Dialog I: O zdrowych ideałach

Nie, choroba to choroba! Niby dlaczego należałoby traktować neurastenię inaczej niż na przykład zapalenie gardła! Myślę, że w tej kwestii naprawdę pozbyłem się przesądów.

Jeśli tak, to jest to ten rodzaj wolności od przesądów, do którego ja nie dążę. Różnica wydaje mi się niebotyczna. Między zapaleniem gardła a jego brakiem można pociągnąć ostrą granicę, bazując na czysto naukowych kryteriach: z jednej strony we krwi znajdujesz taką a nie inną bakterię i, jak zakładam, wywołane przez nią zmiany chorobowe, z drugiej zaś nie znajdujesz ich. Ale gdzie, z naukowo-przyrodniczego punktu widzenia, przeprowadzisz zdecydowane rozróżnienie między zdrową a chorą duszą? Zawsze będzie to w mniejszym bądź większym stopniu uznaniowe. To znaczy, oczywiście, gdy opuścimy obszar urojeń.

Nie muszą to chyba być urojenia. Kiedy z jakimś człowiekiem trudno wytrzymać w jednym pomieszczeniu, to jest z nim coś nie w porządku

No i proszę! To chyba dość uznaniowe kryterium. Nie jesteśmy w stanie wskazać na coś tak prostego jak bakteria neurastenii, musimy przejść do czegoś znacznie bardziej nieokreślonego, jak na przykład sposób bycia danej osoby. A ten, jak wiadomo, może się zmieniać w zależności od czasu, miejsca i klasy społecznej; staje się normą społeczną i tak naprawdę zależy od upodobań i oczekiwań oceniającego!

Nawet jeśli zostało to tu dość ostro wyrażone, to właśnie coś takiego miałem na myśli. Norma ta nie jest nam dana przez naturę, to nie jest norma biologiczna. Została wyznaczona przez życie, tylko i wyłącznie, co do tego się zgadzam. Ludzkie życie wniosło coś całkowicie nowego do procesu tworzenia. Coś, czego nie można podporządkować kryteriom biologicznym. To nowe to życie duchowe, które rządzi się własnymi prawami i posiada własne cele. Natomiast norma „społeczna” wydaje mi się równie mocno powierzchowna jak norma biologiczna. Jest postrzegana z zewnątrz i nie ma nic wspólnego z duchowością.

Do czego zmierzasz, posługując się tą ezoteryczną zagadką? Przepraszam, powiem teraz coś niestosownego, ale podejrzewam, że kierujesz się uprzedzeniami, że zerkasz na własne środowisko i ustanawiasz swoje ambitne życie duchowe jako normę jedynie po to, żeby ratować opinię dużej części neurotyków, którzy być może nie prezentowaliby się tak imponująco z medycznego punktu widzenia...

Tak, oczywiście, że „zerkam”, jak to określiłeś! Osobiście zdaję sobie w pełni sprawę z własnych „uwarunkowań”, które ty uznajesz za tak okropne, i daleki jestem od tego, żebym się ich wstydził. Jestem bowiem w stanie wątpić we wszystko, w naukę i tabliczkę mnożenia, ale nie w to, co stanowi o wartościach. I proszę nie cytować frazesów o „życiowym kłamstwie” z czasów, gdy modne było intelektualne podejście do życia. Tu nie chodzi o jakieś wypaczone rozumienie faktów, tylko o specyficzne ich wartościowanie, zatem nic, co miałoby cokolwiek wspólnego z „prawdą” czy z „kłamstwem” w znaczeniu intelektualnym. A więc tak, tak to wygląda: miliony ludzi spotkały swojego osobistego Boga, czy to we własnym wnętrzu, w historii, czy przez jego posłańców, a najwyraźniej i w najwyższym stopniu nieporównywalnie w Synu Człowieczym. I jeśli spojrzymy na postacie historyczne w tym właśnie świetle, wówczas uświadomimy sobie, jak całkowicie nieistotne są poglądy, które my w naszej nowoczesnej, durnej, higienicznej świadomości stosujemy do tych wielkich kwestii. Jakie znaczenie ma fakt, że ci oddani Bogu ludzie od czasu do czasu wyrażą swoją pobożność, którą wy zapewne będzie skłonni określić jako patologiczną i być może ja również w stopniu, w jakim także i mnie dotyczą przesądy naszych czasów? My czynimy to z innej perspektywy niż oni, to inna ocena, która bazuje na mniejszym doświadczeniu. Nazywacie Lutra1 neurotykiem, ja nazywam go duchowo w pełni zdrowym człowiekiem i mędrcem. Mogę również powiedzieć, że jego skala wartości, jak i chrześcijan przed nim i po nim, była zdrowa, ponieważ budowała na doświadczeniu, na przeżyciach tych, którzy dotarli najdalej i widzieli najwięcej, podczas gdy nowoczesna świecka skala wartości jest niezdrowa, ponieważ polega na ocenianiu z dołu, widzi najwyższe duchowe zjawiska z perspektywy duchowej, podkreślam: duchowej, niekoniecznie intelektualnej, na poziomie niedorozwiniętej żaby.

Dobrze, że masz silne i zdecydowane doświadczenia świata. Ale dlaczego sądzisz, że my, poganie, ich nie mamy, chociaż nasze oceny i ich gradacja mogą być inne niż twoje? Albo dlaczego zakładasz, że inni się mylą, a ty masz rację — o ile w kwestii wartości w ogóle można mówić o racji. Jeśli kogoś nienawidzę, to na pewno topornych moralizatorów, a głównie dlatego, że mieszacie dwie całkowicie różne rzeczy: jedno to wasze prywatne wewnętrzne doświadczanie piękna — chociaż przyznaję, że to właśnie ono nadaje życiu światło i kolor, co nie znaczy, że różne osoby nie mogą tego odbierać rozmaicie. A druga sprawa to to, co nazwałbym moralnością, a mianowicie zasady naszych działań. Zważ, że mówię o naszych działaniach, nie o naszym myśleniu czy o naszych odczuciach, które powstrzymują nas przed pożarciem siebie nawzajem. Im mniej miesza się te dwie kwestie, tym lepiej. Czy, prawdę mówiąc, nie jest przestępstwem ograniczanie, zastraszanie i zniekształcanie tego, co najbardziej wrażliwe i może się rozwinąć jedynie samo z siebie niczym delikatny kwiat, mianowicie wnętrze etyczne (lub jeśli ktoś woli: nasze wnętrze etyczne czy może nawet bardziej nasze wnętrze uczuciowe, które dokonuje wyboru, nasza subtelna duchowa moc miłości? Czy należy ograniczać ją, straszyć i zniekształcać przykazaniami? A z drugiej strony bezdennie głupie mieszanie waszych prywatnych estetycznych poglądów do wszystkiego, co dotyczy funkcji społecznych; myślę tu głównie o regulacjach prawnych, ale również o wszelkim wychowaniu, gdzie celem powinno być stworzenie jak najłagodniejszego i najmniej zauważalnego mechanizmu chroniącego życie obywateli i ich dobre samopoczucie, a nie tworzenie bożków spełniających wasze estetyczne oczekiwania!

Czyli jak najwięcej laisser-aller2! Tak uważasz? Przyznaję, że dla mnie to nieco za mało. Pomyśl o praktycznych konsekwencjach: masz przed sobą grupę dzieci i młodzieży, dokąd zamierzasz ich poprowadzić? Co chcesz zaproponować tym młodym, gdy staną przed tobą, gorąco pragnąc ideałów? Dasz im kamienie obojętności zamiast chleba życia? Pozwolisz, by szukali po omacku na własną rękę w ciemności? Nie, musimy wyjść od tego co najwyższe, nie najniższe, a już na pewno nie od niczego.

Jeśli człowiek potrzebuje ideałów, to możesz by pewien, że je znajdzie!

Ale jakie, jeśli nie otrzyma żadnych wskazówek? Zapewne strasznie prymitywne.

Przynajmniej nie będą sztucznie przyklejone.

Prawdę mówiąc uważam, że obaj jesteście nieco zanurzeni w abstrakcji. Osobiście chciałbym wrócić do tak zwanej perspektywy żaby, a mianowicie empirycznych faktów. To zawsze stały grunt, szczególnie jeśli chodzi o moje doświadczenia, chociaż patrząc w szerszym kontekście, to one oczywiście nie są aż tak istotne. Mam na myśli moich pacjentów z dolegliwościami nerwowymi, których znam znacznie lepiej niż legendarne postaci historyczne. To znaczy, wiem nie tylko, co mówią o sobie, kim twierdzą, że są, i jakimi ideałami świadomie się kierowali, ale znam ich także z nieco innej perspektywy i w nieco innym wymiarze: znam ich ciemne tajemnice, do których niechętnie się przyznają, ale które przecież mają. One istnieją i tworzą własne strachy, które żyją i mają się dobrze, mimo wszelkich wysiłków woli. Niewykluczone, a w każdym razie nie wydaje się to całkiem niemożliwe, że ich ideały są zbyt ciasne i zbyt duża część ich wewnętrznej siły nie znalazła tam miejsca i musiała stworzyć swoje własne, z uszczerbkiem dla sąsiadów. Jeśli to prawda, to takie ideały nazwałbym niezdrowymi. W każdym razie w odniesieniu do tych konkretnych osób. A być może w ogóle, bo przecież wydaje się, że wszyscy zostaliśmy stworzeni dość podobnie. Twoi legendarni święci też mogliby wiele powiedzieć na ten temat. Pokaż mi świętego, który niósł swoją świętość, nie będąc jednocześnie obarczony własnym prywatnym piekiełkiem, jeszcze gorszym od tego, z jakim mają do czynienia zwykli śmiertelnicy! Pokaż mi ich od wewnątrz, a nie ich legendę! Myślę, że na pewno wyglądają nieco inaczej. Są mniej godni zazdrości!

Godni zazdrości! Owszem, z punktu widzenia twojej moralności szczęścia być może mniej. A przecież nie wiesz nic o tym, co zyskali! Poza tym, łagodnie mówiąc, mijasz się z prawdą, utrzymując, że wszystkim pobożnym ludziom jest trudno. Posunę się nawet do stwierdzenia, że człowiek, który z twojej perspektywy jest jedynie biednym neurotykiem, z wyższego, duchowego punktu widzenia, może być szlachetniejszego zdrowia niż powiedzmy właściwie się odżywiająca i dobrze sypiająca maszyna, która biega w koło, szerząc zdrowy rozsądek i zaspokajając naturalne potrzeby. Biedne człowiecze dziecko, któremu nie dane zostało życie duchowe z jego lękami. Ono nawet nie wie, jakie to uczucie, kiedy zostaje się uwolnionym od tego strachu.

Naprawdę nie wiem, dlaczego zdrowsze miałoby być życie w uczuciowym uniesieniu niż posiadanie urojeń, na przykład, że jest się ptakiem i potrafi się fruwać. Czy koniec tak czy inaczej nie jest taki sam: życie nam zaprzecza, fakty chronią nas przed błędami?

Ja nie mówiłem o uczuciowym uniesieniu. Powiedziałem jedynie, że moralność szczęścia to kiepska moralność i że nie należy się bać prób i cierpienia: złoto hartuje się w żarze, a „tajemnica walki i bólu” zasługuje na wdzięczność. Tak więc myślę, że uniesienie nie jest nikomu potrzebne, nawet jeśli ma się wiarę wielkości ziarnka gorczycy. Wręcz przeciwnie, jestem przekonany, iż wielu pacjentów szpitala psychiatrycznego nigdy nie padłoby ofiarą swoich „chorobliwych” ciągot, które początkowo zapewne były zwykłą złośliwością, lenistwem czy inną złą skłonnością, gdyby posiedli ten prosty nawyk: a mianowicie codziennie rano modlili się poważnie i szczerze. Wtedy byliby w stanie stawić czoło zarówno zewnętrznym, jak i wewnętrznym burzom lepiej, niż mając wsparcie jedynie w świecie doczesnym. Na pewno musieliby borykać się z trudnościami i pokusami, musieliby walczyć, cierpieliby, ale być może wygraliby tę walkę. I to jest poważna konsekwencja waszej biologicznej perspektywy! Tak więc wygodniej jest, oczywiście na początku, bo koniec zawsze jest przerażający, obwiniać „chorobę”, z którą nie można nic zrobić, niż poważnie i rzetelnie podejść do tego, co najważniejsze i co stawia największy opór: grzech, na który jest jedno i tylko jedno lekarstwo, a mianowicie wybaczenie. Jeśli ucieknie się do ziemskiego lekarza i innych szarlatanów zatruwających dusze, by pozbyć się poczucia grzechu i winy, to znaczy, że sprzedało się swoje prawo pierworodztwa za miskę soczewicy3. By nie powiedzieć, że sprzedało się swoją duszę.

Przecież nic o tym nie wiesz, jedynie w to wierzysz!

Wiem to z doświadczenia. A ty mówisz, jakbyście wy „wiedzieli” więcej, czy chociażby tyle, szafując tymi waszymi twierdzeniami i hipotezami!

To są hipotezy robocze! My przynajmniej chcemy zyskać wiedzę, a ty nie chcesz wiedzieć, nie pragniesz nawet jej poszukiwać, bo przecież skończyłeś z tym. Pragniesz jedynie wierzyć!

Nasze etyczne podstawy są przynajmniej stałe, a to więcej niż to, co nauka kiedykolwiek może nam zapewnić! Poza tym my także musimy szukać i walczyć, co, powiem ci, na ogół jest ciężkie i gorzkie. „Tylko wierzyć!”. Gdyby to było takie proste. Nasza faktyczna „wiedza” jest jak powiew wiatru, jutro wasze świątynie nauki zostaną zastąpione innymi, które w swoim czasie zostaną zburzone, by ustąpić miejsca czemuś nowszemu, nowocześniejszemu... Przypomina mi się coś, co podobno Hans Christian Andersen4 napisał w jednej ze swoich baśni: „Wiara ma wszystko, a nasza wiedza jest uboga!”.

I to według niego miałby być dowód na wyższość wiary nad wiedzą?

Tak to brzmi!

Pragnę zwrócić uwagę, iż dyskusja nasza zeszła na bardzo niski poziom, chociaż pewnie żaden z panów tego nie zauważył! Prawdę mówiąc, powróciliśmy do przestarzałego intelektualnego stawiania problemu. Ale czyż nie jest to pułapka, którą warto rozważyć? Czy to rzeczywiście możliwe, że wartości pozostają niezmienione, gdy fakty ukazują nam nową twarz? Nie sądzę. Myślę, że one też się zmieniają.

To niemożliwe. Czegoś, co dla mnie jest wartością, nikt mi nie odbierze.

Cisza, podczas której wszyscy trzej oddają się rozmyślaniom.

Cóż za zły wódz kieruje chmurami, gdy w ciemnościach zbierają swoje armie, otaczają niebo, potrząsają zbrojami i ruszają do szturmu, by ukraść światu światło?

O Panie, czy nawet Ty nie pozostajesz niezmienny? Jak twoja twarz może ciemnieć w naszej duszy i zmieniać się z dnia na dzień? Jak Ojciec może zrzucić swój świetlisty płaszcz i stać się bezlitosnym Sędzią?

Nic, Panie, nie łączy Cię z bożkami, które ludzie stworzyli dla siebie. To cuda z głowami zwierząt, ukoronowanymi podwójnym diademem władzy i przerażenia. Migoczą w ciemności zielonymi kocimi oczami, pomrukują na okrucieństwo, które ludzkość odłożyła na bok. One nie są twoją rodziną, Panie, Ojcze mój!

Lecz przy końcu świata, który spadnie w ciemność, myśli żywych łopotać będą niczym lękliwe nietoperze; lecąc w dół, zostaną oślepione ciemnością nocy, wzdrygną się przed przepaścią, trzepocząc nad krawędzią, słyszalne jedynie niczym daleki szept, szum obcego morza, obmywającego korzenie przebudzonego świata.

W głębinie może się on odrodzić niczym wiatr czy oddech wokół czegoś, co się porusza. To wystarczy, by przepaść zaczęła rozbrzmiewać burzą i lśnić błyskawicami, a nietoperze uciekły, jęcząc i wzdychając. Na skalnych górskich zboczach drżą niebywałe cienie.

Co my wiemy o tym Straszliwym!

Klub szachowy sił władzy.

Gra toczy się we wszystkich kierunkach. Wysiłki przeciwnika przecinają przestrzeń niczym napięte nici błyskawic, powstają miliardy delikatnie zmieniających się kombinacji, powstają, by sekundę później zostać unicestwione. Odkładane na później problemy, zniekształcone, pomieszane, zyskują niezliczone rozwiązania i napotykają niezliczone przeszkody. Spojrzenie wypatruje końca walk na jednym z milionów pól — i już to jest za dużo dla ludzkiego oka.

Czarne otwierają grę. Pierwszy ruch zawsze jest pogrążony w mroku, owiany tajemnicą. Nikt nie wie, jakie możliwości stworzy ten zalążek początku. Nowe życie rodzi się z jednokomórkowych istot pierwotnych, po czym przechodzi cały długi cykl rozwoju, prowadzący do powstania człowieka. W swym prehistorycznym śnie musi rosnąc — powtórzyć wszystkie fantastyczne zmiany, wykonać kolejny raz ten ogromy wysiłek przed potężnym skokiem, ponownie przetrwać napięte sytuacje, w których życie rzuciło się w wir odważnego procesu dostosowania się, odtworzyć niczym żywiołowa Missisipi5 wielowiekowy proces kreacji, ograniczony do trwającej zaledwie dziewięć miesięcy Imatry6. Dziewięć miesięcy...? Być może embrion rzeczywiście odbywa wędrówkę w czasie. Na początku każdego życia otwiera się czarna wieczność.

Białe odpowiadają jednym ruchem, ale równie głęboko tajemniczym. Nieznany strach napiera na proces tworzenia, blokuje go niczym niewzruszone kamienne głazy, zmusza do przejścia na inny, wciąż jeszcze dostępny tor, idzie za zmieniającymi się formami z ich przeszkodami, aż zaczyna dyszeć niczym ktoś ścigany i rzuca się w dziki eksperyment bądź usycha w bezsilnej degeneracji. Jakie pierwotne marzenia oporu i strachu tkwią w komórkach płodu, zmuszonego bez przerwy do przybierania nowego kształtu, by już po chwili porzucić go dla kolejnej formy? Zasysające prądy morskie, pchające bezwładne istoty pierwotne ku zagładzie, ale i ku życiu? Przeczucie śmierci w zimnej krwi gadów? Wieczne poczucie niewystarczalności wobec nieobliczalnej przyrody i ciężaru materii?

