie będę świeczki stawiał, ale wyświadczę komuś dobro. Chociaż jedną ofiarę zrobię, ale taką, że Bóg o mnie nie zapomni.

Kuźma zerwał się z miejsca.

— Bóg, Bóg! — wykrzyknął falsetem. — Jaki tam dla nas Bóg! Jakiego Boga może mieć taki Deniska, Akimka, Mieńszow, Szary, ty albo ja?

— Poczekaj — surowo powiedział Tichon Iljicz. — Co to znowu za jakiś Akimka?

— Ot, jak leżałem, prawie już zdychałem, to dużo o nim myślałem! Jedno tylko myślałem: że nic o nim nie wiem i myśleć w ogóle nie umiem! — krzyczał Kuźma. — Nie nauczyli!

I, rozglądając się wokoło rozbieganymi, cierpiącymi oczami, zapinając i rozpinając marynarkę, przeszedł przez pokój i stanął tuż przed Tichonem Iljiczem.

— Zapamiętaj sobie, bracie — powiedział, a skóra na jego wystających kościach policzkowych poczerwieniała. — Zapamiętaj sobie: nasza piosenka skończona. I żadne świeczki nas nie uratują. Słyszysz? My jesteśmy tylko durnowcy. Z nas już ani Pan Bóg, ani diabeł pociechy mieć nie będzie!

I zamilkł ze wzruszenia, nie mogąc znaleźć słów. Ale Tichon Iljicz już rozmyślał nad czymś innym i nagle potwierdził:

— Racja. Po diabła taki naród! Pomyśl tylko...

Uderzony nową myślą, ożywił się:

— Pomyśl tylko, orzą już tysiąc lat. Co mówię, więcej niż tysiąc! Ale nikt nie umie porządnie orać! Jedyna to ich praca, a i tej nie potrafią wykonać! Nie wiedzą, kiedy należy w pole jechać, kiedy kosić, kiedy siać! „Jak inni robią, tak i ja!”, mówi każdy. Zauważ tylko! — marszcząc brwi, surowo krzyknął Tichon Iljicz, jak niegdyś na niego krzyczał Kuźma. — „Jak inni robią, tak i ja!”. Żadna baba nie potrafi upiec chleba: z wierzchu cała skórka odpada, a pod nią kwaśna woda!

Kuźma stropił się, czując, że myśli mu się plączą.

„Zwariował!”, pomyślał, wodząc bezmyślnymi oczami za bratem, zapalającym lampę.

A Tichon Ijicz, nie dając mu oprzytomnieć, z uniesieniem ciągnął dalej:

— Lud! Wiecznie klnący, próżniaki, łgarze, a tacy bezwstydni, że jeden drugiemu nie wierzy. Zauważ — krzyknął, nie widząc, że zapalony knot płonie i kopci aż pod sufit. — Rozumiesz, nie tylko nie wierzą nam, ale sami sobie nawzajem! A wszyscy oni jednacy, wszyscy! — zakrzyczał płaczliwym głosem i z hałasem nasadził szkło na lampę.

Za oknami posiniało. Świeży, biały śnieg sypał się na kałuże. Kuźma spoglądał nań i milczał. Rozmowa wzięła tak niespodziewany obrót, że jego uniesienie zgasło. Nie wiedząc, co począć, nie odważając się patrzeć we wściekłe oczy brata, zaczął skręcać papierosa.

„Zwariował!”, myślał beznadziejnie. „Ale dobrze mu tak! Zresztą wszystko jedno! Wszystko jedno! Koniec wszystkiemu”.

Tichon Iljicz zakurzył również i powoli się uspokoił. Usiadł i patrząc w płomień lampy, zamruczał cicho:

— A ty mówisz „Deniska”... Słyszałeś o tym, co narobił pielgrzym Makar Iwanowicz? Wspólnie z przyjacielem złapał na drodze jakąś babę; zawlekli ją we dwóch do stróżówki w Kliuczykach i przez cztery dni chodzili do niej i kolejno ją gwałcili... No, teraz siedzą w kryminale...

— Tichonie Iljiczu — dobrotliwie powiedział Kuźma — Co ty pleciesz? Po co? Chyba jesteś niezdrów. Przeskakujesz od jednego do drugiego, teraz twierdzisz to, a za chwilę co innego... Czy ty nie za wiele pijesz?

Tichon Iljicz nie odpowiedział. Machnął tylko ręką, a w oczach utkwionych w ogień błysnęły łzy.

— Pijesz? — niegłośno powtórzył Kuźma.

— Piję — cichutko odpowiedział Tichon Iljicz. — Jakże tu nie zacząć pić? Myślisz, że łatwo zdobyłem złotą klatkę? Myślisz, że łatwo było przeżyć niby pies na łańcuchu i do tego ze staruchą? Dla nikogo, bracie, nie miałem litości... Ale i mnie nikt nie pożałował! Myślisz, że nie wiem, jak mnie nienawidzą? Myślisz, że gdyby się tak chłopkom rewolucja udała, gdyby tak popręg puścił, nie zamordowaliby mnie w okrutny sposób? Poczekaj, poczekaj, doczekamy się tego jeszcze! Dosyć nadokuczaliśmy im!

— A za szynkę... To trzeba zaraz wieszać? — zapytał Kuźma.

— No, zaraz wieszać!... — odezwał się Tichon Iljicz ze zbolałą miną. — Ja to przecież tylko tak przy okazji powiedziałem.

— Ale przecież ich powieszą!

— To już nie nasza sprawa. Przed Wszechmocnym będą odpowiadali tamci.

I ściągnąwszy brwi, zamknął oczy w zamyśleniu.

— Ach — powiedział ze skruchą, wzdychając głęboko. — Ach, bracie miły, niedługo i my staniemy na sądzie przed jego tronem. Czytam wieczorami brewiarz i płaczę, szlocham nad samą tą książką. W głowę zachodzę, jakże to można było takie słodkie słowa wymyślić! Ot, poczekaj...

I, uniósłszy się pośpiesznie, wyciągnął zza lustra grubą książkę w kościelnej okładce, drżącymi rękami włożył okulary i ze łzami w głosie, śpiesząc się, jakby w obawie, że mu ktoś przerwie, zaczął czytać:

— Płaczę i szlocham, gdy wspomnę o śmierci i widzę piękność naszą, stworzoną na obraz boży, leżącą w grobie, wstrętną, oniemiałą, pozbawioną ludzkiego wyglądu... Zaiste, wszystko ludzkie: proch i marność, życie to sen i mara. Albowiem bezcelowe jest życie wszystkiego ziemskiego. Pismo Święte mówi: „Wówczas pokój osiągniemy, gdy legniemy w grobie, gdzie wspólnie przebywać będą królowie i żebracy...”.

— Królowie i żebracy! — z zachwytem i smutkiem powtórzył Tichon Iljicz i pokiwał głową. — Przepadło życie, braciszku! Miałem ja kiedyś, rozumiesz, kuchtę niemowę; podarowałem jej chustkę zagraniczną, a ona, głupia, zniszczyła ją, nosząc na lewej stronie... Rozumiesz? Z głupoty i chciwości. Szkoda jej było nosić na prawej stronie na co dzień, ot, aby święta doczekać. A gdy święto przyszło, z chustki już same łachmany pozostały... Tak i ja... Z życiem swoim zrobiłem. Zaprawdę, tak zrobiłem!

W powrotnej drodze do Durnowki Kuźma odczuwał tylko jedno: jakąś tępą nudę. I w tym nastroju przeszły ostatnie dni jego pobytu na wsi.

Przez cały ten czas padał śnieg. W zagrodzie Szarego na to czekano tylko, aby się drogi poprawiły na dzień wesela.

Pod wieczór dwunastego lutego w półmroku zimnego przedpokoju odbywała się cicha rozmowa. Pod piecem stała Młoda, nasunąwszy na czoło żółtą chustkę w czarne groszki i patrzyła na swoje łapcie. Koło drzwi stał krótkonogi Deniska bez czapki, w ciężkim, zwieszającym się z ramion kaftanie. I on również patrzał w dół na półbuciki o podkutych obcasach, które trzymał w rękach: były one własnością Młodej. Deniska naprawił je i przyszedł, aby odebrać należne za robotę pięć kopiejek.

— Ależ nie mam pieniędzy — mówiła Młoda. — A Kuźma Iljicz właśnie śpi. Poczekaj do jutra.