Czarne idą dalej. Gromady półludzi, stworzeń podobnych do cieni, zbierają się wokół tego, co ma nastąpić, by dojrzeć błysk własnego odbicia w tym nasieniu przyszłości. Zielonoocy przodkowie mieszkający w grotach, z błyszczącymi zębami. Powstał człowiek, największy drapieżnik, gatunek dysponujący bronią groźniejszą niż tygrys o kłach niczym szable i wystarczająco szalony, by ją dalej rozwijać.

Białe podążają dalej i chronią się. Napór trwa z dwóch stron: ze strony otaczających nas potężnych sił — to ciemność nocy, oberwanie chmury, trzęsienia ziemi i drapieżniki — zmuszających do uciążliwego nieustannego czuwania i uciążliwych przemyśleń, lecz także ze strony własnego plemienia — to bliskość drugiego człowieka, ale i ludzie zmuszani do kontroli, posłuszeństwa, poddania się czy porzucenia. Wieki, gdy porządek stawał się coraz bardziej surowy, gdy przykazania czerpały z kielicha śmierci i cierpienia, gdy społeczeństwa kształtowały się i rozwarstwiały. Wszystko to tkwi niczym ponury sen w tym, co jeszcze wciąż powstaje. Czy stanie się cechą charakteru, ciągotą, silną skłonnością do uniku, gdy przemówi srogi głos?

Czarne — prosty konkretny ruch. To, co rośnie, rozsadza swoją powłokę: poród. Brutalny niczym morderstwo na tle seksualnym — rozwarcie, krew i ból.

Białe odpowiadają na miarę swoich możliwości. Tkanki napinają się niczym sieć wokół miotającej się ryby. Wyrzucony w nieznany świat, na granicy świadomości, w uścisku między ciałem a krwią, zmuszony do walki o życie... Strach, odwieczny strach bierze w posiadanie szamocące się maleństwo, przechodzące przez zawirowania porodu.

...

Czarne. Przychodzę z wnętrza, płynę niczym odwieczny ogień przez tysiące delikatnych naczynek krwionośnych, przez dobrze rozwinięte wrażliwe połączenia nerwowe. Napełniam usta niczym jeszcze nierozwinięty pąk moim głodem, którego wszystkie wspaniałości tego świata nie są w stanie nasycić, rozkwitam: dwie pazerne łapy dzikiego zwierza niczym gorący płomień, drżący, szykujący się do skoku, gotowy zdobywać świat na zewnątrz.

Białe. Szukam mojej broni na zewnątrz — tego, co może stanowić mur dla twego płomienia. I znajduję to, czego szukam! Tam, wśród tego, co uchwytne i pożądane, wybrzmiewa głos, który zmusi wszystko do uległości. Niesie się niczym wichura po polu, nic go nie powstrzyma. Przynosi szczęście, gdy łaskawie nagradza; zimny, przeraźliwie zimny, gdy żąda natychmiastowego posłuszeństwa. Metaliczny, kąsający siłą swej woli, ucieleśnienie dźwięku. Idzie z góry i wypełnia całe uniwersum, nie zastanawia się nad przyczyną, nie interesuje go dlaczego; „Dlatego, że ja tak chcę”, odpowiada. Metaliczne brzmienie pełne niewypowiedzianych gróźb — pozwala nam dojrzeć pusty, martwy świat, gdzie miłość umarła. Na pustej ziemi widnieją porzucone zamki, bramy zamknięte, okna niczym oczy martwych ludzi; nikt nie otwiera zapomnianemu dziecku, a z ostrego błękitu nieba opada ostatnia jesień na ziemi...

Ten głos to mój główny pionek, który dociera tak daleko, jak to tylko możliwe, porusza się we wszystkich kierunkach, przejmuje wszystkie role. To nim będę gonił cię z miejsca na miejsce, otoczę cię, uduszę.

Czarne. Schwytany dziki zwierz drapie i gryzie. Z otchłani czasu wzywam zielonookich przodków, już ostrzą swoje noże i szepczą śmiercionośne zaklęcia.

Białe. Zbijam twoje pionki, czynię je moimi! Na krzyk zewnętrznego świata pada mocna odpowiedź; myślisz, że na twoją korzyść? Tym głośniej usłyszany zostanie też GŁOS. Drapie i gryzie? Będzie musiała drapać i gryźć samą siebie. Masz nadzieję, że jej ręce będą zachłanne? GŁOS je poskromi. Słyszysz powolne metaliczne brzmienie: „Łapy precz! Patrzeć, ale nie dotykać!”. Wtedy dłonie opadają bezsilne. Ich życie zapada w sen zimowy, nie mają odwagi się obudzić. Stają się martwe, co rzadko przytrafia się dziecięcym rękom. Jakby nie miały odwagi czy nie chciały się bronić przed napastnikiem, pozwalają, by kąsał je mróz, zwisają niczym spuchnięte fioletowe bryły. „To nieszczęśliwy wypadek!”, powie ktoś nierozsądny — ale ja wiem, jaka jest przyczyna tego nieszczęśliwego wypadku.

Czarne. Odchodzę od zwiędniętych dłoni, cofam się na widok śpiącego ciała. Dziecięce usta, w nich wciąż płonie mój żar podbojów. Przybądźcie wszystkie piękne słowa, dam wam nowe życie, silne jak życie rzeczy uchwytnych! Stworzę świat bliźniaczy do świata widzialnego, pełen tajemnic i radości.

Białe. Odrębny świat! I tak nigdy nie będzie podobny do tego prawdziwego. Skąd ta pewność? Skąd ciągły kontakt z innymi? W prawdziwym świecie ona milczy. Tak, to dobre dziecko, takie, o jakim marzą wszyscy rodzice: ciche, miłe, posłuszne.

Czarne: Nie znasz moich dróg. Snów szalonych niczym koszmary! Tajemne marzenia, fantazje, pełne wściekłości i rozkoszy, o których nigdy nie odważyłaby się opowiedzieć dorosłym...

Białe. GŁOS dociera nawet do snu. GŁOS dociera głębiej niż sen. Sen musi umrzeć.

...

Czarne. Ból, krew i strach — znów! Nowy punkt zwrotny: okres dojrzewania. Teraz jaźń staje się burzą, teraz bunt kruszy jej skały. To, co dotąd zginało kark w poniżeniu, musi powstać w nienawiści!

Białe. GŁOS zabrania nienawiści. Nienawiść jest brzydka.

Czarne. Uważaj na swoje pionki! Twój głos może zostać unieszkodliwiony. Może zostać zdegradowany do roli ojca tyrana, wobec którego opór staje się obowiązkiem. Młody człowiek szuka po omacku nowych ideałów, które mógłby uznać, gdy uwalnia się z poddaństwa dzieciństwa.

Białe. Jestem bezpieczny. Tam jest ideał. Matka, obca światu, ciemiężona, która nie potrafi oprzeć się złu, czyż nie współdziała z nakazami GŁOSU? Ucieka w świat muzyki. W świecie zewnętrznym jest posłuszna i służy, służy i słucha. Uległa — jest dobra! Z jej obecności płynie blada, bierna miłość, ale jednak miłość. Cóż pozostaje innego niż podziwiać ją i iść za nią; wyciągnąć rękę ku srebrnym stworzeniom, które szły przez świat, nie brudząc się jego cierpieniem, nie pozwalając się splamić jego namiętnościami — tym, które zostały nagrodzone krzyżem i palem, ale wciąż na krzyżu i palu pokornie dziękowały i otulały się srebrzystym blaskiem wyrzeczenia jak płaszczem zwycięstwa? Srebrne stworzenia stają się jej ideałem. Ale czy wiesz, skąd biorą nieubłaganą stanowczość swoich żądań? Bez rozkazu nie ma też posłuszeństwa.

Czarne. Jest we mnie czerwony żar i biały płomień, są we mnie łopoczące niebieskie rozbłyski. Ogień w niej rośnie i staje się zbyt mocny, byś był w stanie go zniszczyć.

Białe. Ciemiężyć i zamknąć. Jej dni stają się walką z zakazanymi uczuciami. W nocy sypia na podłodze, by uniknąć zakazanych snów. Nie przedrzesz się!

Czarne. Jesteś sprytny. Doświadczałem tego w tysiącach partii. Jesteś bardzo sprytny, ale i tak mnie nie pokonasz. Co najwyżej osiągniesz remis — odgłos strzału czy głośny plusk, gdy ciało wpadnie do wody, lub głęboki oddech kogoś, kto śpi i nigdy już się nie obudzi. Czy tym razem też muszę się upokorzyć? Już dostrzegam taką możliwość... Ale nie na długo. Młodość jest uparta, młodość uniesie rozpacz. Dostosuję się do twoich planów i dalej będę działał. Jestem błyskawicą, jestem wichurą, która niszczy góry i lasy, lecz jeśli zastawisz mi drogę, stanę się trzęsieniem ziemi, które ryje głęboko pod powierzchnią i trzęsie miastami. Duchem zniszczenia? I samozniszczenia? To również. Nazwij mnie, jak chcesz. Jestem wszystkim, co bije i chwyta, jestem ogniem i pożądaniem, nienawiścią i okrucieństwem, siłą początku, jestem tym, co decyduje się na skok. Jestem duchem działania, niszczącym i trawiącym, bez którego nie zostanie położony żaden kamień węgielny, nie powstanie żaden budynek. Jestem jądrem woli. To ja prę do przodu. Ty stanowisz przeszkodę, wstrzymujesz wszystko! Jesteś uparty. Nie! Jeśli mnie zamkniesz, moja złość zwróci się do wewnątrz. Wypuść mnie — a zatrzęsę ziemią! Ale jeśli mnie udusisz — nazwę cię śmiercią.

Białe. Ja też mógłby nazwać cię śmiercią! Gdybym cię puścił, nie wstrząsnąłbyś ziemią — jest zbyt ciężka — ale mógłbyś zatopić ją fala powodziową. Mnie też nie pokonasz! Rdzeniem woli? Rdzeniem woli jestem ja. Tylko tam, gdzie jestem, można mówić o istnieniu woli. Być może, że bez ciebie umrę — ale ty beze mnie staniesz się bezkształtnym pierwotnym sztormem! Nieustępliwe NIE jest jednym z niezbędnych fundamentów formy i kosmosu. A między tobą a mną, niesione naszą walką, unosi się życie...

Co za partia! Twoje stanowisko było od początku tak silne, a teraz... Rzadko zdarza się, że potrzebuję cię tak bardzo.

...

Czarne. Utorowałem sobie drogę, zdobyłem dla siebie przestrzeń. To było niczym topnienie lodu; ryczę jak czarna gwieździsta piana. Jestem uratowany — życie jest uratowane!

Wszystkie jej lęki, całe jej przerażenie zostało przerwane potężną ekstazą! Wybuchła pośrodku codzienności — u jej stóp była miłość, nad jej głową unosiła się miłość, oddychała miłością. Wszelkie lęki zniknęły, a wielkie marzenie rozkwitło.

Białe. Czyja miłość?

Moje plany są tajne. Osaczę cię.

Czarne. Nie boję się ciebie! Przechytrzę cię tysiąc razy i tysiąc razy postawię ci nową, nagą duszę na nowym brzegu!

Białe. Broń się!

Niepokój mówi: Precz! Na zawsze precz!

Co on oznacza, ten niepokój? Dokąd prowadzi? Zmusza duszę do porzucenia tego, co ma, uniemożliwia poszukiwanie czegoś nowego. Czym jest znudzenie tym, co kiedyś się znalazło, czym jest ta wielka tęsknota za czymś, czego nikt nigdy nie znajdzie, a która sprawia, że załamujemy ręce i oddajemy się rozpaczy?

Zawsze tak było. Będąc dzieckiem, Malin wybuchała płaczem na sam dźwięk słowa „tęsknota”. Było ono zbyt mocne, naładowane śmiercionośną siłą. Mówiło o tym, co zostało utracone na zawsze, o tym, co najważniejsze, jedyne, co pochłonęła otchłań kiedyś, na początku czasu, nikt nie wie dokładnie kiedy. Wszystko, co naprawdę piękne, potrafiło sprawić, że ogarniała ją dręcząca, beznadziejna tęsknota, tak że niekiedy zaczynała się kołysać niczym w bólu. Tam gdzieś daleko, tam daleko...

Przypomniała sobie pewien wieczór krótko po swoim nawróceniu, kiedy matka i ona stały na werandzie, patrząc w dal. Przypomniała sobie przezroczyste złociste niebo, a na jego tle osiki — czarne i chude, z drobnymi listkami. I wtedy nagle uświadomiła sobie, że jej niepokój zniknął, nic już nie ciągnęło jej gdzieś tam daleko. Wieczny spokój kwitł tutaj, tu i teraz, wewnątrz niej. Podczas ostatniego pół roku, gdy zastygła w ochoczym posłuszeństwie, wypełnił ją jak nigdy wcześniej: cisza w porcie po sztormie, odpoczynek po rozterkach.

A teraz...

Jak do tego doszło, tego nie wiedziała. W Boże Narodzenie była jeszcze spokojna. Pamiętała spacer po lesie w jeden z ostatnich dni ferii; krzaki borówek wystawały spod topniejącego śniegu, powietrze pachniało czystością i wilgocią, mchem i roztopami, a ona była przesiąknięta jedynym, co było warte posiadania: spokojem. Spokojem poza wszelkim rozumem. Szła i szła przez mokry, świeży las — w spokoju.

Potem coś musiało się wydarzyć, bo nagle stała się inną osobą. Nie wiedziała, co takiego nastąpiło .

Niepokój powrócił — silny jak nigdy wcześniej.

W jakiś sposób straciła kontakt z boską wolą.

Tęsknota jest zabawą. Jednak gdy urasta i staje się poważna, zostaje nazwana strachem.

Precz! Na zawsze precz! Precz! Precz!

Módl się i pracuj!

Podręczniki piętrzyły się na biurku, jeden był nawet otwarty, długo już tak leżał. Ile czasu spędziła, siedząc nad pedagogiką? Nie mogła dobrnąć do końca. Był pewien fragment, po lewej stronie, który czytała już kilka razy, ale nadal nie miała pojęcia, co tam było napisane. Litery przelatywały jej przed oczami niczym długie, pozbawione sensu zdanie, nie potrafiła dojść z nimi do ładu, jakby tajemnicza siła odśrodkowa wyrzucała je gdzieś w przestrzeń. A w środku tego zawirowania tkwiła jakaś dziwna niecierpliwość, która nie bardzo wiedziała, czego chce. Rozbijała wszystko, rozpraszała myśli, rzucała na wiatr wszelkie pojęcia, a powstałej pustki nie wypełniała niczym, tylko sobą — pozbawioną celu niecierpliwością...

Wstała, rzuciła się na kolana przy łóżku. Modlitwa! Jedyne, co mogło jej pomóc. Gdyby tylko potrafiła się modlić, na pewno pozwoliłaby jej znów stać się całością i wskazać drogę do sedna jej duszy. Ale nie potrafiła. Minął tydzień od ostatniego razu, gdy w spokoju mogła zagłębić się w modlitwie. Przeszkadzała jej dziwna niecierpliwość. Musiała ją przezwyciężyć. Jeśli tylko czegoś się chce, to można to osiągnąć.

„Nic nie jest w stanie mi przeszkodzić, poza własnym lenistwem i brakiem chęci”, pomyślała i zamknęła oczy.

Ale nie była w stanie wytrwać. Dziwny niepokój powrócił i rozbił ją. Zamieszał w jej duszy, zburzył jej skupienie. Próbowała wziąć się w garść, ale on opanował ją niczym przymus, silniejszy od jej woli. Ponownie zdobyła się na wysiłek, ale już po chwili jej myśli po raz kolejny zaczęły wędrować samopas. Zastanawiała się, dlaczego tak ciężko było jej oddychać i dlaczego miała ochotę wstać i uciec.

Bez sensu było próbować dalej. Coś było nie tak i to coś było silniejsze od niej.

Próba? Próbę można przejść, jeśli się wie, że po drugiej stronie rozpościera się widok na wolność.

Podczas próby człowiek nadal żyje, jeśli ma wsparcie i pomoc, której jej tak bardzo brakowało. Czy to naprawdę takie trudne? Skoro wiadomo, że Bóg istnieje? Skoro wiadomo, że to tylko próba.

Ale to wyglądało inaczej. Wówczas, podczas prób, którym już wcześniej została poddana, jej siła woli była absolutna, musiała ulec jedynie temu, nad czym nie była w stanie zapanować. Teraz jednak przeszkodą była jej własna wola. A raczej jej brak.

Czyli nie była to próba, tylko zło — to ono oddzielało ją od Boga.

Co takiego zrobiła? Czy to była jej wina? Jak mogła to odpokutować?

Ponownie zamknęła oczy i z całej siły, aż do bólu, próbowała szturmować zamknięte drzwi. Jeśli krzyk z ciemności mógłby dotrzeć do tronu Boga, to była właśnie ta chwila, teraz — teraz — teraz...

Lecz niepokój wiązał ją niczym bezsilność i rozsadzał jej skupienie od wewnątrz. Na wszystko wokół niej padał pył, gdy bez ruchu patrzyła na błyszczący zielony klosz lampy, jakby szukając rozwiązania czy może drogi ucieczki. Powoli, powoli zbliżało się nieznane jej niebezpieczeństwo i chwytało ją za gardło.

Módl się i pracuj!

Jeśli nie możesz się modlić — pracuj!

A jeśli nie możesz pracować?

Paraliż ciała od stóp do głów. Paraliż duszy. Paraliż woli. A za nim tlący się niepokój, który nie znajdował wyrazu w działaniu, czynach, słowach czy myślach, tylko po prostu był, był i trawił ją, niszczył w dzień i w nocy.

To było najgorsze: nawet na pracy nie była w stanie się skupić; na zajęciach czy przy odrabianiu zadań była nieuważna, jakby całe jej zainteresowanie trafiało do rozgrzanego do białości pieca, gdzie w głębi buchał strach i żadne rozwiązanie nie było możliwe.

Dzisiaj wielka rozpacz ogarnęła ją w związku z lekcją historii po przerwie: chodziło o jarla Birgera7 i jego synów. Wielokrotnie próbowała przekonać samą siebie, że nie miało sensu cierpienie z powodu czegoś, co przecież umiała, co było sprawą doczesną i co i tak zaraz minie. Jesienią podchodziła do wszystkich lekcji z radosną ufnością. Jeśli coś poszło nie tak, to następnym razem musiała po prostu bardziej się postarać. Teraz wszystko napełniało ją strachem. Może nie tyle strachem przed porażką — była to raczej rozpacz przed czekającym ją wysiłkiem, by w ogóle coś zrobić. Zrobić coś, być kimś, chcieć czegoś. Na nic nie miała siły.

Wszystko było duszne, ciężkie, długie. Wielkie Wymagania były ponad jej siły. Wróciło do niej przypominające koszmar uczucie z dzieciństwa: wyobrażenie czegoś nieskończenie dużego, czegoś, co w jakiś sposób trzeba było opanować — bułka, która była niczym góra, a którą trzeba było przegryźć, albo ogromna śliska kula, którą trzeba było podnieść, czy coś innego, nieokreślonego, nie do opisania, nie do pojęcia myślą, coś, co przynależało do świata, w którym obowiązywały inne prawa natury, a w tym musiało wzbudzać uczucie rozpaczliwej bezradności. Teraz też tak było.

Już sama brama o poranku — wielka, ciężka brama, prowadząca do seminarium. Gdy przed nią stawała, ogarniała ją krepująca bezsilność; tkwiła przed nią niczym Calineczka8 przed bramą olbrzyma, a przecież musiała ją otworzyć. Nie, nie miała siły na tak wielki wysiłek... Nie miała siły, musiała zaczekać, aż ktoś inny uniesie dłoń i ją uwolni... A jednak codziennie wchodziła do środka.

A kiedy już znalazła się wewnątrz i patrzyła na szerokie schody, czuła, jak coś chwyta ją za gardło, niczym przed zagrażającą życiu górską wspinaczką. Nie, nigdy nie uda jej się wejść. A jednak codziennie szła do góry i trafiała do klasy.

Każdego ranka miała wrażenie, że właśnie ten dzień okaże się nie do przeżycia — stanie się górą strachu, przez którą musiała przebrnąć, niczym przez ogromny tort naleśnikowy z krainy mlekiem i miodem płynącej9. O dziwo nie istnieje przedział czasu, który kiedyś by nie minął, więc w końcu wsiadała do pociągu. I bała się, że minie Tullinge10, gdzie miała wysiąść, a przecież pokonywała tę drogę do i ze szkoły przez sześć lat. Od stacji wiódł dziesięciominutowy trakt, nieskończenie długi, aż do podnóża wzgórza. Najchętniej usiadłaby tam i szlochała z rozpaczy. Jednak nigdy dotąd tego nie zrobiła, zawsze pokonywała tę trasę. Ale gdy stawała przed pomalowanym na czerwono domem, w którym mieszkała, miała wrażenie, że ma za sobą kolejny dzień w krainie śmierci.

Zresztą czerwony dom nie był celem! Nowy lęk, nowa rozpacz. Nowe popołudnie, godziny przed każdą lekcją, zanim cokolwiek zostanie zrobione, godziny strachu przed wykonaniem zadania, bezkresny, bezsensowny lęk, który porażał i obezwładniał. Kiedy kończyła, miała ochotę podrzeć swoją kiepską pracę, ale do rana i tak nie zdążyłaby zrobić niczego innego, więc musiało zostać tak, jak było. Poza tym nie śmiała podnosić ręki w tak gwałtownym akcie.

A potem kolejna noc z nowych lękiem.

Co zrobiła, by zostać wrzucona w otchłań bez dna? W jakiś sposób zawiodła. Jakby wszystko, co robiła, było nieustannym zawodem wobec zadania, które zostało jej powierzone. Gdzieś musiała istnieć jakaś granica, moment, w którym jeszcze mogła wybierać — i w którym wybrała zło. Teraz już nie miała wyboru, była bezsilna wobec burzy, która przejęła panowanie nad jej duszą, nie była w stanie się jej oprzeć. Nadeszła niczym wrzask i zabrała ją ze sobą, nie przejmując się jej podrygami, tak jak morze nie przejmuje się byle komarem.

Nie potrafiła powiedzieć, skąd pochodził ani do kogo był skierowany jej wewnętrzny krzyk o pomoc.

Niemożliwe, żeby nie było dla niej ratunku. Żaden człowiek nie nagrzeszył aż tak, żeby nie dostać wybaczenia. Dopóki jej wola była czysta.

Ale to właśnie był słaby punkt.

Jej wola nie była czysta! Nie była ani absolutna, ani czysta. Przecież nawet nie potrafiła skupić się na modlitwie. Nie potrafiła siedzieć spokojnie podczas lekcji, kręciła się pełna niepokoju, pisała i rysowała, a jej myśli wędrowały swoimi drogami — jej zewnętrzne myśli. Bo ta najważniejsza, wewnętrzna, tkwiła nieruchomo przyssana do jedynego uczucia, które ją przepełniało: lęku.

Zapatrzenie w siebie — tak to się nazywa. To coś brzydkiego, coś, co należy zwalczać. Należy! Ale to niemożliwe. Słaba wola — tak to to się nazywa. Jej wola została skażona trucizną. A może chodziło o to, co ludzie w dawnych czasach nazywali opętaniem? Może więc zawładnął nią Diabeł.

Kiedyś zostało dane jej to, co najważniejsze — nadaremnie. Wejrzała w krainę wieczności. I obiecała święcie, że zawsze, zawsze...

„...jestem świadoma, iż zasłużyłam sobie na wieczne potępienie...”.

Przerażające słowa. Skazana — na wieczne — potępienie!

TAK!

Kiedy dorastała, wiedziała, że życie było przerażające. Opowieści z czasów Wielkiej Wojny11 potwierdzały jej przypuszczenia.

Potem nastąpiły lata, gdy o tym zapomniała. A teraz znów sobie to uświadamiała.

Głównie wieczorami, gdy kładła się spać. Strach pojawiał się w mroku, niczym bańki z głębi rzeczywistości. Wszystko widziała na własne oczy, czuła całym swoim ciałem.

Staruszkę, broniąca swojego miasta, żołnierze rozebrali do naga, przywiązali do armaty i ciągnęli za sobą, aż z kobiety nic nie zostało, dosłownie nic.

Podczas rewolucji fińskiej pewnej rodzinie przybito języki gwoździami do blatu stołu...

Podczas szturmu na — Boże, Boże, oszczędź mi tego, nie chcę tego oglądać, a jednak muszę — czy naprawdę muszę to przeżywać po raz kolejny, noc po nocy?

Leżała nieruchomo, zlana zimnym potem, próbując odgonić koszmary, ale nie była w stanie. Myśleć o czymś innym? Niemożliwe. Gdziekolwiek spojrzała, byli zakrwawieni ludzie, a w dłoniach katów tkwiły błyszczące narzędzia.

Podczas wojny trzydziestoletniej, jeden z naocznych świadków...

W średniowieczu używano... Tak to się odbywało...

Inkwizycja...

Nie była w stanie jęczeć, jedynie patrzeć i czuć.

Wszystko to już minęło. Czyżby? Oni wszyscy już nie żyją, zadręczeni na śmierć. Zaznali spokoju? Przyjemna myśl. Jakby można było usunąć wszystko, co wycierpieli. Jakby można było jakkolwiek zmienić, wykreślić to, co przecież miało miejsce. Jakby można było zaakceptować bezkresny lęk, bo ostatecznie wszystko idzie naprzód. Ale to wszystko wówczas się działo i było rzeczywiste, wówczas to teraz, cała wieczność cierpienia mieszcząca się w sekundzie. Co się stało, nie mogło się „odstać”. W pewnym sensie wszystko nadal istniało, nadal było prawdziwe — to, co się stało, i to, co działo się teraz. To nie mogło nigdy się zmienić. To był fakt, nieodwołalny, najlepiej wyrażony w marzeniu o wieczności: gdzieś istniało to wszystko jednocześnie — i radość, i przerażenie. Wszystko. Jeśli ktoś chciałby nazwać to Bogiem czy Niebem, musiał brać pod uwagę, że było w tym także coś innego. Pocieszanie się, że to już minęło, było równie krótkowzroczne jak pocieszanie się, że działo się to daleko stąd, aż w Södertälje12... O tym wszystkim zapomniała — i była szczęśliwa!

„Cieszyć się, gdy cierpią bracia i siostry, wtórować w chórze milionów zrozpaczonych; można próbować określić głębię piekła, lecz głębi tego grzechu nie da się określić”13.

To była prawda! A potem zadziwiający ciąg dalszy:

„Chrystus chciał zbawić radość, lecz on nie przyjmował radości. Radość ma zostać zduszona przez strach, a strach ma zbawić świat”14.

Powtarzała sobie w ciemności te ostatnie linijki, trzymając się ich mocno. Brzmiały niemal jak obietnica. Czy po drugiej stronie strachu było zbawienie? Czy trzeba było wychylić kielich goryczy do dna? By mieć pewność, że posmakowało się wszystkiego? Być może tam, w tej wielkiej wieczności było coś więcej niż tylko radość i strach, być może było też pogodzenie się? Nie dlatego, że strach minął — bo nie minął — ale właśnie dlatego, że nadal trwał? Można by przypuszczać, że istniało oszałamiające Amen, które było w stanie zagłuszyć nawet to co najstraszniejsze?

Ale nie to — nie to, co słyszała o wojnie trzydziestoletniej...Boże, uratuj mnie, zabierz to! I na tym polegało jej tchórzostwo, na tym, że prosiła, by to zniknęło. To, przez co ludzie tacy jak ona przechodzili naprawdę.

Jeśli przestałaby o tym myśleć, czy wówczas stałoby się mniej rzeczywiste? „To daleko stąd, aż w Södertälje!” — tam, w wieczności, wszyscy być może staniemy się jednością. Może dlatego musimy doświadczyć cierpienia innych, nie uwolnimy się od niego. I stąd, z tego źródła, niewidzialnego, nieznanego, ale obecnego na każdym kroku, płynie zapewne przekonanie, że musi przejść przez wszystko to, przez co przechodzili inni — nie jedynie w myślach, w swoim własnym bezpiecznym łóżku, z którego mimo strachu wstanie cała i zdrowa, chociaż lekko zataczająca się z niewyspania, ale w rzeczywistości doświadczyć tego na własnej skórze, krwawić i cierpieć tak strasznie, że przechodzi to ludzkie pojęcie, zostać okaleczoną, co oznacza niepowetowaną stratę. Dlaczego jej miałoby to zostać oszczędzone, skoro innym nie? A jeśliby jej tego oszczędzono — to tym gorzej! Bezprzykładna niesprawiedliwość, zbyt ciężka wina. A teraz to co najstraszniejsze: w chwili, kiedy zrozumiała, że pojednanie mogło istnieć jedynie po drugiej stronie tego wszystkiego i nic nie zostałoby jej darowane — zaczęła z całej siły bronić się przed tym, nie chciała tego przeżywać, nie chciała tego przyjąć, chciała oddzielić się od cierpienia, chciała go uniknąć. Czyżby nie było żadnego miejsca, gdzie mogłaby się ukryć, a to, co teraz przechodziła w swojej wyobraźni, mogłoby zostać jej odjęte od tego, co jeszcze straszniejsze: wrzący olej, w którym zostaje się powoli zanurzonym, jelita, które z wolna opuszczają ciało? Mogłoby to stać się pewnego rodzaju zadatkiem — byłaby to niewielka ulga, ale jednak. Jej tchórzostwo było grzechem śmiertelnym, wiedziała o tym. Pragnęła uniknąć cierpienia, którego doświadczali inni! Pozostawało to co zawsze, co odwieczne: „Nie moja wola, tylko Twoja!”15.

Ale nie mogła.

Jej życie w Bogu okazało się iluzją. Teraz, kiedy stanęło przed nią naprawdę wielkie wyzwanie, żądanie pełnego odstąpienia od własnej woli i pełnego oddania, zawiodła. Ale czy miałaby siłę się ugiąć — właśnie wtedy? A więc do upadku doszło między wówczas a teraz. Tak czy inaczej — upadła i była bezradna.

I dlatego też zasłużyłam na wieczne potępienie.

Przez chwilę zastanawiała się, czy może powinna się udać do pastora Borga, u którego przystępowała do konfirmacji. Ale już sama myśl wydała się jej absurdalna. Przypomniała sobie jego nauki przed konfirmacją, co prawda rozsądne i praktyczne, ale tak naprawdę niewiele mówiące; przypomniała sobie też lata, które minęły od tamtego momentu, lata, podczas których nigdy nie przyszło jej do głowy, żeby spotkać się z pastorem i opowiedzieć mu o swoich problemach. Z jego szybkich ruchów i energicznych działań emanowała zaprogramowana pewność siebie. To ją odstraszało, było czymś już uformowanym i bez życia, czymś bezboleśnie nieorganicznym, czymś, co nie miało związku z tą organiczną walką o swoje powstanie. Teraz już nie pamiętała wszystkich szczegółów, ale tuż po konfirmacji była w stanie przewidzieć jego odpowiedzi na konkretne pytania — więc nie, z jego strony nie miała czego oczekiwać. W końcu skupiła się w myślach na nauczycielce religii w pierwszej i drugiej klasie gimnazjum, pannie Mogren.

Jej wielką zaletą było to, że była zwykłą nauczycielką, więc mogła też być osobą prywatną. Panna Mogren wydawała się nią być w najwyższym stopniu — kobieta w średnim wieku, o ostrych wyrazistych rysach, która mogłaby sprawiać wrażenie osoby surowej, gdyby nie bijąca od niej nieco marzycielska pobożność. Potrafiła mówić, czemu dawała upust podczas lekcji, niekiedy nawet aż za bardzo. Do tego stopnia, że czasem trudno było za nią nadążyć; szczególnie dotyczyło to tych dziewcząt, które miały nieco inne zainteresowania. Ziewały w ukryciu i myślały z niechęcią o długich godzinach nauki religii. Malin słuchała jej zafascynowana. Panna Mogren komentowała życie z ciekawej perspektywy, jeśli tylko ktoś zadał sobie trud, żeby rzeczywiście jej słuchać. W jej wypowiedziach było wszystko, nieco podkolorowane i uszlachetnione jej bogatą i niezwykłą osobowością, ale poza tym bez zbytniej dyscypliny — różne pomysły i odczucia z okresu dzieciństwa, młodzieńcze poszukiwania i niepewność, bogate doświadczenia związane z ludźmi i lekturami z okresu studiów; a potem wielki świat walczących duchów, ruchów religijnych, które panna Mogren zgłębiała w trakcie długich lat pracy, pochłaniając książki, podróżując i uczestnicząc w konferencjach tak samo intensywnie, jak robiła to we wczesnej młodości — zawsze dając się wciągnąć nieprzewidywalnemu prądowi, zawsze równie bezradna co zachwycona.

Do niej postanowiła zwrócić się Malin: na pewno nie przedstawi jej żadnego gotowego celu, a jednak będzie miała sporo do powiedzenia — podzieli się własnymi doświadczeniami, ciekawymi referatami odnoszącymi się do religijnych biografii, a być może także nowymi i zaskakującymi punktami widzenia.

Zadzwoniwszy i upewniwszy się, że panna Mogren jest w domu, Malin pewnej niedzieli udała się do Sztokholmu na spotkanie z nią. Było to duże przedsięwzięcie. Sama nie wiedziała, jak zdołała wykrzesać z siebie tyle stanowczości.

Weszła z mocno bijącym sercem. Uznała się niemal za bezczelną, żądając od drugiego człowieka uwagi w sprawach, które tak naprawdę dotyczyły przecież wyłącznie jej samej, a poza tym nie były wcale przyjemne. Jej wstyd pogłębił się, gdy spotkała się z serdecznością, graniczącą niemal z wdzięcznością. Panna Mogren naprawdę była jej wdzięczna. Gdy ktoś odwiedza nas, by czymś się podzielić, okazuje nam swoje zaufanie. Lecz ta serdeczność wprawiała Malin w zakłopotanie.

Nie wiedziała, jak zacząć. Więc — co miała powiedzieć? Jakie pytania zadać? Było jak było, o co tu pytać?

Ale panna Mogren pomogła jej.

— Cóż — zaczęła, sama też lekko skrępowana i zmieszana — rozumiem, że przyjechała pani, żeby porozmawiać o jakiejś szczególnej sprawie. Z własnego doświadczenia wiem, jak trudno jest taką kwestię wyłożyć. No i nie wiem, czy będę mogła być pani w czymś pomocna. Nigdy nie ma pewności, czy ta druga osoba podąży drogą, która jest nam bliska. Ale wysłuchać można zawsze; myślę, że często już samo to może nam pomóc. Bo tłumacząc coś drugiej osobie, tłumaczymy to też sobie samym. Czyż nie tak? A ja zawsze chętnie wysłucham, o ile zechce mi pani coś opowiedzieć. To chyba najmniejsza przysługa, jaką możemy komuś oddać, prawda?

— To już bardzo dużo! — stwierdziła Malin, po czym ponownie zamilkła.

Chciała od razu wszystko opowiedzieć, ale jej pytanie nie miało ani początku, ani końca, nie potrafiła wyrazić, w czym tkwiło sedno sprawy.

Panna Mogren mieszkała ma najwyższym piętrze w kamienicy na obrzeżach miasta. Z okien rozciągał się szeroki, aczkolwiek nieco ponury widok na pomalowane na czarno i czerwono blaszane dachy z różnorodnymi kominami, na wiatrowskazy i rynny, a w dole ciągnęły się biedne, smutne ulice, pokryte topniejącym śniegiem. Malin wiedziała, że zaledwie kilka miesięcy temu obraz ten wzbudziłby w niej tęsknotę i zachwyt. Byłby swoistym symbolem zadania, któremu poświęciła się panna Mogren, a o którym Malin marzyła: pracy z dziećmi i młodzieżą w mieście. Poza pojedynczymi lekcjami w różnych liceach, panna Mogren wykonywała też, jako wolontariuszka, bardzo wymagająca pracę — współpracowała z wieczorową chrześcijańską szkołą społeczną, głównie dla młodzieży, co także Malin miała w swoich planach na przyszłość. To je łączyło. Zaledwie kilka miesięcy temu wszystko to napawałoby ją nadzieją i było dla niej bodźcem — prosty, niemal ascetyczny pokój, w którym jedynie książki miały w sobie coś osobistego, oraz widok na wyzwanie, które ją czekało: smutna i biedna część miasta. Teraz jednak to wszystko zamieniło się w rozpacz nad tym, co kiedyś miało być jej przyszłością, jej pracą. Nie miała dość siły, by podołać choćby w minimalnej części tak ogromnemu zadaniu. Było zbyt ciężkie! Zbyt duże! Zbyt przytłaczające!