— Ja czekać nie mogę — przeciągle i w zamyśleniu odpowiedział Deniska, dłubiąc paznokciem koło podkówki.

— No, to co będzie?

Deniska pomyślał, westchnął i potrząsnąwszy gęstą czupryną, nagle podniósł głowę.

— Na co po próżnicy mleć ozorem — powiedział głośno i stanowczo, nie patrząc na Młodą i starając się przemóc zażenowanie. — Czy Tichon Iljicz mówił z tobą?

— Mówił — odpowiedziała Młoda — aż mi się już uprzykrzyło.

— No, to ja zaraz z ojcem tu przyjdę. Wszystko jedno, Kuźma Iljicz i tak zaraz wstanie, bo to pora na herbatę...

Młoda zastanowiła się.

— Twoja sprawa...

Deniska postawił buciki na parapecie okna i wyszedł, nie wspominając już o pieniądzach. A w pół godziny później na ganku rozległ się stuk obijanych ze śniegu łapci — to Deniska powracał z Szarym, który nie wiadomo dlaczego przewiązał kaftan na biodrach czerwonym pasem. Kuźma wyszedł do nich. Deniska i Szary długo żegnali się, patrząc w ciemny kąt, potem potrząsnęli głowami i podnieśli twarze.

— Swat, nie swat, lecz dobry człowiek! — bez pośpiechu zaczął Szary niezwykle niedbałym i niewymuszonym tonem. — Ty masz do oddania przybraną córkę, ja syna do żeniaczki. Dla ich szczęścia pogadamy sobie w dobrej zgodzie.

— Przecież ona ma matkę — powiedział Kuźma.

— Jej matka nie jest gospodynią, a wdową bezdomną, izba jej zamknięta, a ona sama nie wiadomo, gdzie się znajduje — odpowiedział Szary niezbity z tropu. — Ty się sierotą zajmij!

I z powagą nisko się pokłonił.

Powstrzymując bolesny uśmiech, Kuźma kazał przywołać Młodą.

— Biegnij, szukaj — szeptem jakby w cerkwi rozkazał Szary Denisce.

— Ależ ja tu jestem — powiedziała Młoda, wychodząc zza drzwi od strony pieca, i ukłoniła się Szaremu.

Zapanowało milczenie. Samowar, świecący w ciemnościach rozżarzonym rusztem, stał na podłodze, kipiał i bulgotał. Twarze były niewidoczne, ale wyczuwało się, że wszyscy są zmieszani.

— No cóż, córko, jakże będzie? — powiedział Kuźma.

Młoda zastanowiła się.

— Ja tam nic do niego nie mam...

— A ty, Denis?

Denis również chwilę pomilczał, a następnie rzekł:

— Cóż, ożenić się i tak kiedyś trzeba... Może, Bóg da, jakoś to będzie.

I swaci zaczęli sobie winszować wzajemnie ubicia interesu. Samowar został wyniesiony do czeladnej. Jednodwórka, która najpierwsza dowiedziała się o nowinie i przyleciała z Cypla, zapaliła w czeladnej lampkę, posłała Koszela po wódkę i słonecznikowe ziarna, usadziła narzeczonych pod wizerunkami świętych, nalała im herbaty, a sama usiadła obok Szarego i aby przerwać zażenowanie, zaczęła wysokim i przenikliwym głosem śpiewać, spoglądając na Deniskę, na jego ziemistą twarz i długie rzęsy:

Kuźma zaś wałęsał się z kąta w kąt po ciemnym salonie, krzywił się i mruczał:

— Oj, Boże! Oj, co za wstyd, co za nonsens, co za ograniczenie...

Nazajutrz każdy, kto tylko dowiadywał się od Szarego o tej uczcie, uśmiechał się i doradzał: „Pomógłbyś choć trochę młodym!”. To samo powiedział Koszel: „Ich sprawa — jak to młodych, a młodym trzeba pomagać!”. Szary poszedł w milczeniu do domu i Młodej, która prasowała w przedpokoju, przyniósł dwa kociołki i motek czarnych nici.

— Masz tu, narzeczono — powiedział z zakłopotaniem. — No masz, teściowa przysłała. Może się na co przyda... Nic przecie nie mamy, ale jakby tylko co było, ze skóry bym wyskoczył...

Młoda skłoniła się i podziękowała. Prasowała firankę, którą jej Tichon Iljicz „zamiast welonu” przysłał, a oczy miała czerwone i wilgotne. Szary chciał ją pocieszyć, powiedzieć, że i jemu „niesłodko”, ale zażenował się, westchnął i wyszedł, pozostawiając kociołki na parapecie.

– Nici włożyłem do kociołka — mruknął.

— Dziękuję, ojczulku — raz jeszcze podziękowała Młoda tym samym dziwnym i dobrotliwym głosem, jakim rozmawiała tylko z Iwanuszką.

A gdy tylko Szary wyszedł, lekko i drwiąco uśmiechnęła się i nieoczekiwanie zaśpiewała: „A tam u nas w ogródeczku...”.

Kuźma wyszedł z salonu i surowo popatrzył na nią sponad binokli. Młoda zamilkła.

— Posłuchaj — powiedział Kuźma — a może by tak dać spokój temu wszystkiemu?

— Teraz już za późno — odpowiedziała niegłośno. — Już i tak wstyd mnie nie ominie... Czy to wszyscy nie wiedzą, za czyje pieniądze będzie wesele? No, i wydatki już się przecież zaczęły...

Kuźma wzruszył ramionami. Prawda, równocześnie z firanką Tichon Iljicz przysłał dwadzieścia pięć rubli, worek mąki pszennej, jagieł i chudą świnię... Ale przecież dlatego, że świnię zakłuto, nie mogą się ludzie zmarnować!

— Och — powiedział Kuźma. — Jak wy mnie męczycie! „Wstyd, wydatki...”. Cóż ty myślisz, żeś tańsza od świni?

— Tańsza, nie tańsza, ale jak kto umarł, to go pochowają — twardo i z prostotą odpowiedziała Młoda i westchnąwszy, złożyła starannie wyprasowaną i jeszcze ciepłą firankę. — Czy pan będzie zaraz jadł obiad?

Twarz jej przybrała wyraz spokoju. „Basta, z tego nic już nie będzie!”, pomyślał Kuźma i rzekł:

— No, jak chcesz, jak tam sobie chcesz...

Zjadłszy obiad, zapalił papierosa i patrzał w okno. Ciemniało. Wiedział, że w czeladnej upiekli już kołacz z żytniej mąki, „ozdobny pieróg”. Szykowali się do uwarzenia dwóch kotłów galarety z nóżek, kotła łazanek, kotła barszczu, kotła kaszy, a wszystko na mięsie zabitej świni. Szary już krzątał się wokół zasp pomiędzy stodołami i spichrzami. Na wzgórku, w sinawym zmroku buchała pomarańczowym płomieniem słoma, którą przysypano zarżniętą świnię. Wokoło ognia siedziały owczarki w oczekiwaniu zdobyczy, a ich białe mordy i piersi wyglądały jak różowawy jedwab. Szary brnął po śniegu, biegał, poprawiał coś ustawicznie przy ognisku, ganiał psy. Podniósł i wysoko zatknął za pas poły kaftana, a prawą pięścią, w której błyszczał nóż, ciągle zsuwał czapkę na tył głowy. Oświetlana przelotnie i jaskrawo to z jednej, to z drugiej strony postać Szarego rzucała na śnieg ogromny, tańczący cień, cień poganina. Po ścieżce wiodącej do wsi przebiegła obok stodół jednodwórka i skryła się za wzgórzem: szła zapraszać weselnice i pożyczyć od Domaszki choinkę, przechowywaną w piwnicy od jednego dziewiczego wieczoru do drugiego. Kuźma, uczesawszy się i zmieniwszy marynarkę z podartymi łokciami na ulubiony długopoły surdut, ubrał się i wyszedł na ganek ubielony padającym śniegiem. W miękkich, szarych ciemnościach pod oświetlonymi oknami kuchni czerniała już duża gromada dziewcząt, parobków i chłopaków; rozlegał się hałas i dźwięk rozmów; słychać było muzykę trzech harmonijek, grających równocześnie każda inną melodię. Kuźma, zgarbiwszy się, przebierając palcami i wyłamując je, podszedł do gromady, przepchał się i pochylony wszedł w ciemności sieni. Tutaj również było ciasno i tłumnie. Chłopaki plątały się pod nogami, a gdy ich wyrzucano za kark, właziły z powrotem...