Musiała coś powiedzieć.

— Boję się, że umieram. Mam na myśli śmierć duchową — odezwała się cicho.

— Drogie dziecko, to brzmi strasznie! — odpowiedziała panna Mogren, łagodnym, niemal matczynym tonem, ale bez cienia ironii czy wyniosłości. — Dlaczego pani tak uważa?

Malin siedziała i nie potrafiła sformułować zdania.

— Mam złą wolę — powiedziała w końcu.

— Cóż, zdarza nam się tak myśleć — stwierdziła panna Mogren, patrząc na podłogę nieco zmieszana. — Wiele osób tak myśli i wyciąga z tego wnioski. Augustyn16 miał dokładnie takie odczucia i chyba można go zrozumieć. My, urodzeni i wychowani w kraju luterańskim, nie powinniśmy mieć problemów ze zrozumieniem go, chociaż to zawsze sprawa bardzo indywidualna. Niektórzy skłaniają się w stronę radosnej i optymistycznej wiary, inni muszą pokonać ciemność, by dojść do światła; to ci urodzeni raz i ci urodzeni dwukrotnie, o których mówi William James17. Ale przecież mamy przed oczyma przykład Lutra. On też należał do tych, którzy musieli pokonać ciemność, by dojść do światła, być może zyskując w ten sposób siłę i moc. Zastanawiam się, czy to jednak nie jest dość powszechne: najpierw musimy dotrzeć do dna swojej słabości, by następnie dojrzeć coś innego, silnego.

Malin słuchała, siedząc, ale słowa nie robiły na niej większego wrażenia. Augustyn i Luter osiągnęli swoje, co ona miała z nimi wspólnego? Nagle wypełniło ją uczucie nienawistnej zazdrości wobec wszystkich, którzy osiągnęli zbawienie — czy mógł istnieć lepszy dowód na to, że naprawdę została odrzucona? Tęsknota za zbawieniem przybrała kształt nienawiści.

Panna Mogren czuła, że nie udało jej się nawiązać prawdziwego kontaktu ze swoim gościem. Nic dziwnego, skoro natychmiast zaczęła od historii i psychologii religii. Powinna była zacząć od samej Malin, od jej konkretnych problemów.

— Może ma pani trudną sytuację w domu? — spytała z lekkim wahaniem.

Malin pokręciła głową.

— Nie... Tak... To znaczy nie tego rodzaju trudności. Czy raczej powiedziałabym, że jedno wynika z drugiego.

— Z „drugiego”?

— Nie potrafię słuchać mojego sumienia. I wtedy ono boli, tracę kontakt z Bogiem i od razu wszystko inne też nie układa się tak, jak powinno; także w domu i w seminarium. Ale to bez znaczenia, bo najgorsze jest to, że nie jestem w stanie go słuchać, dlatego że nie chcę go słuchać.

Signe Mogren nie lubiła takich abstrakcji. Nienawidziła wszystkiego, co było można nazwać systemem, nie tolerowała próżnych prób wtłoczenia życia w martwe formułki. Miała natomiast niezwykłe upodobanie do konkretnych i barwnych faktów — a większość była według niej właśnie taka. Była też obdarzona instynktownym psychologicznym wyczuciem, które sprawiało, że każdy, kogo znała, wydawał jej się żywym dramatem.

Ponieważ Malin wyrażała się tak abstrakcyjnie, Signe Mogren poczuła się, jakby ktoś wrzucił ją na głęboką wodę fantazji i tajemnic, nie udzielając żadnych wskazówek. Będąc kobietą zaangażowaną społecznie, mogła wybierać z bogatej galerii osób i ich losów. Pojawiały się w mroku ulic, w chorobliwie żółtym świetle latarni, dwuznaczne twarze, na których malowała się walka. Przewijały się w jej wyobraźni niczym wyraźne obrazy, czasem któryś pozostał przed jej oczami chwilę dłużej, bo niedawno właśnie tym się zajmowała. Na przykład młoda, łagodna, piegowata twarz dziewczyny z szopą rudawych włosów i dużymi ustami, dziwnie niebudzącymi zaufania... Ale właśnie te niebudzące zaufania usta potrafiły ciepło się uśmiechać, tak bezwarunkowo i ufnie jak żadne inne. W tym przypadku walka dotyczyła skłonności do zdrady. Narzeczony dziewczyny znikał, niekiedy nie było go kilka miesięcy, istniały wystarczające powody, by podejrzewać go o niewierność, a mimo to ona nie potrafiła od niego odejść. Gdy tylko pojawiał się w jej polu widzenia, wszystko szło w zapomnienie. Z drugiej strony trudno jej było ograniczyć się wyłącznie do niego... Co i rusz pojawiał się ktoś nowy, angażowała się i wydawało się, że rzeczywiście go lubi — każdego z nich na swój sposób — a mając wiernego przyjaciela... Przyszła tu, by ulżyć swemu sercu, rozmowa przebiegała, jak przebiegała, ale na koniec okazało się, że to z jej sumieniem było coś nie tak. Sumienie wiedziało, że należy trzymać się jednego. Porzucić któregoś z tych dwóch. Tyle że to było takie trudne. Ale sumienie wiedziało...

Czy wygra — i kiedy?

Drugi przypadek: ściągnięte brwi nad głęboko osadzonymi oczami, tak mocno, że na środku powstała pełna goryczy bruzda; lecz gdy mięśnie się rozluźniały, czoło się wygładzało i stawało się czołem myśliciela, czołem nieco wywyższającego się, zrezygnowanego obserwatora. Młody robotnik był komunistą, ale chętnie przychodził do niej, by porozmawiać — może dlatego, iż czuł jej wewnętrzną pewność siebie, a może po prostu dlatego, że posiadała potrzebną wiedzę. Dużo czytał, także dzieła filozoficzne, i w końcu przyznał, że niekiedy przychodziło mu na myśl, iż buntownicza gorycz była czymś niskim i mało szlachetnym. Jednak trudno było nie być zgorzkniałym. Nie nazwał tego sumieniem — tak daleko jeszcze nie doszedł — lecz ona wiedziała, że to właśnie sumienie zaczęło swoją pracę, i była pewna, że także on któregoś dnia to przyzna.

Chciałaby doczekać tego dnia.

I kark, kark kobiety, który czasem się prostował w przekornym ruchu, jakby chciał dowieść, że nic mu nie ciąży, ale zawsze było to jedynie udawanie, bo nieobserwowany pochylał się bardziej i bardziej, uginając się pod niewidocznym ciężarem — a tym niewidzialnym ciężarem było dziecko, które było już w drodze, ale któremu nigdy nie pozwolono przyjść na świat. Była dumna, ta kobieta. Signe Mogren podziwiała ją. Była twarda i szlachetna, także gdy jej duma przeradzała się w pychę — a ponieważ była dumna, nie chciała ustąpić złości, chociaż ta złość tam była, tkwiła w jej karku, gdy o tym nie myślała. Toczyła twardą walkę — ale co z tego będzie, gdy Wszechpotężny zmusi ją do wkroczenia na jego drogę, do przejścia przez wąską bramę, nazywaną skruchą i modlitwą! Signe Mogren nie należała do osób usiłujących wpłynąć na walczące sumienie. Wiedziała, że młyny Boga mielą powoli, ale dokładnie. Chciała jedynie być obecna, pomóc, gdyby zaszła taka potrzeba. A tej kobiety z dumną duszą na pewno nie chciała stracić z oczu, ponieważ spodziewała się po niej wspaniałych rzeczy.

Na swojej drodze spotykała wiele osób: pijaków i dziwek, bezwzględnych mężczyzn i żądnych zemsty żon, młodych ludzi miotających się między beztroskim życiem a zasadniczymi pytaniami o jego cel i sens. Wszyscy nosili w sobie tę jasną iskrę, walczącą i nieubłaganą, zwaną sumieniem. Uderzyło ją coś, co uznała za dziwne, ale i godne uwagi, a mianowicie, że wszystko, co powiedziała jej Malin Forst, mógł powiedzieć każdy z nich — wyrażała się tak uniwersalnie, że tak naprawdę dała wyraz problemom dotyczącym całego walczącego chrześcijaństwa.

Nie mogła powstrzymać się, żeby tego nie powiedzieć:

— To dziwne! Nie wiem, co dla pani jest najważniejsze, ale tak, jak pani to przedstawiła, ta kwestia dotyczy nas wszystkich. Mam na myśli całe chrześcijaństwo, wszystkie miejsca na ziemi, gdzie toczy się dokładnie taka sama walka. To wielka myśl. I nie tylko w tej chwili, ale zawsze, od kiedy głos Boga przemawia przez ludzi, a nawet przed naszym pojawieniem się, ale także i w przyszłości, bez końca. Czyż nie jest to coś przerażająco wielkiego? Uważam, że właśnie to sprawia, iż podejmujemy tę walkę jeszcze raz z nową siłą. Nikt nie został tu oszczędzony, nikt z tych, których podziwiamy i w których ślady chcemy iść. Nawet jemu nie oszczędzono sporu między sumieniem, które pozwoliło mu poznać wolę Ojca, a tym, co należało do niego. I musiał ulec, mimo że przecież był Synem. Czy nie jest cudownie piękne to, co czytamy o ogrodzie Getsemani18? Mam na myśli to, co ma miejsce później: „I aniołowie podeszli, i mu służyli”19. To urzekająca wizja tego, co spokój sumienia może podarować ludziom. Kiedy się o tym czyta, trudno zrozumieć, jak ktokolwiek z nas jest w stanie tak długo opierać się temu, co jest dla niego najlepsze, tak długo i tak stanowczo, jak to zwykle robimy...

Na skroni Malin pokazała się maleńka kropla potu. Siedziała i zastanawiała się, do czego ludzie byli zdolni. To, co wydarzyło się podczas prześladowań katarów20...

— Nie potrafię! — wymknęło jej się; i zaraz, jakby w tych słowach krył się buntowniczy upór i pewne przeinaczenie na własną korzyść, zmieniła to lękliwie na: — Nie chcę!

I pogrążyła się w wyrzutach sumienia.

Wyobrażenia panny Mogren dotyczyły głównie tragedii rodzinnych, pozbawionych harmonii domów, z których dzieci — słusznie czy nie — ratowały się ucieczką. A może chodziło o wyjątkowe, niezwykłe powołanie, a nawet wręcz zmyślone? Misja pogańska? Czy misja wewnętrzna? Może dlatego Malin przyszła właśnie do niej? Zerwanie z rodziną i przyjaciółmi z jakiejś podobnej przyczyny?

Westchnęła.

— Wiem, że nie mogę jakoś istotnie pomóc — stwierdziła. — Ale gdyby powiedziała pani, czego sprawa dotyczy, zapewne ułatwiłoby to znalezienie rozwiązania.

— Tak — przytaknęła Malin, ale nie zabrzmiało to szczególnie przekonująco.

Skoro jednak powiedziało się „A”, należy powiedzieć „B”. Skupiła się.

— Myślę, i to często, o wszelkim złu, jakie ludzie sobie wyrządzili. I dochodzę do wniosku, że powinnam cierpieć tak samo jak oni. Skoro inni tego doświadczyli, to ja przynajmniej powinnam być gotowa na cierpienie. Jeśli taka będzie wola Boga. A nie jestem. I dlatego, że nie jestem... Być może zabrzmi to głupio, ale... Zasłużyłam sobie na wieczne potępienie...

Ostatnie słowa wypowiedziała szeptem. Panna Mogren wydawała się przerażona. Po chwili milczenia, kiedy zdążyła już nieco przemyśleć to, co usłyszała, strach przeszedł w pełną niechęci powagę, graniczącą z oburzeniem. Ona, osoba, która przywykła oglądać ludzi cierpiących z powodu prawdziwych, ale i urojonych grzechów, miała wrażenie, że Malin bawi się tym, co przecież jest poważne.

— Tak nie wolno nam myśleć — powiedziała surowo. — Nie wolno nam myśleć, że Bóg nas porzucił. To właśnie Luter nazywa rozczarowaniem, rozpaczą, naszymi grzechami i wadami. Nazywa to wprost grzechem i wadą. Należy je usunąć z naszych myśli, nie dawać im miejsca, nie patrzeć na nie!

— Ale to przecież jest sumienie!

— Nie, nie, to nie jest sumienie! Tak nie wolno nam myśleć! W tej kwestii pani się myli. Pani tak po prostu sądzi, ale tego rodzaju sumienie nie jest prawdziwym sumieniem!

— Skąd ktoś może wiedzieć, co jest sumieniem! Przecież to się czuje! Dlaczego moje sumienie miałoby się różnić od sumienia innych? Jeśli nie można zaufać sumieniu, to czemu?!

— Sumienie z pewnością nie może być tak nierozsądne! To przewrażliwione słowa, a przede wszystkim nieludzko niedorzeczne!

Żarliwie, ale i niezłomnie, jakby walczyła o życie, Malin broniła swojego sumienia:

— To nie jest niedorzeczne! Nie bardziej niż samo chrześcijaństwo! Jeśli ono jest niedorzeczne, i tak jest ponad zdrowym rozsądkiem, co jest dorzeczne. Bo przecież prawdą jest, co pani przed chwilą powiedziała: ten konflikt dotyczy całego chrześcijaństwa. Albowiem które z przykazań jest najważniejsze? Oczywiście: „Kochaj Boga, Pana twego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem!”. Całym, nie połową, bez niewielkich choćby ustępstw, nawet jeśli uważamy, że to zbyt trudne! Czyż całe Kazanie na górze21 nie żąda tego od nas: nie spełnienia konkretnych przykazań, lecz całkowitego oddania! Czyż to nie jedyne, co jest konieczne? Ale ja, ja nie potrafię! Bo nie chcę! To jest grzech pierworodny: odwrócenie się od Boga. Grzech wobec Ducha Świętego.

Oburzenie panny Mogren zniknęło równie szybko, jak się pojawiło. Przez moment była przerażona wzniosłymi słowami, odpowiednimi dla wielkich proroków, a przecież przed nią siedziała jedynie niedoświadczona, przewrażliwiona dziewczyna.

— Uważam, że nie należy zajmować się takimi sprawami! — powiedziała.

— Jakbym nie próbowała! Ale od własnego sumienia nie można uciec. Zresztą czy należy od niego uciekać?

— Należy modlić się do Boga, by pomógł nam odciąć się od takich myśli.

— Jak można odciąć się od własnego sumienia?! Poza tym nie potrafię się modlić.

Panna Mogren milczała, wyraźnie zagubiona. Co odpowiedzieć temu nieroztropnemu dziecku, by przestało zaprzątać sobie głowę takimi bzdurami? Może przekonać je do jakiegoś praktycznego zajęcia, które mogłoby odwieść je od tych głupstw? Ale pomysł upadł przez swoją niedorzeczność: gdy kończy się roczny kurs w seminarium, a na dodatek mieszka na wsi i codziennie jeździ w tę i z powrotem — to po prostu nie ma się ani czasu, ani siły, by poświęcać się pracy z młodzieżą w szkole wieczorowej.

Tym niemniej musiała sprowadzić dziewczynę na ziemię, nie mogła pozwolić jej bujać w obłokach. Nagle przyszło jej coś do głowy, jakby dokonała odkrycia: powinna otworzyć Malin oczy na prawdziwe niebezpieczeństwo, związane z prezentowanym przez nią podejściem do życia. Może wtedy wymyślone wyrzuty sumienia zastąpi jego prawdziwy głos, który zmieni jej nastawienie i pozwoli porzucić bezowocne rozmyślania.

— Przyszło mi do głowy coś, o czym muszę pani powiedzieć — odezwała się cicho, a Malin uniosła głowę i zaczęła słuchać. — No więc, gdy pozwalamy naszym myślom bez przerwy skupiać się na naszej osobie, czy nie jest to też pewną pokusą? Czy takie myślenie o sobie, nawet jeśli dotyczy zbawienia własnej duszy, nie jest też przejawem pychy? W końcu człowiek staje się ślepy na wszystko poza własnym ego, zapomina, że istnieją również inni ludzie, którzy często cierpią nawet jeszcze bardziej...

W spojrzeniu Malin pojawił się strach.

— Nie zapominam o tym! — zawołała. — I właśnie to jest takie straszne!

— Chodzi mi o to, że jest wiele rzeczy, za które powinniśmy być wdzięczni — ciągnęła panna Mogren. — A często o tym nie pamiętamy — dodała. — Po prostu uważam, że to niewłaściwe dopuszczać myśli o potępieniu i grzechu wobec Ducha Świętego. Trzeba z nimi walczyć. Wie pani, co powiedział Geijer22? „Smutek jest grzechem, ponieważ sensem istnienia jest wieczna błogość”. Powinniśmy sobie to przypominać od czasu do czasu, gdy nachodzi nas ochota, by skupić się na własnej osobie... Pani płacze? Proszę nie płakać; a może powinna pani płakać. Przypuszczam, że rozumie pani, o co mi chodzi, i może czasem przypomni pani sobie tę chwilę, a wtedy okaże się, że jednak wszystko było znacznie prostsze, niż się na początku zdawało. Często zdarza się, że jakaś sprawa jest nie do rozwiązania, a przynajmniej my jesteśmy o tym przekonani, a kiedy przychodzi co do czego, to wyjście z tej sytuacji okazuje się wcale nie takie trudne, jak mniemaliśmy. Z czasem różne rzeczy stają się jaśniejsze i człowiek zaczyna się zastanawiać, skąd to wcześniejsze czarnowidztwo, bo przecież sprawa wcale nie była taka zawiła. Trzeba tylko znaleźć właściwe rozwiązanie — wtedy cieszymy się, że pokonaliśmy trudność, nawet znaczną, bo inaczej zapewne nie doszlibyśmy do tego, do czego doszliśmy... Często się z tym spotykam, zdarza się to nie tylko mnie samej, ale i innym. Ludzie zapewniają mnie, że ostatnie, czego pragnęliby, by zostało im oszczędzone, to właśnie te wszystkie przeciwności, które bynajmniej nie okazały się takie trudne, żeby nie można było sobie z nimi poradzić i przez nie przebrnąć... Kochanie, czy mogę panią zostawić w takim stanie? Nie powinna pani chodzić po ulicach i płakać. Chociaż niby dlaczego nie? Pozory nie są najważniejsze, nie wolno nam tak myśleć... Proszę pomyśleć o Geijerze. Jeśli nie zdołałam pomóc pani w żaden sposób, to zawsze jeszcze zostaną jego słowa... Kiedy mówi się „Fe!”, nawet łagodnie, to tak naprawdę mówi się: „Jak ci nie wstyd!”. A kiedy mówi się „grzech” czy „przywara”, chce się powiedzieć „Fe!”. Mówiąc „Fe!” do kogoś, kto się wstydzi, być może ma się na myśli: „Przestań się wstydzić”, ale skutek jest taki, że osoba ta wstydzi się jeszcze bardziej: wstydzi się z tego powodu, z jakiego wstydziła się wcześniej, a teraz jeszcze z kolejnego.