— Puśćcie, na miłość boską! — powiedział ściśnięty w drzwiach Kuźma, ale ściśnięto go jeszcze silniej i ktoś szarpnął drzwi.

W kłębach pary Kuźma przestąpił próg i zatrzymał się zaraz za nim. Skupiali się tutaj ludzie „lepsi” — dziewczęta w barwnych chustach, parobczaki w nowym odzieniu. Czuć było zapach bławatnych towarów, półkożuszków, nafty, machorki i jedliny. Na stole stało malutkie zielone drzewko przystrojone skrawkami perkalu i rozpościerało gałązki ponad mętną, blaszaną lampką. Wokół stołu, pod mokrymi, odtajałymi okienkami, wzdłuż czarnych, wilgotnych ścian siedziały wystrojone weselnice z ordynarnie uszminkowanemi twarzami i roziskrzonymi oczami; wszystkie miały na sobie jedwabne lub wełniane chusteczki, a we włosach na skroniach zatknięte nastrzępione tęczowe piórka z ogona kaczora. Właśnie w chwili, gdy Kuźma wchodził, Domaszka, kulawa dziewczyna o ciemnej, złej i mądrej twarzy, o czarnych przenikliwych oczach i ciemnych, zrośniętych brwiach, zaczęła śpiewać ordynarnym i silnym głosem staroświecką weselną pieśń:

Dziewczęta zgodnym, lecz nieharmonijnym chórem podchwyciły ostatnie słowa i wszyscy spojrzeli na narzeczoną — siedziała według obyczaju pod piecem, nieprzystrojona, przykryta wraz z głową dużą, ciemną chustą i w odpowiedzi na piosenkę powinna była wybuchnąć głośnym płaczem i skargami: „Ojcze mój rodzony, matko ma rodzona, jakże to ma być, jak w zamęściu żyć?”. Ale narzeczona milczała. Dziewczęta, skończywszy pieśń z niezadowoleniem popatrzyły na nią z ukosa. Następnie, poszeptawszy pomiędzy sobą, z wolna i przeciągle zaśpiewały pieśń dla „sieroty’’:

Wówczas Kuźmie zadrżały silnie zaciśnięte szczęki, dreszczyk przeszedł mu po głowie i udach, jakoś słodko załupało w kościach policzkowych i oczy zmętniały od napływających łez. Narzeczona owinęła się szalem i nagle buchnęła takim szlochem, że obecni popatrzyli na siebie z trwogą.

— Dosyć, dziwki! — krzyknął ktoś.

— Dosyć, kochana, dosyć! — złażąc z ławy, mówiła jednodwórka. — Nie wypada.

Ale dziewczęta nie słuchały:

A narzeczona, zachłystując się łzami, kryła twarz to na kolanach, to w dłoniach... Drżącą, chwiejącą się i chwilami krzyczącą jakby z przejmującego bólu wyprowadzono ją wreszcie na drugą, „zimną” stronę chałupy, aby ją przystroić.

Potem Kuźma narzeczoną pobłogosławił. Narzeczony zjawił się z Waśką, synem Jakowa. Ubrany był w Waśki buty, włosy miał ostrzyżone, a szyja, obramowana kołnierzem błękitnej koszuli z koronką, była wygolona do czerwoności. Umył się mydłem i wyglądał dziś znacznie młodziej; nawet był przystojny i wiedząc o tym, skromnie i z powagą opuszczał ciemne rzęsy. Waśka, drużba, miał na sobie czerwoną koszulę i niezapięty romanowski półkożuszek32: jak zwykle był ostrzyżony, dziobaty, silny i przypominał aresztanta. Wszedł, zasępił się i z ukosa popatrzył na weselnice.

— Dość tych wrzasków! — powiedział ordynarnie i surowo. — Wyłazić. Wyłazić.

Dziewczęta odpowiedziały chórem:

— Bez belki nie buduje się domu — nie ma chaty bez czterech kątów. Połóż po rubelku w każdym kąciku, piątego pośrodku, a jeszcze na dodatek butelkę wódki.

Waśka wyciągnął z kieszeni półlitrówkę wódki i postawił ją na stole. Dziewczęta zabrały butelkę i wstały. Zrobiło się jeszcze ciaśniej. Znowu otworzono drzwi, buchnęła para i chłód. Roztrącając tłum, weszła jednodwórka z pozłocistą ikoną, a za nią panna młoda w niebieskiej sukni z baskiną. Była tak blada, pokorna, spokojna i piękna, że wszyscy aż stanęli zdumieni. Waśka z rozmachem trzasnął po łbie tęgiego chłopaka o olbrzymiej głowie i nogach krzywych jak u jamnika, po czym rzucił na słomę pośrodku izby czyjś stary półkożuszek. Stanęli na nim państwo młodzi. Kuźma, nie podnosząc oczu, wziął od jednodwórki ikonę i naraz zrobiło się tak cicho, że słychać było świszczący oddech zaciekawionego chłopaka o dużym łbie. Państwo młodzi zgodnie padli na kolana i pokłonili się Kuźmie do samej ziemi, po czym wstali i znowu uklękli. Kuźma spojrzał na narzeczoną; oczy ich spotkały się na chwilę i mignęło w nich przerażenie. Kuźma zbladł i ze strachem pomyślał: „Zaraz rzucę ikonę na podłogę...”. Lecz ręce jego machinalnie nakreśliły świętym obrazem znak krzyża w powietrzu i Młoda zaledwie dotknąwszy go ustami, odszukała wargami rękę Kuźmy, a następnie nieśmiało podsunęła mu do pocałunku twarz. On zaś, oddawszy komuś z boku ikonę, z ojcowskim bólem i tkliwością ujął w ręce głowę Młodej i całując jej nową, pachnącą chustkę, słodko się rozpłakał. Potem, oślepiony łzami, odwrócił się i rozpychając tłum, wyszedł do sieni, gdzie już było pusto. Uderzył go w twarz wiatr ze śniegiem. W ciemnościach bielał zaśnieżony próg, a dach trzeszczał. Za progiem szalała nieprzenikniona zamieć; światło bijące z okien poprzez grube zwały śniegu podobne było do słupów dymu...

Rankiem wciąż jeszcze trwała zawierucha. Poprzez szarą, pędzącą kurzawę nie widać było ani Durnowki, ani młyna na na Cyplu. Chwilami się przejaśniało, lecz chwilami zdawało się, że to już zmierzch. Sad cały zbielał, a szum jego drzew zlewał się z szumem wichru, w którym ciągle brzmiał niby oddalony dźwięk dzwonów. Drobnym pyłem dymiły ostre grzbiety zasp. Z ganku, na którym, mrużąc oczy, siedziały oblepione śniegiem owczarki, węszące poprzez chłód zawieruchy ciepły, smaczny zapach z komina czeladnej, Kuźma zaledwie rozróżniał ciemne postacie chłopów, zarysy koni i sani, pobrzękiwanie dzwoneczków. Dla pana młodego zaprzęgli parę koni, dla panny młodej — pojedynkę. Sanie pokryto czerwonymi kazańskimi33 wojłokami z czarnymi krajkami. Baby ubrały się w watowane szubki, okryły szalami i właziły do sań z obawą, drobnymi kroczkami, wciąż ceremonialnie powtarzając: „Jezu, toż świata bożego nie widać!”. Rzadko kto miał na sobie własne odzienie — wszystko było pożyczone od sąsiadów lub sąsiadek i dlatego wskazana była wyjątkowa ostrożność i możliwie najwyższe podkasanie brzegów ubrań, aby nie upaść. Pannie młodej zarzucono i szubkę, i błękitną suknię aż na głowę, tak że siadła w saniach wprost na białą halkę. Głowę, przybraną papierowymi kwiatami, miała okręconą chustami i szalami. Łzy ją osłabiły, toteż jak przez sen widziała ciemne postacie wśród zawiei, słyszała jej wycie, słyszała rozmowy otaczających, świąteczny brzęk dzwoneczków. Konie tuliły uszy, odwracały mordy przed śnieżnym wichrem, który rozpraszał słowa, głuszył krzyki, rozkazy, oślepiał oczy, bielił wąsy, brody i czapki, tak że weselnicy ledwo z trudem rozpoznawali się wzajemnie pośród tumanów zamieci.