Malin czerpała nikłe pocieszenie ze słów Geijera: „Smutek jest grzechem, ponieważ sensem istnienia jest wieczna błogość”.

Niewiele więcej z katechizmu: „Przygnębienie, rozpacz i inne ciężkie grzechy i przywary”.

Dodawała grzech do grzechu, ponieważ jej smutek rósł, i przywarę do przywary, bowiem jej rozpacz się pogłębiała.

(Z listu Dagny Ritzelius, uczennicy ostatniej klasy seminarium, do byłej koleżanki szkolnej):

... Moralność bywa niekiedy bardzo dziwna, bo, na przykład, cóż niemoralnego jest w noszeniu czarnej aksamitnej opaski na czole? Chodzi o to, że to modne? Trzy dziewczęta w klasie noszą takie opaski, jak na starych obrazach z okresu renesansu, i muszę przyznać, że chociaż Mia Lund wygląda w niej okropnie, to pozostałym w nich do twarzy. W każdym razie nie jest to kwestia moralności, a za taką najwyraźniej została uznana, skoro pani rektor poświęca część lekcji religii, by je zwalczać. Nie robi się takich rzeczy, by wytępić coś, co jest nieładne (w takim przypadku w naszej klasie nigdy nie zdążylibyśmy przerobić historii chrześcijaństwa). Ale z tego, co mówiła pani rektor, wynikało, że uznano to za nieestetyczne; takiego słowa się dzisiaj używa, jeśli w sposób elegancki pragnie się mówić o moralności. Wyraziła to mniej więcej takimi słowami: „Nie sądzicie, że to dziwne wyczyniać takie rzeczy z włosami, skoro w żaden sposób nie przysparza im to urody?”. Nie wymieniła aksamitnych opasek i na początku też nikt niczego nie mówił, łącznie z winnymi. Co zresztą mogłyby powiedzieć na ogólne stwierdzenie, że to głupie itp. (patrz wyżej)? Jest oczywiste, że nie założyłyby ich, gdyby nie były przekonane, że im w nich do twarzy! Najważniejsze było to, że tak uważała pani rektor. No i wtedy, jak to bywa, odezwała się osoba całkiem niewinna w tej sprawie i zaczęła bronić artystycznych koafiur z płaczem w głosie.

— Przyznaję, że to prawda, klonk — powiedziała — że człowiek nie staje się piękniejszy przez to, że próbuje się ładnie czesać, klonk. — (wiesz chyba, że „klonk” oznacza odgłos przełykania) — Lecz, klonk, jeśli ściągnąć by mocno włosy, to wyglądałoby okropnie.

Malin Forst, która wypowiedziała te słowa, nie w głowie były aksamitne opaski, wręcz przeciwnie: węzeł na karku, przedziałek na środku, włosy niczym firanki na uszach — nawet najbardziej obyczajna nauczycielka byłaby zadowolona!

— Na pewno nikt nie może mieć najmniejszych zastrzeżeń do fryzury panny Forst — powiedziała pani rektor sucho, ale w jej głosie dało się słyszeć pewne rozbawienie.

Nie była bowiem pozbawiona poczucia humoru, o ile żarty nie dotyczyły jej osobiście. Nie tylko ona zresztą. Wszyscy byli rozbawieni, ale nikt się nie odzywał; pani rektor nadaremnie czekała na głos sumienia winnych. Gdy milczenie się przedłużało i sytuacja stawała się krepująca, westchnęła i powiedziała w końcu:

— Tak to już jest: osoby, których sprawa nie dotyczy, biorą zarzuty do siebie, a po tych, do których kwestia się odnosi, wszystko spływa jak woda po kaczce — stwierdziła i przeszła do metodyki ewangelii.

Tak czy inaczej lubię panią rektor, jest miła i jak już pisałam, ma poczucie humoru. Po lekcji spytałam Malin Forst, czy naprawdę nie zrozumiała, że chodziło o aksamitne opaski. Zrobiła wielkie oczy — w ogóle o nich nie pomyślała! (Bóg jeden wie, czy w ogóle je zauważyła, ma w sobie profesorskie ambicje, które sprawiają, że nie widzi ani nie słyszy niczego). Ale w gruncie rzeczy wiedziała. Stwierdziła (zrobiła minę, jakby chciała wyznać grzech śmiertelny), że słowa rektorki nie były skierowane do niej (!).

— Rozumiem, że byłaś zła — powiedziałam. — Więc ci wybaczam.

— Rzeczywiście byłam zła — przyznała. — Ale przez chwilę wbiłam sobie do głowy, że to mnie miała na myśli, a teraz tego okropnie żałuję, bo przecież to było nieuczciwe! Ale nie mogłam się powstrzymać! Dlaczego nie mogłam? Potrafisz mi to wytłumaczyć?

To wszystko znaczy, że Malin Forst jest zarozumiała — może nie tyle świętoszkowata, ile uważa się za kogoś ważnego i wyjątkowego. Niech przełyka ślinę i łka, powinno jej to dobrze zrobić. Obawiam się tylko, że łka i przełyka ślinę ze złości, a nie z rozpaczy...

(Z listu Rut Kellgren z ostatniej klasy seminarium do rodziców):

...Rzadko bywa tak, że z naszą duszą jest wszystko w porządku. Wiele osób na pewno nie uświadamia sobie, jaką drogę wybrało. W naszej klasie zdarzały się dziewczyny, które nosiły się bardziej jak kokotki23 niż jak nauczycielki, przynajmniej jeśli chodzi o fryzury, ale też zostały słusznie zbesztane przez panią rektor i dostosowały swój wygląd do okoliczności. Niestety, wnętrza człowieka nie zmienia się tak łatwo.

Przy tej okazji zdarzyło się, że pewna osoba, chcąc je chronić, udała, że słowa pani rektor były skierowane do niej i dała wyraz swojemu oburzeniu taką „niesprawiedliwością”. Niemal płakała, poruszona, i nie sądzę, że był to jedynie popis sztuki aktorskiej. Co to za ludzie, którzy czekają w napięciu na oskarżenie, by móc się bronić? Myślę, że może jest to bezpodstawna chęć stania się obiektem krytyki? Ktoś jest zbyt tchórzliwy, by otwarcie zająć stanowisko w realnej sprawie i dlatego ucieka się do pretekstu. Poza tym należy chyba zachować większą ostrożność, wszyscy czasem czujemy się „zranieni”, co jest zdecydowanie odpychające.

(Z pamiętnika autorstwa Gertrud Wolmar, uczennicy ostatniej klasy seminarium):

...Nie mogę przestać myśleć o nieprzyjemnym zdarzeniu, które miało miejsce wczoraj. Postanowiłam napisać o nim w pamiętniku.

Na pedagogice rozwinęła się dyskusja, jak to zwykle bywa. Malin Forst mówiła dużo i długo, co też często jej się zdarza. Jest nieco ortodoksyjna w swoich sądach, co już samo w sobie mnie dotyka — są niestosowne! Tym razem bardzo gwałtownie i wymownie, jakby zapomniała o bożym świecie, wyrażała skrajne poglądy na temat nieprzydatności wiedzy szkolnej. (Co samo w sobie jest przesadą, bo o ile wiedza nie jest w stanie zbawić naszej duszy, to mimo wszystko dobrze taką wiedzę mieć! W każdym razie odważę się powiedzieć, że akurat ona na pewno wie, co mówi, a nie mówi jedynie po to, by przypodobać się pani rektor Senander, jak uważa wiele koleżanek).

Po wszystkim podeszła do niej Dagny Ritzelius i powiedziała:

— Wygłaszasz wykłady jakbyś była co najmniej profesorką. Robisz to, by pokazać swoją ogromną inteligencję? Przecież my ją znamy.

(Dagny Ritzelius nie jest głupia, ale w tym przypadku się myli).

Potem przykro było patrzeć na Malin Forst, która stała z pochyloną głową i ściągniętymi ramionami, spięta niczym jeż, a kiedy w końcu spojrzała na mnie, miałam wrażenie, że zaraz się rozpłacze.

— Czasem mam ochotę rzucić się na podłogę i błagać wszystkich o wybaczenie! — powiedziała. — Ale powstrzymuję się, bo gdybym uległa i to zrobiła, byłabym stracona!

Najgorszy był ten jej chytry uśmieszek, kiedy wypowiadała ostatnią kwestię! Rozumiem, że był wymuszony, nie miała przecież powodu do śmiechu, ale można było odnieść wrażenie, że dzieli się tajemnicą swojego życia — a co mnie obchodzą jej tajemnice — nie, nie potrafię wyrazić tego słowami! Zarówno jej wypowiedź , jak i jej uśmiech wydały mi się krępujące, były chore, chore, chore! Miałam ochotę splunąć na nią, kopnąć ją!

Ale przecież tak nie można traktować chorego człowieka, któremu należy współczuć, więc zrobiło mi się wstyd, kiedy sobie o tym pomyślałam. Tym bardziej, że Malin Forst ma też swoje zalety. Usprawiedliwiam się tym, że to po prostu była zdrowa reakcja na coś, co jest chore. Nie muszę dosłownie kopać czy pluć. Ale po tym wszystkim czułam straszliwe obrzydzenie; pocieszam się, że z biologicznego punktu widzenia miałam rację.

A może wynikało to z tego, że nie lubię nikomu współczuć?

...

Z początku nikt nie wie, kogo może prawowicie nazywać swoim ludem. Nikomu nie jest to dane przy narodzeniu, chociaż tak przecież się mówi. Tego człowiek nie uczy się w szkole, chociaż można by tak uważać. Dowiadujemy się tego, żyjąc.

Nie jest to wiedza oczywista. Gdzieś w głębi pokazuje się niekiedy twarz, która jest nam znana... Nie, nie, nie chodzi o twarz, tylko o wydarzenie, konkretną sytuację, w której ktoś odgrywa pewną rolę, która jest moją rolą, w duszy i w trzewiach, nieprzyjemną lub przeciwnie — pociągającą, ale do niej właśnie się urodziłam i będę musiała ją nieustannie powtarzać. Nie zawsze to sobie do końca uświadamiam, ale rolę rozpoznaję instynktownie, to przecież to ja tam stoję — bo przecież to jesteśmy my...

Nawet jeśli w tym momencie czujemy obojętność, strach czy spokój, to czujemy też nieodpartą chęć, by wesprzeć to drugie nowe „ja”. Wydaje się nam to naturalne, bo przecież trzeba się wspomagać, nie przychodzi nam do głowy, żeby zostawić siebie w potrzasku. Nie, nie chodzi o twarz. Cudowna twarz może chwycić nas za serce, ująć czystością swoich rysów i wyraźne zapisanym na niej losem, ale to zawsze będzie „ty”, nigdy „ja”. Natomiast osoba, którą znajdziemy w tej konkretnej roli, może zasługiwać albo na nasze obrzydzenie, albo na nasz podziw, tym niemniej ma prawo do swoich roszczeń wobec koleżanek czy kolegów, dotyczących przynależności do wspólnoty, i nikt nie może jej odmówić. Jutro znów może być obcym, może nawet wrogiem, jednak w tym momencie — gdy sprawy mają się tak, jak się mają — to jesteśmy my...

Wiele czasu minie, zanim spotka się wystarczająco dużo osób, by zrozumieć, jaka sytuacja stała się impulsem do wyłonienia się określonej grupy; i zanim uświadomimy sobie, czego dotyczy walka, zostajemy bezwarunkowo zmuszeni, by stać się towarzyszem swoich towarzyszy. To uczucie powraca za każdym razem, ale trudno je określić. Może chodzić o pozornie zabawne, niewiele znaczące sytuacje, które nakazują objawić się wspólnocie — tej stałej i ważnej, danej nam przez los, nawet jeśli tak naprawdę ma się ochotę odłożyć wszystko na bok. A jednak to te drobne znaki wskazują nam drogę.

Malin Forst, ta pozbawiona próżności, zrozpaczona Malin Forst, nie odpowiedziała, dlaczego uczyniła kwestię aksamitnych opasek swoją sprawą, występując tak gwałtownie, jak chyba nigdy wcześniej jej się jeszcze nie zdarzyło. Drobiazg bez znaczenia, który wkrótce pójdzie w zapomnienie.

Ale chodziła i szukała wśród tych, których spotykała, jakiegoś znaku, który potwierdziłby jej: jesteśmy twoim ludem.

Otrzymała go od kogoś, kto już nie żył, a był wielkim pisarzem. Przerażona czytała:

Był stanowczy, bardzo stanowczy, ale też szalenie bezrefleksyjny i potworny w swej bluźnierczej nienawiści: „Tam chcę zasnąć w samotności, z dala od twego znienawidzonego płomienia...”25.

Jedyne, co mogła zrobić, to opowiedzieć się po drugiej stronie, po stronie buntowników.

Cóż to była za ulga, z takim przekonaniem wziąć ich stronę, upaść bez lęku, upaść naprawdę... On też upadł, ale upadł niczym płonący ogień Pana...

Po chwili skuliła się, przerażona własnymi snami.

Z Frödingiem26 było inaczej. Ale przecież on był chory, a ona...

A może ona też...?

Nie, to było coś innego. Dotyczyło prawdziwej postaci. Jeśli z kimś wymieniało się spojrzenia, trudno sobie wyobrazić, by ten ktoś miał zostać potępiony. To można wiedzieć jedynie o sobie.

Ten, kto taką wiedzę posiadł, nie ma swojego ludu. Jest sam.

A jednak nie do końca. Niekiedy można przecież minąć kogoś, komu nie chce się pomóc i z kim nie pragnie się kontaktu, ale pewnym pocieszeniem jest to, że także coś, co wydaje się beznadziejne, może łączyć, że można się tym dzielić i dzięki temu zacząć lepiej rozumieć. Nie można nic zrobić, wyciągnąć ręki, pomóc, jest też mało prawdopodobne, że ta druga osoba w ogóle poczułaby ową wspólnotę. Ale można skinąć jej głową niczym lustrzanemu odbiciu samego siebie i wtedy sobie kogoś wyobrazić, i trzymać się go w swojej samotności.

Malin rozpoznała małego chłopca z pierwszej klasy, chłopca, który kiedyś mieszkał w Tullinge i którego tam właśnie zobaczyła po raz pierwszy, a potem nie mogła już o nim zapomnieć.

To było poprzedniej jesieni. Szła ze stacji i właśnie postawiła kołnierz swego zimowego palta, co okazało się niezbędne w tym jesiennym deszczu i wietrze. I wtedy stanął przed nią on, Magnus Anderson, fioletowy z zimna, drżący, bosy, w zniszczonym swetrze. Widziała go już kiedyś na jakiejś dziecięcej uroczystości.

— Proszę — odezwał się schrypniętym głosem. — Proszę o parę groszy. Tata jest chory i mama się zamartwia, nie wiemy, co robić!

Malin nie miała pieniędzy, które mogłaby mu dać, i poczuła, jakby ktoś zadał jej cios nożem.

Wróciwszy do domu, opowiedziała wszystko matce: możemy im jakoś pomóc, wyobrażasz sobie na bosaka w taką pogodę...

Matka nie okazała współczucia, wydawała się zdziwiona, wręcz oburzona. Tak się bowiem złożyło, że mijała dzisiaj pana Andersona, gdy szedł na budowę, zdrowy i pełen zapału, zapewne z nadzieją, że dostanie tam pracę (najwyraźniej nie dostał, bo wracał z nietęgą miną). Poza tym wiedziała, że rodzina niedawno otrzymała od dobrych ludzi pończochy, buty i odzież wierzchnią zarówno dla Magnusa, jak i jego rodzeństwa.

Malin miała mieszane uczucia, poczuła się zbita z tropu. Z jednej strony padła ofiarą oczywistego oszustwa i była tym bardzo poruszona. Z drugiej pomyślała, że chyba jednak nikt bez powodu nie wysyła dziecka, żeby żebrało w taką pogodę. Najwyraźniej rodzinie Andersonów nie wiodło się najlepiej. Ale żeby zabrać synkowi buty i kazać mu na bosaka żebrać w deszczu... Chociaż oczywiście wtedy szansa, że ktoś się zlituje, była większa... Jedno nie ulegało wątpliwości: stopy Magnusa Andersona były tak samo bose, a jego nos równie fioletowy z zimna niezależnie od tego, czy jego rodzie byli nieuczciwi czy też znaleźli się w potrzebie. I właśnie to miało zasadnicze znaczenie w tej sprawie, tym bardziej że żadne wsparcie nie wchodziła w grę, ani dalsze dary, ani poinformowanie darczyńców o sytuacji, bo mogłoby to skutkować wstrzymaniem pomocy.

Być może właśnie to uczucie beznadziejności — tak bolesne, że aż paraliżujące — utkwiło jej w pamięci nieprzetrawione. I teraz znów wróciło. Przed nią siedział Magnus Anderson, w swetrze, w pończochach i w butach, ale nadal nieco skulony i zalękniony, na co wskazywała jego postawa. Cały ciężar tego, czego już nie dało się naprawić i o co nikogo w pełni nie można było obwinić, ale też w żaden sposób zmienić, to z pozoru bezsensowne cierpienie, którego nie można było z siebie zrzucić, a jedynie pogodzić się z nim i iść dalej — to wszystko owładnęło teraz Malin. Uznała to za znak najgłębszego sensu rzeczywistości. Położyć ręce na kolanach, drżeć i przyglądać się. Zdjąć pończochy i buty, wyjść na deszcz, wyciągnąć rękę i powiedzieć: „Bardzo panią proszę...”. To wszystko. Takie było życie. Tyle że ona próbowała od tego uciec.

Mogła zwrócić się do kogoś znajomego z czymś, z czym miała problem — ale to zawsze kończyło się tak samo: znajomy także okazywał się sędzią.

Magnus Anderson siedział przy swoim małym pulpicie w pierwszej klasie niczym oskarżyciel. Przedstawiciel uniwersalnego ludzkiego cierpienia wobec tych, którzy nie chcieli wziąć tego cierpienia na siebie.

Rodzina Forstów przy stole jadalnym, takim całkiem zwyczajnym.

Na głównym miejscu siedzi ojciec. Nigdzie indziej nie mógł przecież siedzieć. Był centralną postacią, wokół której wszystko się kręciło. Siedząc, i tak był o głowę wyższy od innych; i nawet, gdy milczał, biła od niego władczość. Trudno powiedzieć, co sprawiało, że wszyscy, również obcy, czuli wobec niego szacunek zmieszany ze strachem. Można było odnieść wrażenie, że także zwierzę — wściekły byk czy stający dęba koń — zatrzymałoby się, usłyszawszy cichy, zimny głos ojca, pełen silnej woli.

Naprzeciwko niego siedzi Lillan, jego ukochana sześcioletnia córeczka. Malin nigdy nie przestanie się dziwić, jak wielką psychologiczną moc ma wzrok sześcioletniego dziecka, które potrafi owinąć sobie całą rodzinę wokół palca.

Obok Malin, przy długim boku stołu, siedzi matka — skulona, wiecznie zagoniona, wiecznie komuś usługująca.

Po drugiej stronie obaj bracia. Trudno im przestać szeptać między sobą i szturchać się nawzajem. Niekiedy potrzebne jest wymowne spojrzenie ojca. Wystarcza jedno.

Stojący zegar z Mory27 tyka głośno, nieprzyjemnie. Korzysta z przywileju, że jest pozbawioną winy rzeczą, bo żywe istoty paraliżuje strach przed sądem, a on bawi się nieporuszony, podczas gdy żywe istoty siedzą w milczeniu. W powietrzu czuje się napięcie, jak to zwykle w ostatnich czasach.

Ostatnich? Naprawdę? Możliwe, wręcz bardzo prawdopodobne, że to napięcie było tam od zawsze, od niepamiętnych czasów. Niekiedy bywało ono oczywiste, niekiedy zaś nie do zniesienia. Chłopcy są jeszcze w tym wieku, gdy strach jest częścią składową powietrza, którym oddychają. Nadejdą lata, gdy się zbuntują: ugną się i ulegną albo się wyswobodzą.

Cóż, napięcie było i wcześniej — im częściej Malin o tym myśli, tym bardziej jest tego pewna. Nastrój, którego nie można skojarzyć z niczym konkretnym, ale który bardzo wyraźnie dochodził do głosu w sposobie mówienia: w tonie ojca, którego słowa brzmiały jak brzęk groszy pogardliwie rzucanych tym, którzy na nic więcej sobie nie zasłużyli; i w słowach matki, które przestraszone muskały powietrze, by nie zwracać na siebie uwagi. Nigdy jednak nie dochodziło do wybuchu. Do żadnych scen. Małżeństwo rodziców być może nie było tak do końca szczęśliwe, ale jednak wzorowe — nigdy nie padały ostre słowa, ze względu na dzieci.

Teraz całe napięcie przeniosło się z matki na Malin. Ponieważ nie chodziło już o osobiste poczucie zawodu Gustava Forsta, tylko o zadanie natury pedagogicznej, był powód, żeby się wtrącić. Obojętnie, jak posiłek się zaczynał, zawsze coś się wydarzało.

Zresztą nie tylko ojciec był spięty, wtedy bowiem ta burzowa atmosfera nie byłaby aż tak ciężka. O ile ojciec zionął napastliwością, to Malin była jego przeciwieństwem; siedziała, gotowa w każdej chwili przyjąć na siebie atak, wstrzemięźliwa w ruchach, z niepewnym wzrokiem. A nic bardziej nie drażniło Gustava Forsta — jakby był napawającą lękiem bestią!

Z tego obustronnego napięcia rodziły się błyskawice.

— W naszej klasie jest chłopiec, który kradnie — wymsknęło się nagle Sölvemu; nie był w stanie dłużej zachować w tajemnicy tak ważnego zdarzenia.

— To bardzo przykre — stwierdziła matka. — To przykre, kiedy zaczynają tak młodo.

Oczy chłopca błyszczały, podniecone sensacją.

— Obiecaliśmy nie mówić nikomu, kto to jest. Ale ma bardzo bogatego tatę. Dostaje tyle kieszonkowego, ile chce, a mimo to kradnie.

— Więc chyba w pewnym sensie jest chory? — spytała drżącym głosem Malin.

To nie jej wypowiedź jako taka stała się punktem zapalnym, tylko drżenie w jej głosie! Zbyt intymne, jakby mówiła we własnej sprawie i to takiej płynącej z serca. Pozbawione wstydu niczym nagie ciało. Przy stole i w obecności całej rodziny nie rozmawia się o tak intymnych rzeczach, że zaczyna nam drżeć głos. Ktoś, kto wszystko tak bardzo przeżywa, winien milczeć.

Ojciec spojrzał znad talerza i zatrzymał wzrok na Malin. Napięcie wzrosło.

— Tak? Jeśli takie właśnie myśli zaprzątają głowy studiujących w seminarium, to dziękuję za taką wiedzę. Jeśli kradłby biedny chłopak, to byłby złodziejem, jeśli kradnie bogaty, to znaczy, że jest chory! Osobiście powiedziałbym, że to łobuz, który przynosi wstyd swojej rodzinie. Tak różne można mieć poglądy.

— Nie to miałam na myśli... — wydukała Malin.

Ojciec długo jej się przyglądał, po czym odezwał się, pogardliwe cedząc słowa:

— Więc dlaczego tak powiedziałaś?

Gdyby chociaż potrafiła mu to wytłumaczyć, gdyby potrafiła otworzyć przed nim swoją duszę, wyłożyć, co naprawdę miała na myśli, bo przecież wcale nie chciała przedkładać bogatego chłopca nad biednego. Czyżby ojciec zapomniał, jak niedawno zaatakował ją dlatego, że broniła prawa biednych do zabierania głosu w kwestiach komunalnych? Wtedy musiała się wstydzić, że stanęła po stronie skupionych wyłącznie na sobie biednych, przeciwstawiając się kulturze i brakowi egoizmu, teraz zaś musiała się wstydzić, że staje po stronie nieuczciwych bogatych przeciwko uczciwym biedakom... Jakby na to nie patrzeć, rację zawsze miał ojciec. Nawet jeśli na początku było się przekonanym o swojej oczywistej słuszności, to wystarczył jego drwiący głos, by wszelka pewność znikła. Z ojcem nikt nie wygra.

Na pewno mogłaby niejedno powiedzieć na swoją obronę, gdyby nie zalał jej strumień łez, jak zawsze na koniec, choć wbrew jej woli. Jakkolwiek walczyła, zaciskając pięści, nie była w stanie zdusić w sobie szlochu, a łzy popłynęły po jej policzkach.

Chłopcy wymienili porozumiewawcze spojrzenia, co znaczyło jedno: „Dziewczyny!”.

— Znów to samo! — rzucił ojciec. — Zadziwiające, naprawdę nie można słowa powiedzieć, nie doprowadzając do scen i takich wystąpień! Dlaczego mówisz te bzdury, skoro potem nie jesteś w stanie o tym rozmawiać? Kobiety!

Matka nie odzywała się, ale cierpiała, bo w tej kwestii musiała oczywiście bezwarunkowo stanąć po stronie ojca. Nauczyła się milczeć i zachowywać wszystko dla siebie, dawno już przestała płakać. Można się dostosować, wiedząc, że to jedyne, co nam pozostaje. Malin powinna znać ojca na tyle dobrze, żeby wiedzieć, że nie należy występować z takimi nowoczesnymi twierdzeniami, które niosły jedynie zło. Z własnego doświadczenia wiedziała, że trzeba było czasu, by poznać ciężki charakter ojca — ale Malin miała ten czas, była już dorosła.

Czy matka kroi chleb? Malin obserwuje jej ruchy niczym przez mgłę. Co czy kogo tak naprawdę kroi, kiedy z całej siły przyciska nóź? Nie, na pewno nie człowieka. Raczej coś, czego nie lubi u kogoś, coś, co powinno się odkroić.

Malin przeraża zarówno ojca, jak i matkę, sama tego nie rozumiejąc. Nieżyczliwość zawsze była tu obecna, chociaż ze strony matki był to głównie strach, ale tego Malin nie słyszy. Słyszy oskarżenia, lecz nie kryjący się za nimi lęk.

Po kawie, gdy rodzice zostali sami, pani Forst spuściła wzrok.

— Gustavie — zaczęła — Nie sądzisz, że należałoby iść z Malin do lekarza?

— Być może — odpowiedział mężczyzna.

Zimny ton jego powściągliwej odpowiedzi świadczył o tym, że nie spodobał mu się jej pomysł. Nie musiał nawet otwierać ust, by to zrozumiała: Bzdury! Fochy! Histeryczna dziewczyna!

Siedziała dłuższą chwilę zdezorientowana, zastanawiając się, czy ma potraktować jego ton i słowa poważnie, skoro wyraźnie sobie przeczyły.

— Jeśli uważasz, że nie ma takiej potrzeby, to... — zaczęła w końcu wymijająco i lekko zawstydzona.

Jednak w jego szarych oczach pojawiło się nagle coś, co przypominało współczucie. Spojrzał na żonę łagodnym wzrokiem, jakby była biednym małym zwierzątkiem, skulonym u jego stóp, tchórzliwym, ale jednak wzruszającym, nawet wbrew własnej woli. Posłał jej spojrzenie, które podniosło ją na duchu: jakiekolwiek by nie były jego wady, to duchowo był silny za nich oboje. Spojrzała na niego z wdzięcznością: tak długo czekała na ten wyraz jego twarzy! Ach, Gustavie!

— Powinnaś być bardziej przekonana do swojej opinii. Moim zdaniem powinnaś przynajmniej spróbować zabrać ją do lekarza — powiedział.

— Sama mnie o to prosiła.

— No tak, to też powód! Ale zdziwiłbym się bardzo, gdyby jakiś doktor był w stanie coś w tej sprawie zaradzić. Tu chodzi o wychowanie, nie o medykamenty.

— Ale uważasz, że należałoby jednak spróbować?

— Tak, idź z nią.

Po tym krótkim przypływie miłości znów odwrócił się z pogardą od całej płci, która pozwalała się gnębić.

Do jakiego lekarza? Takiego, który potraktowałby sprawę ze spokojem i miał rozsądne podejście do rzeczywistości. W Lärkstaden28 mieszkał niejaki doktor Ringström, to jego rekomendowała pani Forst jej dobra znajoma — był mądry i do wszystkiego podchodził z humorem. Gdy sama kiedyś połknęła sztuczny ząb i przerażona zadzwoniła do doktora Ringströma (który co prawda był specjalistą od chorób nerwowych, ale jednak lekarzem i mężem jej dobrej przyjaciółki), ten odpowiedział po prostu: „Przykro mi, Elso, sztuczne zęby są bardzo drogie”. Musiała się roześmiać i uspokoiła się.

Nie tylko Elsa wyrażała się dobrze o doktorze Ringströmie. W szerokich kręgach można było usłyszeć podobne opinie: rozsądny człowiek, twardo stąpający po ziemi, taki, który dużo widział i dużo wie; znający się na rzeczy.

Wszystko to wywarło dobre wrażenie na pani Forst. W przypadku Malin najważniejsze było znaleźć kogoś rozsądnego. Zadzwoniła więc do niego i ustalono, że dziewczyna zjawi się w jego gabinecie w niedzielę, ponieważ w dni powszednie późno kończyła pracę w seminarium, a przecież nie powinna jej opuszczać.

W niedzielny poranek Malin stała w oknie, patrząc na pobliskie wzgórza i przyglądając się padającym na śnieg promieniom słońca. Słońce czy chmury, śnieg czy zieleń, żadna różnica. Wszystko wydało jej się dalekie, jakby zawieszone w innym czasie. Przedwczoraj wiatr przewrócił drzewo, musnęło gałęziami szybę. Malin siedziała w pokoju, przyglądając się niezbyt uważnie całemu wydarzeniu.

— Co to było? — zawołała matka, przybiegając z pokoju obok.

— Chyba drzewo, które wiatr przewrócił — odpowiedziała Malin, nie odwracając się od okna.

— A podobno jesteś taka nerwowa! — westchnęła matka.

Ale przewrócone przez wiatr drzewa nie robiły na Malin wrażenia. To wszystko zdarzało się gdzieś tam, na zewnątrz. Wewnątrz było tylko jedno: strach. Wypełniał każdą pustkę, bez kształtu, bez treści. Był wszystkim. A teraz stała i patrzyła, jak promienie słońca padają na śnieg tam, w tym niedostępnym świecie na zewnątrz, i zastanawiała się, czy rzeczywiście nareszcie coś się zmieni? I co? Ktoś może jej pomóc? Pomóc przebić się przez mur?

Właściwie nie była już człowiekiem. Była pakunkiem, który można było umieścić gdziekolwiek, byle tylko nie musiała robić tego osobiście.

— Nie możesz pojechać sama? — spytała matka. — To chyba zbędne, żebym jechała z tobą, ledwie zdążę wrócić, żeby zrobić zupę, a przecież to z tobą on będzie rozmawiał, ja nic nie wiem. Włóż palto i pojedź sama!

Powoli, bardzo powoli Malin ruszyła do drzwi prowadzących do przedpokoju; chciała być posłuszna, ale po drodze było krzesło, więc opadła na nie. Płacz, naprawdę musiała znów płakać? Tak, musiała, bo przecież nie mogła iść sama. I nie było jej już wstyd, duma zniknęła. To, co było mocniejsze od niej, przejęło nad nią władzę, nie miała siły dłużej walczyć.

Matka podniosła ją z krzesła i sama zaczęła się ubierać, a Malin powoli podążyła jej śladem.

Na dworze niedawno zrobiła się odwilż, potem znów chwycił mróz, a dzisiaj odwilż wróciła — ulice były śliskie, pokryte cienką warstwą lodu. Malin nie wiedziała, czy odważy się iść chodnikiem. Rozumiała, że jej lęk był pozbawiony sensu — przecież matka szła przed nią — ale nie potrafiła wykrzesać z siebie wystarczająco dużo energii, potrzebnej do tak zuchwałego czynu. Przewracające się drzewa jej nie poruszały, gdyby cegła upadła jej na głowę, uznałaby to za przykrość, coś, z czym należy się pogodzić. Co innego działać! Odważyć się! Chcieć!

Jednak matka chce i chociaż samej Malin brakuje odwagi, to brakuje jej też siły, by przeciwstawić się silniejszej woli drugiej osoby. W walce dwóch rodzajów słabości wygrywa ta silniejsza — więc mimo wszystko idzie, chociaż przerażona i cierpiąca.

Bywa, że jesteśmy przekonani, iż nie zdążymy na pociąg, a kiedy już uda nam się wsiąść do wagonu, wątpimy, czy kiedykolwiek ruszy. Jakie drzewa, krzewy i wille mijamy po drodze, jest bez znaczenia — na pewno te co zawsze; dziwi jedynie to, że czas też biegnie. Ale nie znika, bo zawsze przychodzi nowy, nadchodzą nowe czasy z tym samym lękiem, bo on nigdy się nie kończy, jest niewyczerpany. Dlaczego właśnie taki jest? Nie mógłby kiedyś powiedzieć: „Koniec kropka”?

W końcu zostają wpuszczone do niedzielnie pustej poczekalni doktora Ringströma.

Gdyby ktoś zadał sobie trud, żeby poznać historię życia doktora, przekonałby się, że jego sława człowieka światowego zbudowana jest na solidnym gruncie. Nawet koledzy ze szkoły mogą potwierdzić, że chociaż Sixten Ringström nigdy nie brylował wśród rówieśników z klasy, nie wynikało to z niedostatecznej inteligencji, a raczej z braku ambicji. Może już wtedy żywił sceptyczną pogardę wobec nazbyt gorliwego pędu ku wiedzy, być może przewidywał, jak szybko dotrze do sedna spraw. Po ukończeniu szkoły korzystał z przywilejów, jakie dawała mu pozycja syna bogatego ojca i podczas długich podróży miał okazję zwiedzić różne części świata w wieku, gdy większość znała jedynie miejsce swego urodzenia. Przeżył wiele, czemu dawał wyraz, czyniąc lapidarne aluzje i opowiadając anegdoty znajomym, nigdy jednak nie wdając się w dłuższe dywagacje. Być może dlatego, że przeżycia młodości dawno już zostawił za sobą, a ich wspomnienia nie sprawiały mu przyjemności. Możliwe też, że już wówczas, mimo młodego wieku, posiadł mądrość Koheleta29 — miał we krwi rodzaj wrodzonego rozczarowania. Poza tym, jakkolwiek dziwnie to zabrzmi, to właśnie podczas tych podróży wszedł na drogę medycyny. Powodem były niektóre objawy malarii, którymi zainteresował się, podróżując w tropikach. W zasadzie to nuda sprawiła, że sięgnął po dzieła medyczne. Powieści detektywistyczne okazały się na dłuższą metę zbyt proste dla jego znacznie ponad średnią rozwiniętego mózgu; i ku własnemu zaskoczeniu odkrył u siebie nie tylko pewnego rodzaju talent naukowy, ale też — co zadziwiające — nagłe zainteresowanie nauką. Co prawda podczas studiów nieco ono przygasło, ale zdążyło pchnąć go na jedną ze zbyt wielu dróg, który zawsze stały przed nim otworem. Tak licznych, że gdy jakaś znikała, zwykle nawet nie zauważał jej braku. Swoją specjalność, choroby nerwowe, wybrał natomiast ze względów koniunkturalnych.

Z okresu studiów pozostały historie o tym, że chętnie spędzał wakacje w wielkich miastach kontynentu, a damy z towarzystwa opowiadały sobie pikantne szczegóły z jego pełnego przygód życia. Zawsze jednak dbał, by przestrzegać standardów, obowiązujących młodego mężczyznę z jego pozycją; nigdy nie ryzykował, czego najlepszym dowodem jest fakt, że nic w żaden sposób nie stanęło na drodze jego kariery.

Gdy zdał egzamin końcowy z dobrą, wręcz bardzo dobrą oceną, spadł nań potężny cios: okazało się, że ojciec, jego bogaty ojciec, tak naprawdę znalazł się na krawędzi bankructwa. Najbliższym przyjaciołom Sixten Ringström opowiadał, żartując, że czasem rankiem sprawdzał w lustrze, czy przez noc nie posiwiał — taki był to dla niego ciężki czas. Po raz pierwszy musiał spojrzeć w oczy rzeczywistości. Mimo że w końcu sprawy się ułożyły — głównie dzięki interwencji krewnych — a on sam ożenił się z bogatą i miłą dziedziczką pokaźnego majątku, jednak wyszedł z całej tej historii odmieniony, „pogłębiony”, jak określili to jego bliscy. Praktyka, którą niedawno otworzył, rozwijała się niezwykle szybko — nie tylko dlatego, że zarówno jego rodzina, jak i rodzina jego żony miała szeroką i wpływową sieć towarzyską, ale zapewne w równym stopniu, o ile nie w większym, z tej przyczyny, że on sam wręcz promieniował kulturą osobistą i naturalnym wdziękiem, dzięki którym szybko stał się wziętym lekarzem.

Ktoś, kto znał bogatą historię życia doktora Ringströma, nie dziwił się, iż cieszył się on opinią światowca. Niewiele rzeczy już go interesowało („Wyjąwszy odpowiedź na całkowicie prywatne pytanie, a mianowicie kiedy mój tak przeze mnie ceniony teść raczy opuścić ten ziemski padół?”, powiedział kiedyś do swego bliskiego przyjaciela). Chętnie opowiadał historię Alberta Engströma30 o starcu, którego przestrzegano przed piciem metanolu: „Można oślepnąć!”, mówiono mu, a on odpowiedział: „No cóż, właściwie wszystko już widziałem!”. Pozbawiony iluzji uśmiech, który w tym momencie pojawiał się na twarzy lekarza, pewna pacjentka określiła jako demoniczny.

By obraz był kompletny, należy w imię sprawiedliwości przytoczyć także opinie świadków o innych poglądach niż tu zaprezentowane.

Prawdę mówiąc, istniały jedynie dwie osoby, które uważały go za naiwnego. Nie wiedział o tym, a nawet gdyby wiedział, to nie potraktowałby ich zdania serio. Samo określenie „naiwny” nie weszło jeszcze do słownika istot, o których tu mowa, a mianowicie dwójki jego najstarszych dzieci, z których jedno miało siedem, a drugie pięć lat.

Pięciolatek Jan zerknął na bok, gdy ojciec oznajmił mu, że ich nowy braciszek został zakupiony w eleganckim magazynie NK31. Przecież już w głosie było słychać, że ojciec sam w to nie wierzy; takie rzeczy się słyszy, nawet jeśli dorośli mają z tym problem. Poza tym rozwiązanie to wydawało się zbyt łatwe. Musiało istnieć jakieś inne, poważniejsze, co potwierdzał fakt, iż ojciec poczuł się zmuszony do kłamstwa. Być może to poważne rozwiązanie było straszne. A może straszne i jednocześnie zabawne. Tylko gdzie szukać odpowiedzi? Ponieważ ojciec wyraźnie oczekiwał, że synek mu uwierzy, zdecydowanie łatwiej było po prostu przyjąć to, co dorośli mówili. Na wszelki wypadek Jan starał się unikać patrzenia ojcu w oczy.

Natomiast Maj-Britt przyjmowała jego wzrok z pozorną ufnością. Niebezpieczeństwo, że ojciec ją przejrzy, było małe, niezwykle małe, wiedziała to z doświadczenia. Można było myśleć, co się chciało. Widziała już, jak matka karmiła piersią maleństwo, a jej instynkt kazał jej błądzić niepewnie i po omacku wokół skrywanej tajemnicy, podobnie jak algi i cienie istot morskich poruszają się w ciemnościach głęboko w morzu. Próbowali wszystkiego, rozważali różne konteksty, dociekając tajemnic swoich ciał, ale pomysł z domem towarowym całkowicie odrzucali. Czyżby ojciec naprawdę wierzył, że ona to przełknie?

Gdy ojciec wyszedł, na chwilę zapadła cisza. Rodzeństwo nie ufało sobie na tyle, by wymienić się uwagami, poza tym i tak brakowałoby im właściwych słów, ale każde z nich było przekonane, że — tłumacząc na język dorosłych — doktor Ringström był niezwykle naiwny.

Zresztą nie po raz pierwszy ani ostatni dochodzili do tego wniosku. Nie dalej jak o poranku miał miejsce pewien incydent. Jan odmówił zjedzenia owsianki, ponieważ jego filiżanka stroiła niemiłe miny. Tego oczywiście nie powiedział, ale gdy szukał jakiejś wymówki, mama zdradziła jego tajemnicę. (Nie była głupia, była podła: nigdy, za żadne skarby, nie należy zdradzać, co nam tkwi w duszy, bo inni — w najgorszym dla nas momencie — wykorzystają nasze dziecięce zaufanie). Jednak ojciec wzruszył tylko ramionami, mówiąc:

— To poetycki pretekst, ale jeśli chłopak jest najedzony, to niech da sobie spokój.

Wdzięczność Jana była wymieszana z poczuciem litości sprytniejszego; na szczęście doktor Ringström niczego nie podejrzewał.

Idąc do swojego gabinetu, by tam czekać na pacjentkę, uśmiechał się do siebie. Filiżanka, która stroi miny! Jakież to pomysły miewał ten łobuziak. Oby tylko w przyszłości nie dołączył do grona zabawnych kłamców, zwanych poetami! (Jego niechęć nie była w żadnej mierze skierowana przeciwko wspomnianym wyżej skłonnościom do łgarstwa, lecz wynikała z ich niskich zarobków).

Gdy obie kobiety weszły do gabinetu, doktor Ringström wstał uprzejmie ze swojego fotela. Sprawiał miłe wrażenie dżentelmena.

— Pani Forst, jak mniemam. A to nasza mała pacjentka.

Natychmiast się zorientował, kogo ma przed sobą. Młoda dziewczyna nadmiernie rozwinięta intelektualnie, erotycznie nierozbudzona, zapewne przepracowana. Prawdopodobnie kobiecy Hamlet32 w formacie kieszonkowym. Sądząc po tym, co mówiła mu pani Forst przez telefon, nie miał powodu zakładać, iż będą jakieś komplikacje. Żadnych objawów psychosomatycznych.

Malin wzięła jego wyciągniętą rękę i uważnie spojrzała mu w oczy. Rzeczywiście sprawiał miłe i przyjazne wrażenie, ale był gdzieś daleko, jak większość ludzi, którzy nie potrzebują pomocy. Bo przecież tak właśnie było: ona przyszła do niego po pomoc i dlatego była blisko niego, ale on nie potrzebował jej pomocy i dlatego był daleko. A przecież ona też miałaby coś do zaoferowania: była interesującym przypadkiem, który mógł być użyteczny w rozwiązaniu problemu medycznego. Pozostawała do dyspozycji doktora i całej nauki, niczym warkocz słów, który należało rozpleść. Co prawda nie miała pojęcia, o co zamierzał ją pytać, ale była zdecydowana odpowiadać jasno, dokładnie, szczerze. Tak naprawdę chyba jednak nie mogła być dla niego ciekawym przypadkiem. Na pewno widywał wielu młodych ludzi, którzy miewali problemy ze snem i którym płacz przychodził zbyt łatwo. Znał to wszystko na wylot. Tak więc nie mogła rościć sobie pretensji do bycia jakimś szczególnym przypadkiem, tyle rozumiała. A jednak — może choć trochę! Podobnie jak pozostali.

— Ile panienka ma lat? — spytał doktor Ringström swoim przyjemnym głosem i zapisał coś w dzienniku.

— Dwadzieścia. Za pięć miesięcy.

— Ach tak. Dwadzieścia lat. I nie sypia panienka nocami?

— Trochę sypiam. Kilka godzin.

— Kilka godzin? Czyli ile?

— Dwie, trzy, cztery, pięć.

— To za mało w tak młodym wieku.

Spojrzał na nią z ujmującym uśmiechem. Miał piękne zęby.

— Leży panienka pogrążona w rozmyślaniach, tak? Nad zagadkami tego świata?

Malin szukała właściwej odpowiedzi. Czy naprawdę rozmyślała nad problemami świata? Raczej nie. Jej problemy były natury osobistej i dotyczyły bardziej kwestii woli niż rozmyślań jako takich. Zanim jednak zdążyła odpowiedzieć, doktor Ringström ponownie się uśmiechnął i ciągnął dalej:

— Musimy uznać, że nie rozwiążemy tajemnic tego świata, chociaż z pewnością nie są one też urojeniami.

Malin siedziała, czekając na kolejne pytania.

„Dwadzieścia lat!”, pomyślał doktor Ringström. Dziewczyna siedziała z miną tak tragiczną, jakby w tym wieku człowiek rzeczywiście wiedział coś o prawdziwych problemach. A przecież dwudziestolatek był jeszcze zbyt zielony, był optymistą, nie biegał do lekarzy ze swoim „bólem świata”. Wszyscy przez to przechodzimy w wieku dwudziestu kilku lat. Siedząca przed nim dziewczyna nie ma pojęcia, jak naprawdę wygląda życie. Oczywiście wyjdzie za mąż — jak wszystkie młode dziewczęta. Ale tego nie można powiedzieć dwudziestolatce w jej stanie, nie zniosłaby cynizmu, tylko by się zirytowała. To szczęście dla lekarzy, że natura nie uczyniła tej strony życia równie ciężką dla kobiet jak dla mężczyzn.

— Rozumiem, że nie ma panienka poważniejszych problemów? — spytał nagle doktor. — Na przykład ekonomicznych?

— Nie.

— Nie — potwierdziła pani Forst. — Zawsze trzymaliśmy dzieci z daleka od tych spraw.

— Bardzo rozsądnie! To doskonała zasada wychowawcza! — potwierdził doktor. — Widzi panienka — zwrócił się do Malin — najpierw trzeba poznać powagę życia. Zanim się to stanie, nie jesteśmy sobie w stanie wyobrazić, co znaczą prawdziwe problemy. Przy nich wielka tajemnica świata jest zaledwie zabawą. Ale na jedno muszę zwrócić panience uwagę: proszę za dużo nie pracować, zdrowie jest ważniejsze niż oceny; także w przyszłości, chociaż teraz pewno trudno panience w to uwierzyć.

Kolejny przelotny uśmiech zagościł na chwilę na jego twarzy. Jak można przybierać równie tragiczną minę, mając taki nos? Uznał, że to brak stylu. Niobe33 z zadartym noskiem. Dwudziestoletnia Niobe z zadartym nosem!

Głośno zaś powiedział:

— Wie panienka co? Nie sądzę, żeby na świecie było coś, co należałoby traktować tak poważnie, jak panienka w tej chwili to robi. Ani pieniądze, ani oceny.

W tym momencie powinna się roześmiać; był oburzony, że nie chciało jej się zareagować. Nie miała poczucia humoru, to było oczywiste. Pobrał jej krew, stwierdził anemię, i to wcale nie taką nieznaczną, a więc był powód.

W milczeniu wypisał receptę na roztwór arszeniku i waleriany — podał ją pani Forst z ukłonem i uprzejmym dżentelmeńskim uśmiechem, jakby nic się nie stało.

— Proszę się nie zamartwiać tajemnicami świata i pamiętać, że oceny nie są najważniejsze — powtórzył doktor, zwracając się do Malin.

A ona w tym momencie zrozumiała, że to już wszystko, i nagle wybuchła płaczem. Bo to rzeczywiście było wszystko.

— Obiecaj, że będziesz regularnie przyjmować leki — powiedziała matka, kiedy znów zajęły miejsce w pociągu. — Ta wizyta drogo mnie kosztowała.

— Tak — odpowiedziała Malin.

Siedziała wyprostowana i patrzyła przed siebie. Gdy nasze nadzieje na przyszłość zależą od butelki mieszanki arszeniku i waleriany, co prawda dużej butelki, to nie jest to wiele. Nie jest to wiele, ale zawsze jednak coś.

Malin miała dziwny sen.

Szła przez jesienny las, wysokie drzewa miały błyszczące metalowe pnie; czuła suche liście pod stopami, koniec wszystkiego. Szła i szła bez żadnego celu, po prostu by iść, odejść. I odchodziła coraz dalej i dalej, gdzie już nigdy nikogo nie spotka, ale i tak nie była w stanie odejść od tego, od czego chciała uciec, bo to nosiła w sobie —- strach rozpaczy, który ją rozsadzał; nie była w stanie dać mu dość powietrza, musiała zawodzić niczym pies, najgłośniej jak potrafiła — nieopanowane wycie. Nie było żadnego szczególnego powodu, po prostu musiała. Nikt jej nie słyszał, nikt nigdy nie miał jej usłyszeć. Zostanie tu i będzie chodzić po tym martwym lesie, i wyć. A kiedy wyła, nie mogąc skończyć, zrozumiała: „To właśnie jest szaleństwo, przyszło to, na co czekałam.... Teraz wiem, jak to jest. Kiedy człowiek tam dotrze, jest po wszystkim. Teraz już zawsze tak będzie”.

Poranna modlitwa to istne piekło. Wspomaga sumienie w zwalczaniu cierpienia i bólu, ale jednak nie jest na tyle potężna, by przezwyciężyć egoistyczny upór. Rozdarcie to męka, stan tak uciążliwy, że człowiek opada z sił, poci się niczym po wielkim wysiłku i napięciu już po kilku pierwszych godzinach dnia pracy. Opiera się, próbuje myśleć o czymś innym, ale nie daje rady, więc poddaje się i zaczyna tonąć, tonąć w otchłani nieczystego sumienia.

Pani rektor Melling wstaje, szybko i zdecydowanie wchodzi na katedrę i niemal na niej znika, co w najmniejszym stopniu nie jest zabawne. (Poranne modlitwy nie odbywają się w dużej sali modlitw w miesiącach, kiedy jeszcze trzeba palić w piecach — ogrzanie jej tylko w tym celu jest zbyt drogie, więc poranna modlitwa zostaje przeniesiona do brzydkiej brązowej sali muzycznej). Pani rektor jest surowa wobec siebie i jej poranne modlitwy rodzą się najczęściej z własnych doświadczeń. Słowa płyną prosto z serca, a ich ton jest ostry i mało uczuciowy — dla Malin to bolesne. Gdyby tylko to! Ale w jakimś ukrytym kącie jej duszy budzi się opór, niczym w obliczu wielkiej niesprawiedliwości. A z kolei zaprzeczenie pobudza sumienie do coraz to silniejszego kąsania... Malin ma ochotę podnieść się i uciec ze swoimi otwartymi ranami przed deszczem soli i pieprzu, ale na tyle jeszcze panuje nad sobą, że mimo wszystko zostaje na miejscu. Wierci się, otwiera i zamyka dłonie, w głębi duszy wzdycha bezgłośnie, zagryza zęby, próbuje być twardą — ale nadal siedzi, zostaje na miejscu. Waleriana pewnie też ma w tym swój udział, jest niczym błonka, chroniąca ją przed popełnieniem jeszcze gorszych głupstw.

Dzisiaj pani rektor mówi o prawdziwej skrusze.

O tym, „jak biedni i jak puści bywamy w naszej skrusze...”.

Zgadza się. Przykładem może być moja błędna odpowiedź na lekcji w piątej klasie, dotycząca gospodarki i norweskich miast. Wstydziłam się jej i żałowałam w sposób małostkowy i próżny — i tak już zostało, nawet teraz czuję, jak się rumienię z powodu tej małostkowej i próżnej skruchy. Przesiąkłam cała małostkowością, moja małostkowa dusza skupia się jedynie na mojej małostkowej osobie.

Ale może to nie ma większego znaczenia?

To nie ma absolutnie żadnego znaczenia pod warunkiem, że człowiek potem nie uzna, iż jest godny zawiązywać sznurowadła innym. Nie miałoby to absolutnie żadnego znaczenia, gdyby nie nasza przepełniona szaleństwem próżność, prowadząca do tego, że jesteśmy skłonni żałować swojej małostkowości — także w sposób małostkowy i próżny. Sam żal jest małostkowy, skrucha jest małostkowa, samo sedno naszego żalu jest do cna małostkowe.

„... to, co naprawdę byłoby skruchą, traktujemy jako zdarzenie bez znaczenia, coś, co najchętniej odsunęlibyśmy od siebie...”.

Byłoby lepiej, gdyby tak rzeczywiście było.

Lepiej? A nie jest tak? Czyż nie wmawiamy sobie, że jest jakieś rozwiązanie inne niż poddanie się? Ciągle odsuwamy od siebie to, co konieczne, udajemy, że istnieje ratunek, nawet jeśli nie jest się gotowym na wszystko? Myślimy, że Bóg może się z nami pojednać. To małostkowe próbować uczynić Boga małostkowym.

„...podczas gdy taki błąd — na pierwszy rzut oka niewiele znaczący — może być znakiem ostrzegawczym, wskazującym na to, iż nasza relacja z Bogiem nie jest wystarczająco głęboka i trwała...”.

Nie jest wystarczająco głęboka i trwała?! Szczęśliwi, szczęśliwi ludzie, którzy nie dotarli dalej na tej chylącej się ku upadkowi planecie! Ci, którzy wciąż jeszcze mogą mówić o relacji z Bogiem! Ci, którzy nie odeszli na tyle daleko, że znaleźli się w ciemnościach!

Chcę stąd odejść! Nie chcę dłużej tego słuchać! Dławi mnie strach! Każde słowo, każdy ton głosu jest wyrokiem, a ja nie chcę być osądzana! Chcę stąd odejść!

Jesteś tchórzliwą kreaturą, która nie chce spojrzeć prawdzie w oczy! Masz zostać: patrzeć i słuchać, zrozumieć, kim jesteś... Zostaniesz skazana. To sprawiedliwe. To nawet za mało, by można było mówić o sprawiedliwości!

„...lecz prawdziwa skrucha według Boga to taka, która powoduje prawdziwą przemianę, pogłębia nasze życie duchowe...”.

Zgoda. Dlatego wszelka moja skrucha, cała moja rozpacz to jedynie dym na wietrze, grzech, który da się udźwignąć — o ile można wyobrazić sobie nieskończoność.

Chcę wpaść w szał, płakać, wyjść!

Siedź, gdzie siedzisz, i wysłuchaj mnie do końca. Musisz zrozumieć siebie w całej swojej nędzy; posłuchaj jeszcze trochę, dobrze ci to zrobi — nienawidzę cię.

„...Ojcze nasz, któryś jest w niebie...”.

I dlatego zasłużyłam na wieczne potępienie.

Podniosła głowę po skończonej modlitwie i utkwiła wzrok w karku Siv Lindvall. Pięknej, smukłej kolumnie, wznoszącej się z doskonałej kalenicy szyi niczym spokojny hymn. I wtedy zaszło coś dziwnego — napięcie i cierpienie Malin na chwilę złagodniało, rozbiegane oczy znalazły punkt zaczepienia, na widok tej wyzwalająco pięknej gry kresek przed nią myśli odpuściły szukanie winnych. Myśli, które w innych sytuacjach trzeba było zmuszać do uwagi, teraz tego nie wymagały — po prostu były i trudno było je zmienić.

Ulga. Cud.

Po odśpiewaniu psalmu ławki zaczęły się opróżniać; Malin podążyła za innymi, niemal tego nie zauważając. Szła pogrążona w rozmyślaniach. Doświadczyła zagadkowego odkupienia. Nie na zawsze, nawet nie na długo, ale wystarczająco, by zabłąkana dusza zdołała zaczerpnąć tchu.

Być może jest tak, że wszystko, co piękne, daje tajemnicze ukojenie. Dziwne i święte.

Ale kiedyś przeżyła już coś podobnego. Gdy zmęczona i przygnębiona wracała ze szkoły, zdarzało się, że specjalnie wybierała jakąś szczególną ulicę, przy której stał ładny dom o czystych, dobrze wyważonych proporcjach. Część jej zmęczenia znikała, gdy chłonęła kształt budynku — czy raczej, gdy pozwoliła mu się chłonąć. W chwilach strachu świat zewnętrzny cofał się, zostawiając ją na pastwę jej bezlitosnej duszy. Teraz wyglądało na to, że na chwilę zmiłował się nad nią i spotkał się z nią, niosąc jej pociechę nie do ogarnięcia rozumem.

Za zrezygnowaną wdzięcznością stała iskierka chciwej nadziei: czy może liczyć na powtórkę?

Ostatnie dni ferii wielkanocnych Malin miała spędzić w Uppsali34; zamierzała odwiedzić Norę Hermansson, która tam studiowała. Poznały się latem na zebraniu chrześcijańskiego związku sportowego35. Nora szybko stała się dla niej kimś na kształt spowiedniczki, chociaż teraz — kiedy i Malin studiowała — prawie się nie spotykały. Prawdę mówiąc, to Malin tego nie chciała. Oczywiście perspektywa uniknięcia przez kilka dni wybuchów przy stole w jadalni była kusząca, ale przecież nie odseparuje się od krępujących sytuacji. Nie spodziewała się od nikogo pomocy, na odpoczynek w obecnych okolicznościach też nie mogła liczyć; Nora należała do ludzi, na szacunku których jej zależało — zachowanie choć odrobiny sympatii, którą być może jednak się cieszyła, wymagałoby w tej sytuacji od Malin takiego wysiłku, że nie wierzyła, iż to może jej się w ogóle udać. W pewnym sensie celem tej podróży, gorzkim celem, była utrata przyjaciółki. Jednak jej matka obiecywała sobie wiele po zmianie powietrza. A zresztą, skoro była, jaka była, to nie zasłużyła sobie na żaden szacunek.

Pierwszy dzień był nie do zniesienia. Malin próbowała się trzymać i zachowywać jak zwykle, ale powodowało to takie napięcie, że nie była w stanie nawiązać żadnej rozmowy. Wieczorem, kiedy siedziały w małym pokoiku Nory na strychu z zapaloną lampą i herbatą parującą w filiżankach, Malin przedłożyła rzeczowym tonem w prostych słowach wypowiadanych stacatto36 pytanie, czy psychologia nie była tak niesłychanie ważnym przedmiotem, że należało go uczyć się jeszcze w szkole, a już na pewno zgłębiać w dojrzalszym wieku, bo przecież istniało tyle rzeczy nieznanych i zaskakujących, z którymi nie bardzo wiedziano, co począć. Dyskusja rozpoczęła się, gdy Nora zdjęła z półki książkę i odczytała wpis z pamiętnika znanego angielskiego psychologa, w którym wspominał o „The Human Bible”, mając na myśli duszę człowieka — i to nie jej piękne strony, a właśnie te nieznane, pełne tajemnic, „amazing is not always amusing37”. To właśnie nazwał the human bible38... Wobec takiego aktu litości Malin nie była w stanie zachować równowagi i z jej oczu popłynął potok łez.

Była wściekała na siebie, ale to oczywiście nie pomogło. Naprawdę pozostał jej już jedynie płacz? Wewnątrz wszystko w niej się burzyło: miała wielkie nowe cele, zdobywała alpejskie szczyty i spadała w przepaści, bała się sennych koszmarów i mogła liczyć jedynie na cud — ale na zewnątrz wszystko wyrażało się tylko jednym: płaczem, płaczem i jeszcze raz płaczem. Tak monotonnym i niezrozumiałym jak niepewne dźwięki wydawane przez głuchoniemego... Nie przynosił jednak ulgi jak deszcz czy rosa, tylko wybuchał z potężną siłą niczym gejzer, gorąca rzeka, która pysznie rzuca się na zbyt dalekie, litościwe niebo. Język, którego nikt nie potrafił zrozumieć. Tak naprawdę miała morze pytań do zadania, mnóstwo przeżyć do opowiedzenia — a była w stanie wyrazić to tylko w ten jeden niezrozumiały sposób. A poza tym — co to były za pytania? Żadnego nie potrafiła jasno sformułować. I jakie przeżycia? Nie była w stanie ich opowiedzieć. Jakby stały po drugiej stronie słów i tego, co niemożliwe do wyrażenia. Jedyne, co mogła zrobić, to czekać i czekać, aż jej życie być może znów się pojawi w świecie, w którym słowa są środkiem przekazu między ludźmi — lub zniknie jeszcze głębiej, tam, gdzie słowa, które posiadamy, nie znaczą już nic, nie docierają do nikogo, gdzie ludzie są niedostępni dla ludzi.

Nora bardzo rozsądnie przyjęła jej wybuch; zdawała się nieporuszona i udawała, że jest to coś całkowicie naturalnego. Malin była jej za to wdzięczna. Pomyślała, że jej wartość zwykłego człowieka jeszcze nie została do końca utracona.

I wieczór zakończył się spokojnie i łagodnie, jak zawsze po takim ataku płaczu, gdy nie miała poczucia, że powinna się czegoś wstydzić.

Jednak następnego ranka, gdy Nora musiała iść na wczesny wykład, znów coś się wydarzyło. Malin siedziała w rogu kanapy, przyglądała się pokojowi i nagle poczuła zdziwienie graniczące ze strachem. Krzesła pokryte kwiecistym kretonem, kanapa w kwiatki, dziergany antymakasar39, półka z filiżankami do herbaty i gładki, biały kaflowy piec zdawały się odsłaniać swoją prawdziwą naturę, grę przypadkowych i zdradliwych pozorów, coś, od czego ona sama już dawno odeszła. Miała wrażenie, że w przestrzeni, w której obecnie się poruszała, formy straciły swoje znaczenie, wszelkie kształty rozmywały się w pierwotnej materii, niczym martwy człowiek, który powoli zanurza się w rozkładającym się świecie i cofając się w procesie tworzenia, coraz bardziej zbliża się do pierwotnej mgławicy, do odtworzonego domu matczynego40.

Zaczęła drżeć przed czymś tak prostym, że trudnym do pojęcia: może okaże się jej światem rzeczywistym — świętym, świętym, świętym...?

Nora wróciła do domu i znalazła Malin w całkowitej rozsypce. Uważnie słuchała jej mętnych prób usprawiedliwienia się („Materia sama w sobie jest święta... Zdejmij buty... Obnaż swoje ciało i duszę... Zbyt święte jak dla mnie”) i wydała krótką acz zdecydowaną opinię:

— Tak, jesteś chora! Jesteś chora! — orzekła i nakazała Malin położyć się do łóżka.

— Muszę teraz na krótko wyjść — oznajmiła po południu. — A ty weź książkę i trochę poczytaj. To ma być powieść, rozumiesz? Nie wolno ci siedzieć i rozmyślać o piecu i materii. Bądź tak dobra i posłuchaj mnie. Wrócę za dwadzieścia minut, może pół godziny.

Malin uśmiechnęła się niepewnie. Tak, dzisiaj nie będzie więcej rozmyślać. Miała wrażenie, że tym razem najgorsze już minęło i przez jakiś czas znów będzie mogła swobodnie oddychać.

Posłusznie sięgnęła na półkę po Kiplinga41 i usiadła w oknie. Na dworze nadal nagie drzewa stały na tle zachmurzonego nieba i z jakiegoś powodu wydały jej się bliższe niż kiedyś. Jakby tliło się w nich słabe życie, co mogło znaczyć, że w jej oczach pojawiła się nowa słaba iskra życia, jakby gdzieś jeszcze istniała tęsknota za tym, żeby wyjść...

Tak, istniała tęsknota — nie zwykły śmiertelny strach. Ktoś, kto szukał, żeby znaleźć, a nie kręcił się tylko w kółko z nudów. Coś, co przypominało powstający zalążek woli.

„Gdzie wówczas będę? Gdzie będzie mój dom?”. Testowała ostrożnie swoją tęsknotę. Lecz odpowiedź wybuchła niczym płomień i wypełniła każdy najmniejszy zakamarek jej ciała:

„Chcę widzieć Siv. Chcę być tam, gdzie jest Siv”.

Co to było! Czy to nie...

Zamknęła mocno usta dla ochrony przed wszelakimi słowami. Prowadziły na manowce, nie chciała ich znać. Stała, czekając zastygła w milczeniu, i nawet strach, który musnął ją przez moment, był spokojny i uroczysty.

Pojutrze wróci do seminarium. Wówczas wszystko stanie się jasne.

Błogosławiona żywa tęsknota! Błogosławione żywe życie!

Wróciła. Wszyscy krążyli i witali się po feriach wielkanocnych. Siv stała przy regale i rozmawiała z Peggy, swoją koleżanką z ławki.

Więc to była prawda.

Prawda, płynąca gdzieś z głębi, pod skórą, rodzaj gwałtownego ożywienia, niczym intensywna nagość prześwitująca przez ubranie, była jak ogień, niemal bolesna w swojej gwałtowności. Nie wykonała żadnego nagłego ruchu, nie krzyknęła, nie zrobiła kroku; stała spokojnie i płonęła. Ale oczy, wygłodniałe, chłonęły rysy tej jedynej prawdziwej twarzy — skupiły się na niej, utonęły w niej. Była w domu! Mogła pozwolić sobie na głęboki oddech ulgi. Nic, żadna kreska, żaden skłon głową, nic, co nie dawałoby tej jednej wyczekiwanej odpowiedzi. W domu, nareszcie była w domu! I gdy tak stała, oddając się bezwarunkowo tym pięknym, surowym rytmom, one zamykały się wokół niej uzdrawiającym chłodem, jakby ich dostojeństwo i siła spływały także na nią, a ona piła i piła z tej złocistej obfitej ciszy.

Wszystko to trwało przez jedną zastygłą w bezruchu chwilę, na którą nikt nie zwrócił uwagi.

Wargi, czy nie możecie zamknąć się mocno wokół tego, czego nie da się wyrazić, by żadne słowo nie wyślizgnęło się w swej złośliwej małości i nie zaczęło mruczeć! Milcz, myśli, nie przeszkadzaj, skoro nie wiesz, co to jest. To coś, co dzieje się tylko raz, a potem już nigdy więcej. Nie nadawaj temu żadnego imienia, zostaw takim, jakie jest, w mojej krwi i w moich oczach, niczym życie i oskoła42! To nowe, co powstało, nie potrzebuje żadnej nazwy.

Takie szczęśliwe bezimienne oszołomienie może trwać dzień — dwa dni, trzy.

Lecz myśl śmieje się w nocy pod poduszką. Bronisz się na próżno, tchórzliwa bestio!

Coś takiego zdarza się raz, raz i nigdy więcej! Zdarzało się tysiące razy i tysiące razy będzie jeszcze się zdarzać, tysiące! Nie wiesz, co to jest?

A bestia wierci się i jęczy, siada i w końcu mówi: „Ja wiem!”.

Tak — i co?

No... Koniec.

Po nocy pełnej czuwania nadszedł dzień egzaminów. Z nauki o religii. Każda z uczennic klasy IV A i B mogła wybrać jednego z proroków jako temat swojej pracy — a teraz czekały na wyrok. Zostały umieszczone w obcych im klasach, w których ławki ustawiono w dużej odległości od siebie. Malin ponurym, wręcz bardzo ponurym wzrokiem zauważyła, że Siv wskazano miejsce za nią, więc podczas egzaminu nie będzie jej widzieć. I dobrze — bo przecież to koniec! I w tym momencie poczuła niezwykle wyraźnie, niemal boleśnie, jak bardzo uzależniła się od tej tajemniczej pociechy, którą niósł jej ów biały niczym kość słoniowa kark z dwiema widocznymi, idealnymi tętnicami... W ich klasie Siv siedziała nieco przed nią, co sprawiało, że Malin w dowolnej chwili mogła spoglądać w jej stronę; i za każdym razem czuła, jak chłodny prąd przechodził jej cierpiącą duszę, zmywając duszność i strach. Na krótką chwilę, co prawda, ale wystarczało aż w nadmiarze. To było oszałamiające bogactwo, cenne, wewnętrzne, życiowe dobro.

A jednak mimo wszystko musiało się skończyć.

Czoło Malin opadało coraz niżej nad kartką papieru. Przed nią nie było już nic, za czym by tęskniła. Tak musiało być. Ze zlęknionym sercem, w jakiś sposób odłączonym od tego, co w danym momencie robiła, próbowała, nie myśląc, odpowiedzieć na pytania, jakby dźwigała jakiś przemożny, lecz nieunikniony ciężar: „2) Obraz Boga się zmienia: ograniczony miejscowy bóg staje się Bogiem dla całego świata...”.

Jeremiasz43! Miał siłę przejść przez wszystko wiedziony nieubłaganym palącym głosem, który w nim tkwił. A ona... Przez nią nie przemawiał żaden święty pałający głos, płonęło jedynie to, co było zabronione. Chęć, by chociaż raz skierować tam swoje spojrzenie.

Znów zaczęły lecieć jej łzy, cicho i niezauważalnie, a przecież nie płakała już od kilku dni... Teraz jednak ponownie wszystko zmierzało w kierunku rozkładu — wiedziała o tym, ale innej drogi nie było. Przed nią nie było nic, jedynie coraz głębszy strach. Tak nakazywało jej sumienie! Sen o jesiennym lesie! Czy wkrótce tam się znajdzie? Jej dłoń ściskała pióro, ale nie potrafiła już pisać. Utonąć w bagnie, utonąć w bagnie...

Czas mijał, mijał, musiała przecież pisać; ale nie pisała.

Jeremiasz, Jeremiasz, Jeremiasz! Nie było niczego, co mogłoby obudzić w niej choć na chwilę zainteresowania Jeremiaszem! Nic, co mogłoby wyrwać ją z martwego paraliżu, dopóki trwał egzamin!

Jedyne, co przychodziło jej do głowy, to kilka wersów, których absolutnie nie mogła użyć w sprawdzianie. Ale czytała je tak często, że znała je na pamięć. To dotyczyło rozdziału, w którym prorok po pobycie w więzieniu i ucieczce z kraju pociesza użalającego się Barucha44: „Oto, co zbudowałem, burzę, a co zasadziłem, wypleniam. Ty zaś chcesz szukać wielkich rzeczy dla siebie! Nie szukaj! Sprowadzę bowiem nieszczęście na wszelkie ciało — wyrocznia Pana — lecz tobie dam twoje życie jako zdobycz wszędzie, dokądkolwiek pójdziesz”45.

To nazywa się pocieszeniem. I właśnie to było takie wspaniałe. Najpierw upomnienie: „Chcesz szukać wielkich rzeczy dla siebie! Nie szukaj!” — słowa zderzyły się z jej tchórzliwym błaganiem o litość, tak cudownie nielitościwie sprawiedliwe. A potem te okrutne: „Sprowadzę bowiem nieszczęście na wszelkie ciało — wyrocznia Pana — lecz tobie dam twoje życie jako zdobycz”. Unicestwiająca ironia Boga; nikt nie jest tak cudownie okrutny. Nagie ciało, odarte z szacunku, odarte ze szczęścia, odarte z bliskości tych, których się lubi — niczym zdobycz, bardziej niż sobie zasłużyliśmy...

Już samo życie było czymś więcej, niż sobie zasłużyliśmy!

A jednak. Może Jeremiasz i Baruch w swoim czasie cenili je bardziej niż my. Może mówiąc życie, mieli na myśli coś więcej niż krwioobieg i codzienne trawienie. Czegóż by nie dała za życie — właśnie ona, zmierzająca ku śmierci za życia...

I wtedy powzięła decyzję. Nagle wiedziała już, że wszystko inne nie miało znaczenia. Chciała wygrać swoje życie, jej życie, nic innego — życie jako zdobycz.

Dzisiejszej nocy Bóg upadł.

A może to tylko sama nazwa, pusta skorupa, upadła.

Ale skorupa ta ciągnęła za sobą moce, które były mocami śmierci. Odrzucam je.

Nic nie widzę. Nie zdradzają swoich imion. Odrzucam je.

Stoję odnowiona na brzegu morza, a sumienie nie jest już moim sumieniem. Odrzucam je.

Pragnienie życia uczyniło mnie nagą. Pragnienie życia sprawiło, że widzę. Cokolwiek mnie czeka, wyjdę temu naprzeciw z nagimi widzącymi oczami.