— Ech, mać twoja!... — mruczał Waśka, pochylając głowę, zbierając lejce i sadowiąc się obok pana młodego.

I prostacko, obojętnie zawołał gdzieś przed siebie:

— No, jaśnie państwo, błogosławcie narzeczonego na drogę po narzeczoną!

Ktoś odpowiedział:

— Niech Bóg błogosławi...

I zajęczały dzwoneczki, zaskrzypiały płozy, ryjąc zaspy, które dymiły i kurzyły, a czupryny, grzywy i ogony końskie pęd raptownie porwał w bok...

We wsi, w chacie zakrystiana, gdzie w oczekiwaniu popa poszli się rozgrzać, wszyscy prawie zaczadzieli. Pachniało czadem także w cerkwi, gdzie było zimno i mroczno od śnieżycy, od niskich sklepień i od kratek w oknach. Świece paliły się tylko w rękach narzeczonego i oblubienicy oraz w ręku czarnego popa z dużymi łopatkami, schylonego nad książką zakapaną woskiem i czytającego szybko przez okulary. Na ziemi stały kałuże (butami i łapciami naniesiono dużo śniegu), w plecy dmuchał wiatr z ciągle otwieranych drzwi, a pop surowo spoglądał to na nie, to na młodą parę, na te wyprężone i jakby zrezygnowane postacie, na twarze zastygłe w wyrazie pokory i uległości, rozjaśnione od dołu złocistym blaskiem świec. Z przyzwyczajenia wymawiał niektóre słowa jak gdyby z uczuciem, podkreślając głosem ich wzruszające błaganie, ale nie myślał przy tym zupełnie ani o słowach, ani o tych, do których były skierowane.

— Boże przeczysty, stworzycielu wszelkiej istoty — mamrotał śpiesznie, to zniżając, to podnosząc głos — któryś pobłogosławił niewolnika Twego Abrahama34 i pobłogosławił łono Sary35... Któryś darował Izaakowi36 Rebekę37... Któryś połączył Jakuba38 z Rachelą39... Daruj tym tutaj dzieciom Twoim... Imiona? — surowym szeptem, nie zmieniając wyrazu twarzy, przerywał sam sobie, zwracając się do diaka, i w locie schwyciwszy odpowiedź „Denis i Awdotia”, ciągnął z uczuciem. — Daruj tym tu obecnym dzieciom Twoim, Denisowi i Awdotii, życie spokojne, dostatnie i czyste... Pozwól im oglądać wnuki i prawnuki. Pobłogosław ich rosą Twą niebiańską... Napełnij domy ich pszenicą, winem i olejem... Wywyższ ich jako cedry libańskie...

Ale obecni, gdyby go nawet rozumieli, pamiętaliby tylko o zamieci, o cudzych koniach, o powrocie do Durnowki w mroku, o domu Szarego (a nie Abrahama i Izaaka!) i uśmiechnęliby się tylko, słysząc porównanie Denisa do cedru libańskiego...

On zaś, krótkonogi, w cudzych butach i w starym kaftanie, zażenowany się czuł, że jest niższy od narzeczonej; niewygodne mu było i jakoś straszne trzymanie na nieruchomej głowie korony — ogromnej miedzianej korony z krzyżem na czubku, a nasadzonej głęboko na uszy. Ręka Młodej, jeszcze piękniejszej w koronie i jakby zmartwiałej, drżała, a wosk topiącej się świecy kapał na falbanki jej niebieskiej sukni...

Powrót był łatwiejszy. Zamieć o zmierzchu wydawała się jeszcze bardziej sroga, lecz krzepiła świadomość, że ciężar spadł z karku — dobrze czy źle, ale skończone! Poganiano więc konie zawzięcie i prawie na ślepo, zawierzając się tylko mglistym zarysom drogowskazów. W przednich saniach stała krzykliwa żona Czerwonego Wańki, przytupywała, machała chusteczką i wrzeszczała pod wiatr, w gęsty, ciemny mrok, w śnieg lecący jej prosto w usta i głuszący jej wilczy głos: