Dialog II: O znaczeniu słów pobożnych

Synu, doszło do mych uszu, iż w ostatnim czasie zaczęły nachodzić cię podejrzane myśli. To prawda? Coś cię niepokoi?

Ależ nie! Jakiś nadgorliwiec chciał mnie oczernić albo, co raczej bardziej prawdopodobne, doszło do pomyłki. Nie nazwałbym mych myśli podejrzanymi; to raczej przemyślenia, jakie naszły mnie w czasie przewidzianym zgodnie z regulaminem na prace w ogrodzie i w stolarni. Powiedziałbym, że można je porównać do pobożnych obserwacji, ponieważ z natury mają budujący charakter. Jestem poruszony i zdziwiony, że ktoś uznał, iż w ogóle warto zaprzątać sobie nimi głowę, i oburzony, iż przedstawiono je ojcu w tak zniekształconej wersji. Jestem głęboko przekonany, iż okażą się całkowicie niewinne, więc będę wdzięczny i zadowolony, jeśli czcigodny ojciec raczy je rozważyć.

Nie zapominajmy, że kusiciel niekiedy przebiera się w szaty niewinnego dziecka. Tak czy inaczej nigdy nie wątpiłem w twoje posłuszeństwo i dobrą wolę, synu.

Obym okazał się godny twego zaufania, ojcze. Co ojcu powiedziano?

Że przeczysz świętym pismom.

Ktoś haniebnie źle mnie zrozumiał. Ale domyślam się, jak do tego mogło dojść; niech więc ojciec pozwoli, bym się wytłumaczył, chociaż zapewne może to trochę potrwać.

Mów, synu! Dlatego tu jestem.

Powiedz mi najpierw, czcigodny ojcze, czy sądzisz, że osoba niewidoma zrozumiałaby, gdyby ojciec lub ktoś inny, mający dobry wzrok, próbował opisać mu jasne kolory powszechnie podziwianego ołtarza?

Z czysto ludzkiego punktu widzenia wydaje się to mało prawdopodobne.

Mało prawdopodobne, by nie powiedzieć: niemożliwe. Niech mi wolno będzie zadać jeszcze jedno pytanie: gdyby człowiek, który co prawda widzi, ale jest zmuszony posługiwać się laską i od urodzenia jest głuchoniemy, nagle, w wyniku cudu, zaczął słyszeć, to czy zrozumiałby, co znaczy słowo laska?

Nie sądzę... Ale jednak należy dodać, iż rozmawiamy o ludzkiej wiedzy, a istnieje też wyższa mądrość. Dla Boga nic nie jest niemożliwe.

Zawsze z tym zastrzeżeniem, ojcze!

Czyli należy pokazać głuchoniememu laskę, mówiąc jednocześnie: „Laska!”.

Natomiast gdy my, którzy i widzimy, i słyszymy, rozmawiamy o lasce, nie mamy żadnych trudności ze zrozumieniem tego słowa, ponieważ słyszeliśmy je wielokrotnie, a także widzieliśmy rzecz, którą ono określa. Jeśli chcę, żeby dziecko, które nigdy wcześniej nie widziało konia, zrozumiało, jak wygląda to zwierzę, zabieram je w miejsce, gdzie może je zobaczyć i wskazując na nie, mówię do dziecka: „Patrz, to jest koń!”. Mogę też po prostu opisać konia; uczeń powinien mnie zrozumieć, ponieważ mogę posłużyć się licznymi porównaniami: powiedzieć, na ile koń jest wysoki (na przykład, że sięga mi do ramion), że jest brązowy jak moja sutanna, że jest żywy i ma cztery nogi jak pies, a ogon ma z szorstkiego włosia, bardziej szorstkiego niż ludzkie włosy... I dodać jeszcze wiele innych rzeczy.

To wszystko wydaje się prawdziwe i słuszne, rozumiem, że jesteś dobrym nauczycielem szkoły przyklasztornej.

Nie ośmieliłbym się tak powiedzieć. Ale pozwól mi, czcigodny ojcze, mówić dalej.

Kiedy doszedłem do tego, pomyślałem, że tak jest z rzeczami, które są widoczne, ale zacząłem się zastanawiać, co z tym, co tkwi wewnątrz nas. Jak nauczyciel ma nauczać dzieci (i nie tylko dzieci) o pobożności, miłości, szczęśliwości i duchowości, gdy one same nie doświadczyły jeszcze ani pobożności, ani miłości, ani szczęśliwości czy duchowości? Nie można tego porównać do sytuacji niewidomego, bo przecież Bóg nie stworzył niewidomych jedynie do życia wewnętrznego, ani też do przypadku mężczyzny, który nagle zaczął słyszeć; tylko raczej do sytuacji dziecka, które było źle nauczane i słyszy słowo, ale nigdy nie widziało rzeczy, którą ono oznacza. Co ktoś taki zrozumie coś, słysząc jedynie wypowiedziane słowo?

No i cóż ja teraz mam myśleć o twoich zdolnościach nauczania? W każdej chwili możesz przecież pokazać uczniom to, o czym mówisz; są opowieści o świętych mężczyznach i kobietach, o ich czynach i słowach.

Mówię o życiu wewnętrznym, z którego wywodzi się to zewnętrzne. Czyny i słowa mogą być owocami zrodzonymi przez pobożną duszę, ale mogą też być jedynie pozorem. Nie możemy wskazać jakiegoś konkretnego działania i powiedzieć: „To jest pobożność, a to jest miłość”. Ten, komu było dane doświadczyć prawdziwej pobożności czy prawdziwej miłości, płynącej z serca miłującego, pobożnego człowieka, ten zrozumie i rozpozna je w opowieściach o świętych. Ale pomyślmy o kimś, kto nigdy jeszcze nie spotkał prawdziwej pobożności ani w sobie, ani w nikim innym, a widział jedynie dążenie do niej czy też jej pozorną formę. Gdy jego nauczyciel, także będący człowiekiem obłudnym, każe mu czytać opowieść o pobożności, a potem tłumaczy, mówiąc: „Patrz, to jest pobożność!”, czy wówczas ten ktoś nie zrozumie duszy świętego jako czegoś podobnego do tego, co według niego miał na myśli jego nauczyciel? A jeśli mimo wszystko w słowach świętego pojawi się iskra prawdziwej pobożności i stanie się nagle widoczna, czy nie istnieje ryzyko, że pomylimy tę ledwie tlącą się iskrę z mocną, wręcz olśniewającą, aczkolwiek najczęściej jedynie pozorną siłą, którą promieniuje nauczyciel! Lub ktoś, kto nie tylko nigdy nie doświadczył, ale nawet nie widział prawdziwej miłości do Pana czy do Matki Boskiej, może być nauczany przez równie niedoświadczonego nauczyciela, który czuje jedynie lęk przed karą za grzechy i ten lęk nazywa „miłością do Boga”. Czy nie przejmie on nazewnictwa swojego nauczyciela, tak że również dla niego pojęcie „miłości do Boga” w przeważającej mierze będzie oznaczało strach przed karą za grzechy? Tak więc sama nazwa czegoś wewnętrznego może kryć w sobie coś, co ma wręcz przeciwne znaczenia niż znaczenie oryginalne; i to są najwięksi wrogowie tego co pierwotne!

W ten oto sposób dotarłem do tego, co tak haniebnie zostało zniekształcone. Uważam bowiem, że nawet najbardziej święte ze wszystkich świętych pism mogą zostać źle zrozumiane w zależności od natury i doświadczenia osoby, która je czyta. Wszystkie wywody ojców Kościoła, tysiące spotkań na soborach i padające tam tłumaczenia i komentarze nie zmienią tego, że słowo pozostaje tajemnicą, do której klucz ma jedynie ten, kto w życiu i w duszy miał do czynienia z tym, co owo słowo oznacza.

Zaczynam cię rozumieć. A jednocześnie rozumieć też, że nie doszło do żadnego haniebnego przeinaczenia. Wkroczyłeś na niebezpieczną drogę, synu. Może ona zatrząść podwalinami naszej wiary.

Ależ nie, ojcze! Gdy mówię, że litera sama w sobie nie nauczy nas niczego o duszy ani o tym, co najwyższe, uważam też, że żywy duch, zaszczepiony człowiekowi, może nauczyć nas wszystkiego! Taki człowiek może stanąć naprzeciwko drugiego, który jeszcze nie doświadczył działania ducha, i on to pojmie, i natychmiast zrozumie. Uśmiech, gest ręki, gdy idzie przez tłum, nauczy każdego, kto go zobaczy, czym jest miłość bez lęku, w większym stopniu niż jakakolwiek książka. Duch rozpala ducha, tworząc kolejne ogniwa świętego łańcucha prowadzącego przez stulecia, łańcucha, który nigdy nie zostanie przerwany ani zakończony. To jest prawdziwa apostolska sukcesja czasów od Jezusa Chrystusa (I proszę, zauważ, ojcze czcigodny, iż nie zaprzeczam sukcesji apostolskiej, o której zwykle jest mowa, tylko mówię o tej innego rodzaju, nienamacalnej, przekazywanej przez oko i ucho). Może On sam podarował swoje błogosławieństwo i swoją wzbogacającą obecność właśnie po to biednym rybakom, by nie mogli się wycofać i poświęcić swojego krótkiego i cennego życia na bezowocną pisaninę, zmniejszając w ten sposób zakres oddziaływania ducha, lecz by świadczyli własną osobą i nauczali. Siła, jaką wkładamy w to, by klarownie i jednoznacznie formułować odwieczne prawdy, powinna być wskazówką i radością dla tych, którzy tę wiedzę już posiedli. Lecz nauczanie tych, którzy najbardziej tej nauki potrzebują, nie odbywa się jedynie za pośrednictwem słów, ale także przez ducha (przy pomocy słów lub bez nich), przez ducha ludzi żywych. Posunę się do tego, iż stwierdzę, że nieskończenie lepszym nauczycielem niż człowiek uczony, który naucza tego, czym sam nie żyje, jest człowiek prosty, promieniujący duchem, nawet jeśli nie jest w stanie otworzyć ust i nie odróżnia „A” od „B”. To właśnie było moim celem! A więc nic zdrożnego, ojcze, jedynie próba wytłumaczenia słów zawartych w Piśmie: „Litera zabija, ale duch ożywia”1.

Boję się, bardzo się boję, że to wszystko jest siecią, zarzuconą przez Szatana na bezsilne dusze. Teraz widzę wyraźnie, dokąd to zmierza.

Czcigodny ojcze, ojciec mnie przeraża! Jedyny wniosek, jaki wyciągnąłem z moich rozmyślań, jest taki, iż mniejsze znaczenie ma studiowanie i czytanie niż poszukiwanie tego jedynego, co jest konieczne, by utwierdzać nas w pobożności, o ile chcemy być prawdziwymi nauczycielami świętej wiary.

A ja teraz powiem ci, jakie wnioski wyciągam ja sam, ale prawdopodobnie też wielu innych, jeśli chodzi o to, co stałoby się, gdybyś mógł szerzyć twoje nauki.

Przede wszystkim: gdyby było tak, jak twierdzisz, to Kościół powinien jak najszybciej nakazać wszystkim nauczycielom w całym kraju nauczać czegokolwiek, czarnej magii czy wierzeń pogańskich, byle nie chrześcijaństwa. Bo jeśli święte słowa nie znaczą nic poza tym, co reprezentuje sobą nauczyciel, to ilu z tych wiecznie niezadowolonych, chciwych i leniwych nauczycieli zasłużyłoby sobie na szacunek i zostałoby uznanych za godnych przekazywania prawdy? Wiem, że są także dobrzy, porządni, trzeźwi i bogobojni nauczyciele; mając dobre chęci, powiedzmy, że jest ich więcej niż połowa. Ale ilu z nich zasłużyłoby sobie na szacunek? Ilu ludzi Kościoła? Ilu ludzi na ziemi w ogóle? Okazałoby się, że nikt, poza świętymi, nie mógłby nauczać o świętości.

Okazuje się, że jednak mam więcej zaufania w stosunku do ludzi niż czcigodny ojciec. Wierzę bowiem, iż każdy człowiek może podzielić się tym, co ma; nikt nie jest tak biedny, że nie posiada niczego, a jeśli się podzieli, to nadal zostanie mu jeszcze dwanaście koszy2. Jednak co do jednego ma ojciec rację, niestety: jeśli nikt nie jest w stanie przekazać więcej wiedzy o życiu duchowym, niż sam posiada, to być może oczekiwanie, iż człowiek ma nauczać o prawdach naszego Kościoła, jest zbyt wygórowane. Może się tak nieszczęśliwie zdarzyć, iż gdy będzie on mówił o złości Boga, to tak naprawdę będzie mówił jedynie o niesprawiedliwej złości ziemskiego ojca, a gdy będzie mówił o łasce bożej, to tak naprawdę będzie mówił jedynie o własnym słabym morale.

Nazwanie tego wysoce nieszczęśliwym to za mało. Im bardziej się w to zagłębiam, tym bardziej się gubię. Właśnie pomyślałem o strasznym skutku twoich rozmyślań (już to samo wystarcza, by pokazać ich naganność); gdyby było tak, jak sądzisz, to nigdy nie mielibyśmy pewności, co jest czystą nauką. Ktoś mógłby głosić najstraszniejsze herezje, wręcz szerzyć pogaństwo, a jego słuchacze nauczyliby się więcej o wieczności niż ci, którzy słuchaliby kogoś, kto uczciwie starałby się nauczać zgodnie z Pismem Świętym! To niedorzeczne.

Nigdy tak daleko nie doszedłem w moich rozważaniach. Słowa czcigodnego ojca przerażają mnie bardziej, niż jestem w stanie to wyrazić. Czy naprawdę do takich właśnie wniosków prowadzą moje rozmyślania?

Tak, ponieważ twoje rozumienie odwiecznych prawd jest z gruntu fałszywe. Mieszasz to co święte z naszym doświadczeniem świętości. Widzisz objawienie poprzez ludzką duszę, ale zapominasz, iż wiele z tego, co zostaje nam objawione, dusza ludzka nigdy nie będzie w stanie pojąć. Kto jest w stanie pojąć tajemnicę Świętej Trójcy? Nikt, nawet ci najmądrzejsi! Kto jej doświadczył? Nikt, nawet ci najbardziej pobożni. A mimo to jest to święta rzeczywistość, objawiona nam w prostych słowach: Tak to jest! Niepojęte, niemożliwe do doświadczenia, ale tak to jest. Dlatego już samo słowo dostarcza nam wiedzę, mimo że nikt nie jest w stanie wyobrazić sobie, co za nim stoi. To jest misterium wiary!

Dziękuję, że zechciał ojciec zająć się tak dokładnie moimi nędznymi przemyśleniami. Sam nigdy nie odkryłbym tych pułapek, ale teraz, w świetle uwag ojca, widzę je dokładnie.

To, co powiedziałem, winno wystarczyć. Chciałbym jednak dalej ciągnąć mój wywód dotyczący przerażających wniosków, do których mógłbyś dojść, gdybyś nie został w porę ostrzeżony.

Gdybyśmy wychodzili jedynie od tego, co nazywasz doświadczeniem duchowym, i uznali (co ty w swoim pomieszaniu zdajesz się czynić), że święte słowa, nauki i dogmaty to tylko nazwy pewnych doświadczeń, to jaką mielibyśmy pewność, że jakiś Bóg, wspólny dla nas wszystkich, w ogóle istnieje poza naszą ciasną duszą? Weźmy któregoś z ograniczonych, przyziemnych, grzesznych i pysznych, ale ciężko pracujących ludzi na tym świecie; czy ten Bóg, który nauczał swe dzieci modlitwy, mógłby w jakiś sposób przypominać postać, którą zwiemy Szatanem? Niewiele, jeśli w ogóle, pomogłoby, gdyby jego nauki zostały przeanalizowane i uznane przez kolejne zgromadzenia w ramach Kościoła, bo już w momencie, gdy je wypowiadał, nie miałyby nic wspólnego ze świętą wspólnotą. Żadne księgi, pisma, uchwały synodów same w sobie nie byłyby w stanie przekazać czegokolwiek o prawdach duchowych; innymi słowy, nikt tak naprawdę nie wiedziałby, kim lub czym jest Bóg ani gdzie On jest. Jedyna prawda o tym co święte to ta, którą posiadłby każdy z nas z osobna! Kościół czy jakakolwiek święta wspólnota nie byłyby w ogóle możliwe (o ile nie pojawiłby się ktoś nieznany, ktoś, o kim mieliby wiedzę jedynie aniołowie, ale nie ludzie, którzy do tej wspólnoty by należeli!), nauczanie o sprawach duchowych nie byłoby możliwe, ponieważ każdy krok wiązałby się z niebezpieczeństwem nauczania o Szatanie, a nie o Bogu! Każdy byłby pozostawiony sam sobie i musiałby bezradnie brnąć po omacku przez ciemność, a rozpacz ogarnęłaby całą ludzkość. To błędna nauka! Gdybym spytał kogoś: „Co wiesz o Bogu?”, padłaby odpowiedź uznaniowa, niepewna, składająca się z porównań, jak w przypadku, gdy trubadur usiłuje opisać swoją ukochaną; byłaby równie użyteczną wskazówką jak milczenie! Czy ludzie wówczas nie zaczęliby się zastanawiać: „Do czego właściwie jest nam potrzebny Kościół? Mimo wszystkich swoich dogmatów nie będzie nigdy w stanie nauczyć nas więcej, niż nauczyli nas prości ludzie wokół. A jeśliby nas jednak czegoś nauczył, zawsze byśmy się obawiali, iż za pobożnymi słowami kryje się coś bardzo bezbożnego. Poza tym, pobożne czy nie, to w końcu zawsze poznajemy jedynie człowieka!”. Twoje rozmyślania prowadzą do przerażającego wniosku, iż nauczanie o Bogu, pobożności i wyższych cnotach nie jest możliwe.

Ojcze, jestem tak głęboko wstrząśnięty, iż wszystkie moje członki drżą! Któremu świętemu mam dziękować i go błogosławić? Z pewnością świętemu Tomaszowi z Akwinu3, bo zapewne to on przywiódł tu ojca i dał siłę, by przekonać błądzącego syna. Nałóż na mnie pokutę, ojcze, za moją bezbrzeżną pychę, która sprawiła, iż tak nierozważnie podążyłem za własnymi myślami! I jeszcze jedno: proszę wstawić się za mną słowem u mego przyszłego opata, by ze względu na stan mojej duszy zwolnił mnie w najbliższym czasie z prac, przy których myśli mogą swobodnie krążyć wokół wszystkiego, co tyczy Ziemi i Nieba, ryzykując tym samym, iż wpadną w sieci piekielne! Gdybym mógł zająć się czymś, co będzie wymagać całej mej uwagi, to wówczas może uda mi się uratować duszę! Boję się i drżę niczym lunatyk, który budzi się na skraju przepaści!

Malin została wezwana do pani rektor.

Kto wie, jak często grzeszy? I jakie grzechy mogła popełnić! W domu, w szkole, w seminarium jest wiele okazji do dopuszczenia się ciężkich przewinień, o których nie ma się pojęcia, dopóki nie poniesie się za nie kary. Malin na próżno szukała w pamięci czegoś, co mogła zrobić bądź nie — nie znajdowała niczego. Zresztą wydawało się to bezcelowe, bo gdy człowiek obawiał się czegoś konkretnego, zwykle okazywało się, że sprawa dotyczy całkiem innej kwestii. Chociaż w tej chwili nie potrafiła przypomnieć sobie żadnego grzechu, nie mogła powiedzieć, żeby miała czyste sumienie — nawet w tak wąskim i konkretnym zakresie jak codzienne czynności. Seminarium to nie tylko i nie przede wszystkim miejsce, w którym zdobywa się wiedzę zawodową, ale w równym stopniu zakład wychowujący do moralnego życia; i to wszystko się łączyło, można wręcz stwierdzić, że w tym przypadku moralność związana była z zawodem. Malin była głęboko świadoma, iż jej obecny stan ducha pozostawiał wiele do życzenia, co także znajdowało wyraz w jej mowie i wyrazie twarzy w momentach, gdy najmniej sobie tego życzyła bądź nawet sobie tego nie uświadamiała. Nie istnieje zakątek duszy, który byłby prywatny, nic, o czym mielibyśmy prawo powiedzieć: „To wyłącznie moja sprawa, nikomu nic do tego”. A przynajmniej nie w przypadku, gdy jest się nauczycielką lub chce się nią zostać. Wszystko, wcześniej czy później, wychodzi na światło dzienne, liber scriptus proferetur4.

Gdyby tylko potrafiła zachować spokój, nie płakać, bo to tylko wszystko pogorszy. Zacisnęła energicznie dłonie i ruszyła przed siebie szerokimi jasnymi korytarzami.

Pani rektor siedziała przy biurku, zagłębiona w papierach. Posiadała niezwykłą zdolność skupiania się na działaniach, do których jej drobna osoba najwyraźniej była zdolna, i akurat na tej sprawie, która w danym momencie była najważniejsza. To właśnie czyniło z niej tak wyjątkową i świetną organizatorkę. W tym momencie jej brązowe oczy wydawały się zafascynowane cyframi w jednym z dokumentów do tego stopnia, iż Malin miała wrażenie, jak gdyby nie znajdowały się obie nawet w tym samym pomieszczeniu. Po dwóch minutach pani rektor zamknęła skoroszyt, odsunęła go na krawędź biurka i — przestał istnieć. Skupiła się na Malin, wyłącznie na niej. Jej oszałamiająca siła wypełniła pomieszczenie niczym energia elektryczna.

— Niech panna Forst usiądzie!

Czyli chodziło o dłuższą sprawę. Tego Malin mogła się domyślać, skoro została oficjalnie wezwana na spotkanie o określonej godzinie.

— Co panna Forst zamierzać robić po ukończeniu seminarium?

Wybuch! Tego na pewno się nie spodziewała. Siedziała bez słowa niczym porażona tym prostym i oczywistym pytaniem.

Powinna była dać jedyną możliwą w tym przypadku odpowiedź: „Zamierzam zostać nauczycielką w szkole podstawowej”; a ona siedziała, milcząc, przerażona, jakby nagle wyszedł na jaw jakiś skandal.

Od początku miała jasno wytyczoną drogę. To oczywiste, że chciała zostać nauczycielką, dlatego się tu uczyła! Innej przyszłości nie była sobie w stanie wyobrazić: żywi ludzie, dorastające dusze, którym będzie próbowała wskazać drogę, tę, która jej dała siłę. Było kilka powodów, dla których chciała zostać nauczycielką w szkole podstawowej. Jednym z nich był fakt, że ten stopień edukacji dawał większe możliwości wpływania na uczniów. Nauczycielka przedmiotu w prywatnej szkole średniej zmienia klasy, więc dla dzieci pozostaje zawsze jedną z tuzina innych, mniej lub bardziej znanych im osób — podczas gdy nauczycielka w szkole podstawowej uczy tę samą klasę wszystkiego, towarzyszy uczniom w kolejnych latach i w ten sposób staje się dla nich kimś niezastąpionym — jej wpływ jest porównywalny jedynie z tym, który mają na nich rodzice. Drugi powód był taki, że chciała trafić do ludu — do ludu bez cudzysłowu, po prostu naprawdę do ludu, do prawdziwych, zwykłych ludzi i poczuć się wśród nich jak u siebie, stać się jedną z milionów — to zawsze było jej celem, jeszcze od czasu szkoły, gdy oburzona estetycznym snobizmem stwierdziła: „Tak, jestem prostaczką i chcę być prostaczką!”. Pragnęła stać się częścią fundamentu, nie chciała być traktowana inaczej niż wszyscy, chciała wypełniać swoje obowiązki dobrze i sumiennie. Przyszłość jawiła jej się niczym pogrążona w deszczu wielkomiejska ulica jesienią o poranku — droga do pracy i codzienne radości. Innymi słowy, przygoda życia nauczycielki szkoły podstawowej.

Powinna była odpowiedzieć szybko i bez wahania, tego zapewne się po niej spodziewano. Ale ona milczała, sparaliżowana, obnażona.

Zobaczyła siebie — siedzącą na katedrze i nauczającą o wiecznych prawdach. Zapoznającą dzieci z podstawami wiedzy religijnej i zasadami moralnymi...

Pani rektor była wyraźnie zdziwiona jej milczeniem. Co się działo z tą dziewczyną? Czyżby w ogóle nie myślała o przyszłości? Tak nieżyciowi bywali jedynie studenci. A może miała swoje górnolotne marzenia? Lub potajemnie się zaręczyła — w ten sposób odpadało wielu uzdolnionych uczniów w młodym wieku! W pewnym sensie było to smutne, ale taka przecież była kolej rzeczy i tego nie można było zmienić.

— Nie wie panienka, kim chce zostać? — padło nieco sarkastyczne pytanie.

— Wiem. Nauczycielką.

„Mam nadzieję, że rzeczywiście tak jest”, pomyślała pani rektor, zdając sobie doskonale sprawę, że w takiej sytuacji raczej nie wspomina się o ewentualnych zaręczynach, zanim nie zostaną one oficjalnie ogłoszone. Ale są też pewne znaki, które doświadczone oko dostrzeże. Bystre ciemne oczy kobiety spoczęły przez chwilę na Malin, co pozwoliło wyciągnąć uspokajający wniosek: była niemal pewna, że dziewczyna nie była zaręczona.

Umysł pani rektor Melling był zdecydowanie twórczy, organizacyjnie twórczy: jej materiałem były instytucje, a jej usilnym dążeniem — tchnięcie w nie nowego życia. Gdyby była mężczyzną, wybrałaby być może drogę polityki i została wybitnym aktywnym politykiem, o ile jej silne przekonania etyczne nie kazałyby jej pójść w stronę edukacji. Obecnie była politykiem szkolnym w takim samym stopniu, w jakim była rektorką. Drobna, szczupła, żywa niczym rtęć, wypracowała sobie pozycję, która umożliwiała jej w końcu znalezienie przestrzeni do samorealizacji. Strona jej pracy bardziej skoncentrowana na kontemplacji, poranne modlitwy i nauka religii, stały się w pewnym sensie sercem jej skierowanego na zewnątrz życia: jądrem, z którego życie to brało swój początek — a jej pozbawiona sentymentalizmu i autentyczna pobożność zawsze wytyczała ostateczny cel wielorakich dążeń. Mapa świata i rzeczy wszelakich, która była podstawą działań pani rektor Melling, była tak różna od tej, którą posługiwała się Malin, jak światopogląd ministra i eremity.

Malin Forst była jedną z tych uczennic obecnej klasy maturalnej, które interesowały ją najbardziej — i nie chodziło o charakter dziewczyny, ale o jej umysł. Charakter miała bowiem nieco zbyt uległy, kobiecy, zbyt kobiecy, by w pełni zadowolić panią Melling. Gorzkie doświadczenia nauczyły ją, że kobieta musi być nie tylko dwa, ale i trzy razy lepsza niż jej męscy konkurenci, by w ogóle mieć jakąkolwiek szansę zawodową, ale też mieć znacznie grubszą skórę. W tym względzie należało zadowolić się tym, co było, i liczyć na litościwy los — niektórych przecież oszczędzano, podobno „Bóg chroni dopiero co ostrzyżone owce przed wiatrem”5 Natomiast intelekt dziewczyna posiadała niewątpliwie doskonały i należało o niego dbać. Zasługiwał na więcej niż posada skromnej nauczycielki w Bastutrāsk6.

Wiec pani Melling ciągnęła:

— Czy panienka zamierza dalej studiować?

Malin zrobiła niezdecydowaną minę. Czy zamierzała? Na pewno przyszło jej to do głowy, ale nie żeby coś takiego planowała czy wręcz zamierzała... Byłaby to raczej ostatnia deska ratunku od nauczania religii w szkole podstawowej. Ale nie tylko. Tęskniła za wiedzą. Nie taką, którą zdobywa się w szkole — za inną. Czy chciałaby studiować filozofię? Może psychologię? Tak, przede wszystkim psychologię. Trochę to dziwne, że kończyło się szkołę, znając rok śmierci Frederika I7 i wysokość Mont Blanc8, lecz nie wiedząc nic, absolutnie nic o siłach, które zamieniają naszą duszę w chaos czy kosmos.

— Nigdy nie chciała panienka studiować teologii?

— Nie, teologii nie.

Czy to możliwe, żeby człowiek wiedział tak mało o swoich własnych siłach i swoim miejscu w świecie? Pani Melling miała dobrą pamięć, znała niemal na wylot każdego ze swoich uczniów. Nie umknęło jej też, że praca maturalna Malin poruszała temat biblijny i była zdecydowanie dobra. W seminarium dziewczyna wybierała przeważnie tematy o charakterze religijnym lub nawiązujące w taki czy inny sposób do kwestii pobożności. Oczywiście jakość prac miała decydujące znaczenie — powodem tej rozmowy były wyniki niedawnego egzaminu ustnego, podczas którego przedstawiona przez Malin pedagogiczna analiza postaci proroka Jeremiasza została oceniona wyżej niż zadowalająco.

Natomiast jej zdolności praktyczne były zerowe. Nauczycielka gotowania powiedziała kiedyś:

— Nie rozumiem tego, bo przecież Malin Forst nie jest głupia, ale jak tylko bierze coś do ręki, natychmiast można spisać to na straty.

Podobnie wyrażała się nauczycielka robót ręcznych, chociaż w nieco ostrzejszych słowach. Tak więc zajęcia praktyczne nie były silną stroną Malin. Nawet jeśli z czasem wyjdzie za mąż, będzie zapewne musiała zatrudnić kogoś do prowadzenia domu, a sama oddać się pracy duchowej.

Niewykluczone, że Malin Forst nigdy na serio nie zastanawiała się, czy nie poświęcić się swoim zainteresowaniom, więc nigdy też nie pomyślała o akademickich studiach teologicznych. Trzeba było sprawić, by zaczęła używać swojej wyobraźni i swojego rozumu.

Tak więc pani rektor zaczęła opowiadać o potrzebie teologów kobiet, które mogłyby nauczać religii w żeńskich seminariach. Obecnie brakowało w nich kobiet, dlatego też musiały zatrudniać mężczyzn do nauczania religii, co miało swoje niezbyt dobre strony, przede wszystkim bowiem wykluczało autentyczny kontakt z uczennicami, taki, jaki jest możliwy w przypadku nauczających kobiet. Kobiety myślą i reagują inaczej niż mężczyźni.

Tak, to Malin rozumiała. Chyba musiało tak być?

— Osobiście wierzę, że panienka znakomicie nadawałaby się zarówno na studia teologiczne, jak i później na wykładowczynię w seminarium — powiedziała pani rektor.

Studiować teologię, a później uczyć w seminarium! Sprawa była jasna. To dlatego została tu wezwana!

Zaczęła narastać w niej wielka złość. Dlatego, iż okazało się, że potrafi myśleć? Taka była potrzeba! To było jedyne, co się liczyło? A to, co było ważniejsze niż talent? O to w ogóle nie pytano! Zakładano, że to oczywiste. Malin aż trzęsła się z wściekłości — jak ktoś niewinny, kto po raz pierwszy doświadcza tego, że honor i cześć można sprzedać za pieniądze. Jakże bezdennie fałszywe były światowe standardy, odnoszące się do dobra duszy, skoro nakazywały pytać o stopnie i umiejętność pisania.

W następnej chwili przyszła refleksja. To chyba niedziwne, iż uznano, że jest pobożną chrześcijanką, skoro cały czas zachowywała się dwulicowo! Czyja to wina, że nikomu nie przyszło do głowy sprawdzić jej duchowego nastawienia? Sama była sobie winna! Cały czas udawała, pisała prace, chodziła na zajęcia, a tak naprawdę dryfowała między wiarą a zwątpieniem i nikt tego nie zauważył, bo nigdy nikomu o tym nawet nie wspomniała. Jakże nienawidziła tej obłudnicy, Malin Forst! Nadeszła pora, by odkryć karty!

Krótko i zwięźle — tak. Tylko jak?

— Nie sądzę, żebym się do tego nadawała — powiedziała ponuro.

Pani Melling wbiła w nią wzrok, co było irytujące, ale i na swój sposób przyjemne.

— Dlaczego, skoro tylu durnych mężczyzn sobie z tym radzi?!

— Nie to miałam na myśli. Nie nadaję się, ale w innym znaczeniu. Ostatnio bardzo wiele się zmieniło. Zaczęłam we wszystko wątpić.

Pani Melling pokręciła głową przecząco.

— Wszyscy przez to przechodzimy — stwierdziła. — I nie należy tego traktować tak ostatecznie. Po prostu przechodzimy na drugą stronę i zyskujemy pewność.

Jej głos brzmiał przekonująco, ale do Malin nic nie docierało. To było doświadczenie pani Melling. Bo przecież nie zawsze było tak, że przechodziło się na drugą stronę. A jeśli — to po jakim czasie? Mogła zacząć studiować teologię w stanie takiego buntu i nienawiści, mając nadzieję, że to jedynie okres przejściowy?

Na minutę zapadło milczenie. Pani Melling czekała, aż Malin coś powie, może przedstawi swoje wewnętrzne zmartwienia albo zacznie mówić o praktycznym aspekcie studiów. Czekając, sięgnęła po nóż do papieru i przycisnęła mocno złożoną kartkę do blatu, jakby czas wypełniony pustką sprawiał jej ból i chciała przyspieszyć jakieś działanie. Malin zauważyła jej ruch, ale błędnie go odczytała. Ją także przytłaczało milczenie; była przekonana, że pani Melling oczekuje od niej natychmiastowej decyzji. Raz — dwa — marsz! Miała wrażenie, że w jakiś sposób musi porównać oba plany, by mieć prawo bronić się przed przytłaczającą ją silną wolą pani rektor.

— Chciałabym studiować psychologię! — wydusiła z siebie. — I pedagogikę — dodała, mając nadzieję, że to znajdzie zrozumienie u rektorki seminarium.

— To tak naprawdę żadne studia — odezwała się pani Melling sucho. — Wiem, bo też studiowałam oba te kierunki.

Wróciła myślami do swoich studiów z pewną pogardą. Poranne wykłady nawiązujące do błędnego kompendium z pedagogiki. I psychologia! Już wtedy wiedziała o niej dużo, tylko jej wiedza była praktyczna i nieuporządkowana, a wiedza profesora uporządkowana, ale bezużyteczna. Eksperymenty psychologiczne nie radowały nikogo, były przeznaczone wyłącznie dla przyszłych naukowców, badaczy z dziedziny psychologii duszy. Twierdzono, iż edukowano naukowymi metodami... Na pewno, ale w większości przypadków było tak, że ktoś, kto potrafił myśleć, posiadł daną umiejętność jeszcze przed przyjściem na studia, a ten, kto nie umiał, nie nauczył się tego podczas seminariów z psychologii. Siedzące przed nią dziecko spodziewało się wielkich rzeczy po profesorach i ich wiedzy! Nonsens, po prostu nonsens.

Malin nie wiedziała nic o uniwersytecie poza tym, iż była to wyższa uczelnia i tam należało szukać informacji o najnowszych odkryciach naukowych. Być może w interesującej ją dziedzinie nauka nie była jeszcze tak zaawansowana, więc tak naprawdę nie robiła sobie zbyt dużych nadziei co do tego, co będzie mogła tam poznać. W szkole też uczyła się psychologii, pozyskiwała wiedzę o emocjach i woli, o wizualnych, audytywnych i estetycznych typach pojęć — bardzo dziękuję — ale jeśli ktoś nauczył się poruszać w obrębie bibliografii i metodologii, to czy w końcu nie znajdzie chociaż jednego końca nitki, który zaprowadzi go trochę dalej? W stronę umiejętności, które mogą chronić nas przed śmiercią za życia? Przed atakiem nadciągającego chaosu?

— Naprawdę sądzi panienka, że zrobi więcej pożytecznych rzeczy w tej dziedzinie? — spytała pani Melling, a z brzmienia jej głosu można było wnioskować, że pozytywna odpowiedź byłaby zdecydowanie niemądra.

Malin nie odpowiedziała bezpośrednio: „Tak”.

— Skoro mam taką ochotę — zaczęła — to może jednak jest to moim zadaniem...

Twarz pani Melling spochmurniała i przybrała surowy wyraz. Na tak słabej podstawie istota ludzka wybierała swoje miejsce w tym wielkim sporze? Bez poczucia odpowiedzialności za otrzymane dary i przynależności do wspólnoty?

— Droga panno Forst — zaczęła pani Melling. — Właśnie to nazwałabym dziecinnym i egoistycznym rozumowaniem. Powołanie czeka na nas tam, gdzie jesteśmy potrzebni, a nie, gdzie „ma się ochotę”!

Wyrok! Surowy wyrok! Dziecinne i egoistyczne! Malin ogarnął wstyd i poczucie winy, ale nie mogła się poddać, nie chciała się poddać! Mimo, że po policzkach znów poleciały jej te odrażające, znienawidzone łzy.

Pani Melling najwyraźniej przywykła do histerycznych wybuchów. To typowe dla dziewcząt w tym wieku. Przychodzą prosto z domu rodzinnego, w którym nadal są traktowane jak dzieci, i jedynie w ostatecznych sytuacjach są w stanie postawić na swoim tymi właśnie środkami; nie przywykły jeszcze do twardej, namacalnej rzeczywistości, która czekała je na zewnątrz bezpiecznych murów. Nie muszą mieć wyjątkowo złego charakteru czy być szczególnie przewrażliwione, by zacząć płakać — to jedynie nawyk z dzieciństwa, a gdy uświadomią sobie, że płacz nie pomaga, zostawiają go za sobą.

Spokojnie, bez zniecierpliwienia, także po to, by odwrócić uwagę Malin, pani Melling spytała:

— Panno Forst, nie odpowiedziała mi panienka, do czego ma przydać się panience psychologia i pedagogika?

Jej spokojny głos nie powstrzymał potoku łez, przeciwnie, chociaż teraz Malin płakała ze wzruszenia i wdzięczności. Pani Melling była jej jedyną przyjaciółką, przyjaciółką, na którą nie zasłużyła sobie, trwając w swoim buńczucznym uporze. Upór ustąpił, egoistyczna duma zniknęła. Dziewczyna poczuła impuls, by skapitulować, pokazać, jaka jest naprawdę. Uniosła więc twarz, uśmiechając się niepewnie i przełykając łzy.

— Niekiedy marzy mi się nowa szkoła, eksperymentalna, z nowymi metodami...

W reakcji na taką naiwność pani Melling zaniemówiła. Czy to dziecko wierzyło, że może sięgnąć swoją ręką dwudziestolatki po wszystko jedynie dlatego, że „ma na to ochotę”? Naprawdę nie miała pojęcia o toczącej się walce o chleb, nie wiedziała, że większość ludzi jest wdzięczna, jeśli jest w stanie zarobić na codzienne utrzymanie, a jedynie niewielu uda się osiągnąć coś więcej?

Cicho i chłodno otworzyła dziewczynie drzwi do rzeczywistego świata.

— Czy panienka posiada własny majątek, skoro ma takie plany?

Dobrze zadany cios mieczem w samo serce tej, która już wcześniej skapitulowała. Malin zaczęła jeszcze rozpaczliwiej płakać, ale nie było to spowodowane niepewną przyszłością czy kłopotami z reformowaniem szkoły. Pokonało ją ironiczne uderzenie, będące wyrazem pogardy. Poczuła się całkowicie bezbronna w walce rozgrywającej się pomiędzy rektorką — znakomicie znającą nie tylko swój cel, ale z pewnością także plany innych — a nią samą, która jeszcze nic nie wiedziała, nic w ogóle, jedynie poszukiwała i to po omacku.

Pani Melling skinęła głową, dając do zrozumienia, że rozmowa została zakończona. Malin wyszła i wycofała się do najbardziej oddalonego kąta korytarza. Usiadła i płakała.

Poczucie wstydu, spowodowane tym, że zachowała się tak beznadziejnie i odpowiadała głupio jak dziecko, zostało zastąpione gwałtownymi wyrzutami sumienia. Powołanie czeka na nas tam, gdzie jesteśmy potrzebne, nie tam, gdzie same chcemy być... Jakże dziecinne i egoistyczne... Do tego ta gorzka ironia — bardziej niż słuszna po tym, jak okazano jej tyle życzliwości, niezasłużonej życzliwości, którą odrzuciła w tak niezdarny sposób, na ślepo, nieuprzejmie... Powołanie czeka... Stanęło przed nią kolejne wyzwanie, którego nie chciała podjąć, ponieważ była egoistką, całkowicie skupioną na sobie, co jest zaprzeczeniem Jedynej Dobrej Woli.

Jednak na samym dole, w piwnicy, krążyła lunatyczka, która nie pytała, kto tam na górze tyle płakał, już nie — ktoś, kto zaczynał zyskiwać pewność siebie, ponieważ nie miał wyboru. Setki razy stawała wobec podobnych wyzwań i zawsze się od nich odwracała. Słusznie czy nie, ale jest przecież coś, co nazywa się koniecznością. To jest moja konieczność! Moja wola!

Łzy powoli przestawały płynąć, a lunatyczka zaczęła się rozpychać i wkrótce objęła w posiadanie cały dom.

Spokój wynikający z tego, co nieuniknione. Spokój pogodzenia się z losem.

Może w końcu stanęła po stronie wiecznego buntownika, przeciwstawiając się obowiązkom, żądaniom, prawu i moralności? Możliwe. W ciemności rozbłysło maleńkie światełko, gwiazda czy świetlik, trudno powiedzieć. I świadomość tego, że to jestem ja, że to jest moje.

Ty surowa obca siło, jestem taka sama jak ty. Jestem mieczem i wolą.

— Ach tak, zakładacie, że szybko się wycofam! — powiedziała rektorka, kładąc swoją pewną acz drobną dłoń na długim, szmaragdowo niebiańskim stole sumienia. — O nie, zamierzam zostać tu, gdzie jestem.

Nawet tutaj, w Najwyższym Zgromadzeniu, nie było ani spokoju, ani zgody. Kłócono się, posyłano sobie lodowate, pogardliwe spojrzenia, w najlepszym razie proponowano pochłonięcie szacownego przeciwnika, by w ten sposób zapewnić mu rodzaj dalszego życia i zachować ciągłość.

Dla jego członków było wysoce krępujące, gdy kontury zaczynały się zacierać, a honor — zanikać. Było całkowicie naturalne, że rektorka się opierała, gdyż poczuła się poważnie zagrożona.

Osobą, do której się zwracała, był mężczyzna — zważywszy okoliczności, zapewne ktoś nowy. Tak też się zachowywał, nie ze skromnością, lecz z bezwstydem nowicjusza. Na twarzach pozostałych członków zgromadzenia można było wyraźnie wyczytać, co o tym sądzili: „Nie masz prawa zabierać głosu!”. A jednak udało mu się tu wejść i teraz stał przed nimi.

— Szanowny panie, jakim prawem przemawia pan do tego zgromadzenia? — odezwała się rektorka. — Proszę się rozejrzeć! Nie wstyd panu? Chyba nie sądzi pan, że zabieram głos jako osoba co prawda szanowana, ale z punktu widzenia wieczności jednak mimo wszystko niewiele znacząca, jak moja ziemska imienniczka. Nie jestem aż tak zadufana w sobie, by uznać, iż trzymam w swoich słabych rękach klucze otwierające duszę. Nikt jednak nie jest na tyle nieznaczący ani tak wyjątkowy, by móc stwierdzić, iż nie przedstawia żadnej siły czy mocy. Nie jestem sama! A nawet odważę się stwierdzić, iż reprezentuję tę bardziej wartościową część ludzkości, tę bardziej wartościową, proszę zważyć!

Kobieta uniosła dłoń, a osoby wokół przysunęły się w jej stronę niczym straże. Najbliżej niej dostojnicy z chrześcijańskich letnich spotkań, podczas których śpiewano na głos Kościół naszych ojców9 — i robili to wszyscy. Następnie przewodniczący wieczorów wspólnotowych, na których dyskutowano ważne życiowo sprawy i gdzie zza widocznej teraźniejszości wyzierały toczone od wieków spory, gdy w zimowych ciemnościach za oknem odbijały się płomienie niczym twarze aniołów i płonące twarze niczym płomienie ducha. Święci w bawełnianych szatach w kratkę. Święci w czarnych marynarkach z owczej wełny. Za nimi walczący o tę samą sprawę w zamierzchłych czasach, ci, którym udało się postawić na swoim. Tłoczyli się wokół wiernej i silnej osoby, a ich wewnętrzny blask potężniał i szerzył się wokół nich, aż w końcu wszystkich objęła biała poświata; biały tłum, powstały z wielkiego smutku. Liczne światła Wszystkich Świętych rozświetliły ten uroczysty dzień i niekończący się pochód bliźnich przez czas, pochłonięty przez litość, a porywający każdego z osobna w tym wielkim strumieniu. Pieśni dnia Wszystkich Świętych, pieśni zwycięstwa i tęsknoty szumiały nad nimi. Wszyscy Święci! Amen! Amen!

Pani rektor uniosła drugą rękę i obraz rozmył się niczym blednące kręgi kadzidlanego dymu.

— To wszystko to ja — powiedziała. — Ja w obecnej sytuacji. Drogi panie, w tym momencie staję tu jako pełnoprawna wysłanniczka Boga. I jeszcze raz pytam pana: jakim prawem zabiera pan głos przed tym zgromadzeniem, będącym kwiatem naszych czasów?

Nowoprzybyły potrząsnął swoimi czarnymi jak smoła włosami. Krople, które padały wokół niego, paliły niczym eter.

— Prawem rozpaczy — odpowiedział.

Rozległy się głosy oburzenia, nie tyle w reakcji na to, co powiedział, lecz z innego, poważniejszego powodu — w jego głosie rozbrzmiewał bowiem drżący metaliczny dźwięk, budzący skojarzenia z bluźnierstwem, ponieważ zbyt przypominał...

Gdy uniósł swoje ciężkie powieki, rozbłysło spojrzenie emanujące potężną siłą — w jego oczach była moc, która pojawiła się tam podczas ucieczki w całkowitych ciemnościach. Bo kompletne ciemności nie mają potrzeby władzy.

— W imię wiecznego zmartwychwstania!

Oplótł swoje giętkie, błyszczące bielą dłonie wokół miecza u pasa i wszyscy zobaczyli, że był uzbrojony po zęby, usłyszeli chrzęst metalu.

— W imię pochodzenia i pokrewieństwa!

Bojaźliwe spojrzenia powędrowały wzdłuż nieskończenie długiego stołu; wędrowały, wędrowały i wędrowały korytarzem ze snu, znikając gdzieś we mgle prawieków. Niczym niewyraźne poranne góry ukazali się ci najstarsi i najpotężniejsi, zamarli w bezruchu. Niekiedy szeptali między sobą, a dźwięk ich głosów docierał do najmłodszych członków zgromadzenia, tych najbliżej drzwi, najbliżej gwaru, rozbrzmiewającego niczym szum metalicznego wiatru...

Niski mężczyzna w prostym, wręcz nieco zniszczonym ubraniu wstał ze swojego miejsca i zaczął przemawiać. Nie był to mistrz Eckhart, ponieważ był ubrany w świeckie szaty. Mężczyzna ów był kuzynem wielkiego mistyka, tym, który przeszedł na protestantyzm, wykazując się większym zrozumieniem dla znaczenia osobowości niż jego krewny — być może szewc jak Böhme10 albo nauczyciel szkolny; kto to mógł wiedzieć.

— Ten, który przed chwilą przemawiał, to Lucyfer11! — stwierdził. — Odezwał się do nas zły duch, wieczny buntownik. Naprawdę zamierzacie dać mu miejsce wśród nas? Jego droga odwodzi nas od posłuszeństwa.

— Macie na myśli mnie? — spytał nowoprzybyły. — To prawda, moja droga odwodzi od posłuszeństwa. Lecz jeśli wszyscy zgromadzeni raczą spojrzeć w moją stronę, zauważą, iż nie jestem sam.

Pstryknął palcami i wokół niego zapadł mrok niczym podczas buntowniczej walki. Wykrzywione twarze, skulone postaci, ziemiste twarze niewolników, ich zgięte plecy, bezsilna nienawiść i pogarda. Żałosna postać Tersytesa12 z ustami pełnymi wstrętnych słów, zwisających z kącików niczym żabie udka czy szczurze ogony. Paskudne, brzydkie, wyjące w ciemności, zazdrosne, skopane, pełzające i syczące, celujące w kopiącą pietę.

Zgromadzeni siedzieli oniemiali ze wstrętu.

Z tej ciemnej masy nieludzkiego życia wyłaniały się dramatyczne figury, by przeżyć swoją chwilę tu na ziemi i odejść. Niczym horda skradających się wilków pojawili się ludzie Spartakusa13; wyskakiwali z rowów i wąwozów, ich krzyże, całe rzędy krzyży, wznosiły się na tle wieczornego nieba. Jarzyły się ognie; heretycy i bluźniercy ze swoimi odpowiedziami na wszystko, z przyrządami laboratoryjnymi, oddający się zakazanym badaniom. Galileusz14 na kolanach odwołujący swe nauki. Giordano Bruno15 na stosie.

Zgromadzeni ludzie zaczęli się niepokoić.

Brodaty mężczyzna w płaszczu zażądał prawa głosu. Można było pomyśleć, że to prorok Jeremiasz, ten, który w swoim czasie siedział w więzieniu za zdradę. A może Amos16, pasterz pochodzący z miasta Tekoa17, który wpadł w złość, ponieważ pewnego biedaka sprzedano za parę butów. Nie jest łatwo rozpoznać wszystkich w tak licznym zgromadzeniu, szczególnie gdy jego członkowie mają skłonność do stapiania się z tłumem.

— Czyż nie rozpoznajemy tego wszystkiego? — spytał. — Dlaczego pragniesz nazwać ich swoimi? To prawda, że walczą samotnie, prawda też, iż nie zostali przyjęci do świętej wspólnoty. Ale czy w przypadku wielu z nas nie było podobnie, gdy żyliśmy i walczyliśmy na ziemi? Więc na czym polega różnica między wami a nami?

Lucyfer wzruszył ramionami.

— Mnie o to nie pytaj! — odpowiedział. — Myślę, że zawiera się ona w tradycji — dodał nonszalancko.

Rzucił głową i czarne od dymu powietrze stało się bardziej niebieskie, niczym błękitniejące morze, na którym stada niewielkich żagli powoli zmierzały w stronę tego, co nieznane, niczym beztroskie owady: egipskie wstężyki o skórzanych skrzydłach, helleńskie purpurowe żagle. Hiszpański statek z wysokim dziobem wyłonił się jak we śnie, niczym uważne spojrzenie nieomijające niczego, nad zachodami i wschodami słońca, nad morzem w nocy i za dnia. Stawał się coraz większy, coraz bardziej się zbliżał. Na dziobie stał Kolumb18, mrużąc oczy na wietrze. Wypatrywał nowego lądu. Ale ten wyrósł z wody nie jako brzeg czy wyspa, tylko jako falujące, oczekujące losy ludzkie: dziesiątki tysięcy uśmiechów i dziesiątki tysięcy rodzajów nieszczęść. Dziesiątki tysięcy kopalń dusz, czekających na odkrycie i nazwanie. Dziesiątki tysięcy nienarodzonych jeszcze możliwości kształtowania życia.

Lecz tłum ucichł i stał się wyraźniejszy. Dziesiątki tysięcy stopiły się w jedno i udały na odpoczynek pod postacią jednej twarzy — ładnej i surowej — której wszystkie rysy układały się w harmonijny hymn.

— Tu na razie zarzucimy kotwicę — zdecydował Kolumb i zszedł ze statku, a zgromadzeni ujrzeli, iż był to Lucyfer, który, przebrawszy się, zadrwił z nich.

Za rękę prowadził nowego kandydata aspirującego do apoteozy.

Marek Aureliusz19 i Budda20 — obaj w podeszłym wieku — nie mieliby nic przeciwko honorowej asymilacji; spojrzeli na siebie i skinęli głowami. Nowy kandydat emanował pewną szlachetną wzniosłością, która do nich przemawiała.

Z bardziej odległej części stołu zaczęła przesuwać się niczym cień niewielka brązowa postać. A więc on nadal żył! Tak dawno nie zabierał głosu podczas zgromadzeń. Nowsi członkowie zrobili wielkie oczy, a kuzyn mistrza Eckharta skrzywił swoje nacechowane boską dobrocią usta w gorzkim, pogardliwym uśmiechu. Klatka piersiowa tego mężczyzny była naga, widać było totem, niebieski tatuaż: Żółw. Unkas21, Ostatni Mohikanin, w swoim czasie — chociaż było to bardzo dawno temu — posiadał wielką władzę wśród członków zgromadzenia.

— Nareszcie! — powiedział. — Nareszcie człowiek szlachetnego stanu, człowieczego stanu rycerskiego! Rycerski sam z siebie. Człowiek dumny i szlachetny. Czyż nikt cię nie wita? Chociaż teraz wyszedł ci na spotkanie cień z przeszłości. Howgh22. Oto przemówiłem.

Wielu z nowszych świętych żywiło pewną sympatię dla tego niewielkiego wojownika, deklarując bliższe lub dalsze powiązania rodzinne. Święty Jerzy23, pogromca smoków, na którego młodzieńczym czole malował się zachwyt, ale i zapowiedź przyszłych zwycięstw, nie miał nic przeciwko niemu poza tym, iż ten walczył na własną rękę, a nie jako wysłannik królowej niebios. W tej kwestii święty był pewien, że miał po swojej stronie białą część wszystkich zgromadzonych. To było coś, co wydawało się szczególnie niesympatyczne u nowego kandydata — ale cóż, wygląd mógł być jeszcze bardziej odrażający, a tak czy inaczej miał przynajmniej godność.

Panna Mogren wstała i poprosiła o głos. Cytując Viktora Rydberga24 („On jest z tych, którzy nie przyjmują jego imienia”25), zaczęła mówić:

— To nie o nazwisko chodzi. Dlaczego my, tutaj zebrani, pani rektor, kuzyn Eckharta, ja i tysiące innych nie możemy zaprosić istoty tak czystej, ambitnej i idealnej do naszej białej gromadki i potraktować ją jako siostrę? Co Lucyfer ma z nią wspólnego?

Wówczas zbuntowany anioł roześmiał się diabolicznie, co było równie nieprzyjemne jak film edukacyjny.

— Przypominam wszystkim paniom i panom o sile, która wyniosła moją kandydatkę na te wyżyny i otworzyła jej drzwi. Czy nasze zgromadzenie jest skłonne uznać tę siłę za prawomocną...?

Wśród białych przeszedł szept niechęci. O takich rzeczach się nie mówi, to niesmaczne, w naszych czasach nasłuchaliśmy się już o tym wystarczająco. Po chwili milczenia, wynikającego z moralnego obrzydzenia, dały się wkrótce słyszeć karcące głosy, tym razem ogłuszająco donośne.

Lucyfer roześmiał się niewzruszony. Dawna walka rozgorzała na nowo, prowadzona nie ziemską bronią, lecz tajemniczymi siłami, które wskrzeszają ideały, ale też uśmiercają je, gdy przychodzi ich kres. Stał niczym ponury wódz na placu boju i uśmiechał się — bez nadziei, tak jak uśmiecha się wieczny buntownik, świadom tego, że nigdy nie zwycięży w pełni, jeśli pozostanie sobą, i pełen nadziei, niczym pan wiecznego odnowienia, świadom, że nie zostanie do końca pokonany tak długo, jak długo życie będzie trwać.

Na jakim progu cudu ukształtował się sens wszystkiego, zmieniając się w kreskę i ruch?

Na tym samym, na którym światło stało się światłem, a dźwięk dźwiękiem. Na progu rodzącego się zakochania.

Jednokomórkowe zwierzę pierwotne, ze swoim zaledwie szczątkowo rozwiniętym umysłem, brnęło samotnie przez mrok. To wówczas uległo miłości do morza — i stworzyło morze, wykształcając cząsteczki tlenu i wodoru i nadając im sens. Pojawiła się na świecie wilgoć i rześki chłód. Następnie uległo miłości do przestrzeni — i stworzyło dźwięczną przestrzeń, dbając, żeby powstał zmysł słuchu, by fale powietrza nabrały znaczenia. To wówczas na świecie pojawił się dźwięk i szum. Wtedy to uległo miłości do wszechświata — i stworzyło wspaniały wszechświat, troszcząc się, by powstał zmysł wzroku i zaistniały pierścienie eteryczne — na świecie pojawiły się kolor i światło. Wówczas wieczne zakochanie stworzyło świat, który nabrał znaczenia.

Pewnego dnia wzrok, zaniepokojony i wiecznie czegoś wypatrujący, uznał, że musi się wypowiedzieć.

— Czuję się zmieszany i nie wiem już, czy jestem wzrokiem. Obejmuję i towarzyszę niczym uczucie, wstrzymuję oddech, czekając, jakbym był słuchem, biorę oddech pijany niczym zapach i piję jednym haustem, jakbym był smakiem. Ale jednego jestem pewien: gdy obejmuję, słyszę, oddycham i piję, ma to głęboki sens, cel, do którego zmierzam, drżąc cały. Czyżbym stał na kolejnym progu stworzenia?

A słuch odpowiedział cicho, tak jak winien to zrobić ktoś wiecznie nasłuchujący:

— Wiem, wiem! Gdy muzyka bierze mnie w swoje posiadanie, nie zawsze jest tak, że uszczęśliwia mnie każdy dźwięk czy każdy oszałamiający zestaw akordów. To, czego ja szukam w dźwiękach, znajduje się gdzieś pod nimi bądź poza nimi. Powiedz sam, wzroku, czy nasycony kolor purpury lub oszałamiająca gra świateł napełnia cię życiem podobnie jak tajemnica, o której mówisz: ludzkie linie i ruchy, ukazujące nowy świat? Powiedz, czy objawienie wobec zmysłów nie jest jednocześnie objawieniem tego, co kształtuje umysł poza zmysłami i nie zna żadnych granic dla swego wiecznego zakochania? Czy nie jest to iluzja czegoś, co właśnie powstaje?

— Nawet ja, najmniejszy z braci — odezwał się smak — ulegam oszołomieniu porównań: kropla goryczy czy kwasu może stać się zachętą do zwycięstwa, przypomnieniem o giętkości ciała tuż przed skokiem. O ile bardziej wy, moi starsi bracia, musicie wypatrywać wewnętrznej gotowości do skoku i ucieczki!

Malin, pełna bojaźliwego szacunku, obudziła się, mając przed sobą nowe dni całkowicie innej rzeczywistości. Rzeczy nabrały głębokich barw i stały się jej bliższe, nawoływały i przyciągały. Droga do seminarium ze stacji Södra26 była tego ranka trudną do pojęcia przygodą, promienie wiosennego słońca padały na szczyty dachów kamienic, odsłaniając świat pełen głębokiego ciepła i przejrzystości, nasycony znaczeniem bardziej intensywnym, niż mogły oddać to słowa. Jakby świtanie i cała świetlana poświata nadeszły nagle, z ledwie zauważalnym i szybko przemijającym zapachem kwiatów — łagodna i tajemnicza przyroda, czubate kosze róż. Malin wstrzymała oddech, a jej serce zamarło, gdy w ich zapachu próbowała złapać tę chwilę niepojętej obietnicy.

Doświadczenie, jakim okazała się droga ze stacji, prowadziło do kolejnej przygody, tej właściwej. Dziewczyna zmierzała na uroczystość, jaką było pierwsze spotkanie tego dnia. Za każdym razem, kiedy ją widziała, stawała w wielkiej ciszy. Obraz był tak oszałamiająco piękny, że pamięć nie była w stanie go oddać. Najdoskonalsze wspomnienia były bezsilne wobec rzeczywistości — mimo że żyła z dnia na dzień, tak jakby służyła do mszy, jak żyje się, mając przed sobą uświęcający, trudny cel.

To trudne — dlatego że Siv nie była tylko Siv, ale stanowiła też objawienie pewnej drogi życiowej. Doskonała kolumna szyi jak z kości słoniowej stawia większe wymagania wobec postawy człowieka niż wszelkie inne zasady.

Malin miała wrażenie, że jej kręgosłup kuli się w bólu, ale skurcz był mimo wszystko dobroczynny, wyrażał tęsknotę za surowością i rozczarowaniem. Gwałtowna moc, której na próżno wypatrywała, okazała się rzeczywistością.

Nikt niczego się nie domyślał, a już najmniej sama Siv. Szybkie spojrzenia, które dodawały Malin siły, nie budziły niczyjego zainteresowania. Nigdy nie musiała w sposób celowy szukać jej towarzystwa, a mimo to często mijały się na korytarzach, na schodach, w sali wykładowej. Asceza tych kilkusekundowych spotkań była niczym samoistny dar od czasu, była częścią surowej i cudownej samodyscypliny, której wymagała Siv, sama o tym nie wiedząc. W oczach Malin byłoby dużym nietaktem próbować narzucić swoje towarzystwo komuś takiemu jak Siv; dostałaś nowe życie, do tego wszelkie ziemskie i niebiańskie wspaniałości — a chcesz jeszcze więcej? Ale w jej wstrzemięźliwości była też egoistyczna nieśmiałość: teraz, kiedy mogła cieszyć się szczęśliwą ufnością i oddać się nieznanej sile wewnętrznej, cofnęła się, być może dlatego, by nie zniszczyć niczego jednym fałszywym krokiem, sentymentalnym tonem czy jakimś sztucznym gestem — nadal obecnymi niczym pozostałości po przebytej chorobie. Powinna czekać, pozwolić mocom działać. Słowa, które między sobą wymieniały, były nieliczne i rzeczowe i to właśnie stanowiło część obrazu Siv i drogi do Siv. Im bardziej pełna godności rzeczowość, tym więcej było w niej Siv.

Bo Siv kojarzyła się ze wszystkim, co miało bezpośredni i oczywisty związek z rzeczywistością, z rzeczami namacalnymi i z milczącymi istotami, z roślinami i zwierzętami. Malin, która zbliżała się do niej z zewnątrz, przez spojrzenia raczej niż przez jakiś duchowy kontakt, Siv wydawała się bardziej kwiatem niż walczącą duszą. To była oczywiście przesada, wynikająca z tego, iż nie znała jej od tej drugiej strony — a mimo to istniało jakieś więcej i jakieś mniej, oznaczające kierunek i rodzaj — i to właśnie różniło ją od innych. To też sprawiało, że patrzyła przed siebie inaczej niż wcześniej. Kiedy wybuchła wiosna — zresztą niezwykle wcześnie, bo już w kwietniu było ciepło jak latem — Malin odkryła, że jej stosunek do życia bez słów się zmienił. Zawsze szukała samotności i przyrody, ale jej rytm — pojawienie się pączków na drzewach, kwitnienie i owocowanie, a potem kiełkowanie i więdnięcie — to wszystko było raczej punktem wyjścia do uświęconego i symbolicznego świata wewnętrznego. Kiedy teraz chwytała listek czy źdźbło trawy, miała wrażenie, że jej dłoń dotyka gładkiej powierzchni czegoś nieznanego, ledwie rozpoznawalnego ty, złotozielonego i tętniącego słonecznym życiem, czegoś, czego jej własne ciasne ludzkie doświadczenie nigdy nie będzie w stanie pojąć — szczęśliwie zamkniętego w sobie, podążającego w zgodzie ze swoją naturą, o nic nie pytając. I w tym bezkresnym ograniczeniu czuła zalewającą ją radość dla tej obcej istoty, która stała tu, dotykając jedynie powierzchni.

Jadąc pociągiem do miasta, a potem wracając, stała na korytarzu i drżała z radości, bo mogła podziwiać rozkwitające jasne liście i nowe pędy drzew. To z nimi Siv była spokrewniona. Rosła tak jak one, w zgodzie z wewnętrznymi prawami karmiących je korzeni. Rozwijała się niczym piękne młode drzewo czy kwiat.

Lecz czego potrzeba, by człowiek mógł pozostać tak nietknięty!

Mając jeszcze świeżo we krwi i w nerwach wspomnienia niedawnego chaosu, Malin patrzyła, jak harmonijna istota ludzka pływa we wzburzonym morzu niczym delikatna róża nocy, która mogła żyć jedynie, gdy delikatnie, ale i odważnie starała się dotrzeć do granic samej siebie, dbając o surową samodyscyplinę. Wszelkie zwody i cała ta giętkość, dyscyplina ruchów i rytmu, dająca pływakowi i tancerzowi siłę swobodnego ograniczenia — tym wszystkim była Siv. Wszystkim, co dumnie i w sposób oczywisty podporządkowywało się własnej konieczności, pozwalając, by ta dźwigała wszelkie święte kwiaty, które mogą rozwinąć się, gdy zajdzie taka konieczność. W łaźni seminarium Malin miewała potajemne i żarliwe spotkania z Siv, nie osobiście, tylko w formie zimnego prysznica dwa razy dziennie. Ale ani chwili dłużej, niż to było niezbędne — co też stanowiło część tego rytuału.

Następowały nawroty, mniej lub bardziej widoczne na zewnątrz. Nie przechodziło się od choroby, którą była Malin, do zdrowia, którym była Siv, jakby skakało się przez rów. Ale nic nie mogło jej zniechęcić czy odstraszyć, ponieważ praca i poświęcenie, wynikające z wielkiego oddania, już same w sobie oznaczały szczęście podboju.

Jedna z trudniejszych porażek miała miejsce na sali gimnastycznej.

Malin nie była co prawda wybitną gimnastyczką. Jej siła tkwiła w czymś innym. Teraz, kiedy ciało w całej swojej wspaniałości zdominowało ją niczym życiowe objawienie, bolała nad swoją jednostronnością. Chętnie pisałaby nieco gorsze prace, a lepiej skakała przez kozła. Istniał tylko jeden sposób: cierpliwe ćwiczenia.

Była jednak pewna czynność, z którą w ogóle sobie nie radziła, a mianowicie wspinaczka. Kiedy panna Tybb opuszczała liny i Siv stawała przy jednej, a obok niej Malin przy drugiej, przechodził ją dreszcz, bardziej zdziwienia niż przerażenia — czy teraz, w tym nowym stanie rzeczy, będzie potrafiła osiągnąć to, czego wcześniej nigdy umiała dokonać? Dlaczego nie? Dlaczego nie wierzyć w cud — w taki maleńki cud, niewiele znaczący w porównaniu z tymi potężnymi, które na nią spłynęły?

Kolejny wysiłek — i nic z tego. Jeszcze raz i jeszcze raz — nie. Jeszcze raz — Siv była już wysoko — musi jej się udać, beznadziejne kluchowate ciało, znienawidzona masa bezużytecznych zwiotczałych mięśni, obrzydliwa znienawidzona krewetka, która nawet nie potrafi się wspinać. Musi się jej udać, ale nie udaje się, nie udaje się, nie...

Energia zamieniła się we wściekłość, a wszystko skończyło się histerycznym wybuchem płaczu. Panna Tybb przywołała ręką Nanni Fransson.

— Wyprowadź ją na korytarz i uspokój!

Siedziała teraz złamana wpół na ławce obok Nanni Fransson, nie zważając na próby pocieszenia, ale jej umysł pracował intensywnie. Poniosła porażkę. Nie chodziło o to, że nie potrafiła się wspinać, ale że potraktowała ten nieistotny dziecinny upadek właśnie jako coś istotnego. Popełniła przestępstwo przeciwko temu, co naprawdę było ważne. Zrobiła to, zamiast przyjąć fakty z opanowaniem i spokojem, niezależnie od tego, czy ktoś prezentował jej życzliwą czy nieprzyjemną twarz. Można to też było wyrazić tak: przeciwko Siv.

A kiedy Nanni Fransson próbowała ją uspokoić, czego ona nawet nie zauważyła, Malin zdołała unieść się nie tylko ponad swoją histeryczną próżność i skierowaną we własną stronę nienawiść, ale też ponad wstyd spowodowany przez to wszystko, poznając głębiej zasady, które definiowały Siv. Miód goryczy, słodycz porażki. Będzie jej wstyd przed Siv, na pewno — więc chyba powinna to zrobić, na pewno. Tak. Do końca! Być może Siv zacznie nią gardzić — miała do tego prawo, mogła to zrobić. Zawalczy o jej szacunek nowymi staraniami — a jeśli ludzki aspekt Siv oprze się im, bo nie jest w stanie dojrzeć tego, co w niej tkwiło i nie może wiedzieć wszystkiego — to przynajmniej Malin zbliży się do tego, co wyrażała sobą Siv...

Po tym zdarzeniu nowe wybuchy już się nie zdarzały.

Wszystko, co wyrażała sobą Siv...

Nie przez słowa czy w rozmowach, ani nie przez to, co powszechnie nazywamy duszą. To gesty i ruchy sprawiły, iż wyczuwała, że przesłanie uległo zmianie. Nie było w tym nic tajemniczego; widziała to wyraźniej, niż gdyby zostało wyrażone słowami. Malin uczyła się nowego języka: języka rzeczy. Można powiedzieć, że w ten sposób zastąpiła znany sobie system nazw i pojęć, który porzuciła — a może zgubiła — w morskich falach przy brzegu. Wytrwale brnęła przez to co nowe. Był pewien tajemniczy obraz, którego reprodukcję kiedyś widziała i do którego wracała, szukając podobieństw z własną sytuacją: dziecko leży samotnie na sawannie, nagie, z szeroko otwartymi oczami; na horyzoncie zbierają się poranne chmury, nieznane jej zwierzęta piją z oczek wodnych albo pasą się w otwartej przestrzeni; dziecko leży cicho, z oczami pełnymi nieznanego dnia. Tak samo ona teraz stała wobec rzeczy.

Były takie namacalne, tak blisko niej; nie przemawiały poprzez alegorie ani za pośrednictwem objaśniających pojęć, rzucały się na nią całkowicie indywidualnie. Ze wszystkich stron jej zmysły atakowane były impulsami, prowokującymi do bezpośredniego działania czy zajęcia stanowiska; musiała się bronić, mówiąc „nie” lub „tak”.

Były rzeczy groźne, od których musiała się odciąć. To były te związane z mrokiem. Z księżycem. Obrazy, wiersze, muzyka, rzeczy, które podstępnie kusiły, by odrzucić rozsądek i opanowanie i zanurzyć się w chaosie z bezgraniczną ulgą. Wabiły ze smutną, oszałamiającą słodyczą — można było niemal wyobrazić sobie, jak wszystkie te walczące, zagubione, pozbawione celu pierwotne dusze, z których później formowali się ludzie, czyhają, próbując skłonić ich do powrotu do stanu początkowego braku kształtu. Większość osób wokół niej nawet nie starała oprzeć się pokusie i bez mrugnięcia okiem ulegała jej z pełnym spokojem ducha. Być może wynikało to z tego, że nie byli wystarczająco podatni, nie byli w wystarczającym stopniu ozdrowieńcami, by poczuć, iż droga zmierzała do końca, podczas gdy Malin reagowała wszystkimi nerwami i miała tylko jedno wyjście: odsuwać od sobie wszystkie takie sprawy.

Były też inne rzeczy, które unosiły się ponad chaosem, zebrane razem, uproszczone, wzmocnione. Należały do świata słońca. Dom, krzesło, szklanka, która na całej swej powierzchni emanowała siłą i pocieszeniem. Nie były „piękne” — stanowiły drogowskaz, sygnalizujący jeden ze sposobów życia. Malin pojęła coś, czego nigdy wcześniej nie rozumiała — mianowicie, jak głęboko poważną i wspólną wszystkim ludziom sprawą jest sztuka.

Kiedy matka siedziała i grała sama dla siebie w dużej pustej sali, Malin często zakradała się tam i siadała, żeby posłuchać. I zawsze z tym samym błaganiem na ustach: „Coś z Bacha27”. Nikt inny w tak bardzo oczywisty sposób nie przynależał do słońca i do kosmosu. W gruncie rzeczy nie była wystarczająco wykształcona muzycznie, by zrozumieć, jak dalece był niedostępny. Za dźwiękami, za bezlitośnie opanowanym rytmem, za całym wymiarem muzyczno-technicznym i wszystkim tym co „trudne” , dostrzegała tylko jedno podejście, dość oczywiste.

Wszystko, co pojawiało się w jej zasięgu, było niezmiennie poddawane tej samej próbie na delikatnej wadze dla wszystkich wartości — niezależnie od tego, czy prowadziło to do zdrowia czy wręcz przeciwnie — lub wyrażone prościej i bardziej trafnie: do Siv czy wręcz przeciwnie.

Była w podróży, w drodze do Siv.

Wiosna otwierała się coraz szerzej, każdy nowy dzień przychodził pełen ciekawości, przygoda przygody.

— Oczywiście, że to ładne, a jednak mam wrażenie, że ma się ochotę powiedzieć: „Tant de bruit pour une omelette!”28.

Tak pani rektor Melling wyraziła się z brakiem szacunku o Nowym stworzeniu29 Kellgrena30. Była obecna na jednym z wykładów lektora Fjella z historii literatury i teraz w przyjacielskiej atmosferze dyskutowała na ten temat z przerażonym jej pogardą nauczycielem.

Malin usłyszała te słowa mimochodem i zaczęła się zastanawiać. Une omelette31?

Ale zapewne tak było. Dla niektórych to tylko omlet, dla innych płonący krzew. Obu obozom będzie zapewne trudno przekonać się nawzajem. Można użyć wszystkich dostępnych słów, ale dla tych drugich pozostaną one po prostu słowami.

Z jeden strony: „Kto może oddać trawiące światło, które rozszarpuje duszę na kawałki, by zespolić je do nowego życia?”.

Z drugiej strony: „Kto traktowałby tak górnolotne słowa poważnie?”.

Komiczne, tak, oczywiście było to komiczne. Jeszcze jakiś czas temu Malin sama wierciłaby się niczym zawstydzony owad w mrowisku śmieszności. Ale teraz już nie. Teraz wstyd został zastąpiony przez to, co było ważniejsze.

Niska koścista dwudziestolatka, jaką była Malin Forst, musiała wyglądać komicznie, gdy codziennie podróżowała pociągiem, a potem brnęła ulicą z seminarium do dworca centralnego, by iść dalej w towarzystwie Siv Lindvall tak długo jak to możliwe. Nieśmiały i pełen podziwu wzrok, gdy kierowała swoje spojrzenia na piękny profil Siv — komiczne, komiczne! Gdyby była młodym mężczyzną idącym u boku potajemnie wielbionej dziewczyny, wówczas być może — ale tylko być może — potraktowano by ją na serio. Gdyby była młodą kobietą, idącą u boku potajemnie kochanego mężczyzny — to wówczas też otarłaby się o śmieszność. Ale tak, jak to wyglądało w tej chwili — było beznadziejnie komiczne! O ile nie jeszcze gorzej.

Gdy nagle człowiek staje się sztywny niczym patyk, milknie i ogarnia go smutek, to bynajmniej nie czyni go to mniej śmiesznym. Wtedy otwiera się przed nim pustka — nie ta cicha, którą można wypełnić i przyjąć, ale ta wszechobecna niczym paraliż. I zawsze dzieje się tak, gdy wydarza się coś, za czym tak długo tęskniliśmy. Gdy człowiek jest samotny, wtedy myśli: „To chcę ci powiedzieć, to chcę ci pokazać”. Lecz gdy wszystkie te zamknięte w nas marzenia nagle znajdują urzeczywistnienie, następuje panika. Napadają na siebie, stają sobie na drodze, toczą ze sobą zapasy, wiążą się i w końcu nic już się nie rusza, siła przeciwko sile — z zewnątrz przypomina to śmierć. Znikają myśli, znikają uczucia, wola pozostaje niewzruszona.

Można iść i iść, nie mając siły wydobyć z siebie żadnego dźwięku. Dopiero kiedy docierają do mostu Riksbron32, udaje jej się wydukać kilka potykających się o siebie słów:

— Pomyśleć, że wierzby już tak się rozwinęły!

Bo rzeczywiście się rozwinęły. Ich jasnozielone welony zwisają wiosennie nad błyszczącą powierzchnią Norrströmu33, ale w momencie, gdy wypowiadamy te słowa, one stają się równie obojętne jak uliczny bruk, po którym stąpamy, a tego, co naprawdę chcieliśmy powiedzieć, już dokładnie nie pamiętamy, mamy jedynie pewność, że było to coś zupełnie innego. To właściwe leży zapewne schowane gdzieś w jakimś kącie, związane i strzeżone przez całą naszą wewnętrzną siłę. A wszystko inne straciło swoje barwy i życie i przestało być rzeczywiste.

Potem, kiedy znów zostajemy sami i paraliż zaczyna odpuszczać, czujemy się przerażająco zmęczeni. Bardzo boli nas stopa, a gdy zdejmujemy but, widzimy, że w naszej pięcie utkwił kawałek drutu — co musiało się stać jakiś czasu temu, tylko byliśmy tak spięci, że nawet tego nie poczuliśmy!

Wszystko to można od biedy tłumaczyć innym, tym od omleta, właśnie dlatego, że to jest coś, z czego można się śmiać. Jednak po chwili wzruszyliby ramionami, mówiąc: „Drogie dziecko, czemu to niby ma służyć?”. I jak wtedy wytłumaczyć, że mimo wszystko musimy znosić całą naszą śmieszność, która rzeczywiście może być bezpodstawna — z jednym wyjątkiem, a mianowicie że to wszystko jest także dla Siv. A zmęczenie paraliżem i śmiertelne upokorzenie? I fakt, że bez wahania, raz za razem, narażamy się ponownie na to samo poniżenie, gdy tylko nadarza się ku temu okazja?

Jeden z powodów jest oczywisty i zrozumiały: zawsze mamy nadzieję, że wszystko się zmieni. Tyle bowiem się zmieniło, także rzeczy, które wyglądały na poważniejsze, trudniejsze, więc czemu nie to? Tak niewiele wiemy o przyszłości, wydaje się ona potężnym, nieokreślonym dalszym ciągiem, bezkształtnym, pełnym niespodzianek. Macamy stopą przed postawieniem każdego kolejnego kroku, nie budujemy na dniu jutrzejszym, ale też nie popadamy w rozpacz; raczej mamy nadzieję, że wspaniale będzie zrobić coś więcej, niż jesteśmy w stanie sobie wyobrazić.

Jednak to coś zupełnie innego nas do tego zmusza. Powoduje, że całą duszą musimy wybierać śmieszność. Czy oni by to zrozumieli?

To, że człowiek nie jest w stanie wyrażać się za pomocą prostych gestów i w głębi duszy może być kimś innym, wydaje się oczywiste. Gdy to się potwierdza, nie dziwimy się. Tyle, że nie wiedzieliśmy, iż nowa strona tej samej osoby może być tak oszałamiająca i ciekawa. Dzięki temu stajemy się przedsiębiorczy. Nie stać nas na uronienie ani jednej kropli.

Było to tak:

Podczas przerwy śniadaniowej grupa przyjaciół stała i żywo dyskutowała. A kto nie chciałby uczestniczyć w tak ożywionej rozmowie? Oczywiście Siv też w niej brała udział, ale obowiązywała zasada nakazująca zachować dystans. Jednak czyż nie najwyższa pora, by w końcu i to się zmieniło? Bo przecież ta reguła powstała z myślą o chorych — i to dawno temu.

Rozmówcy byli pełni pogardy i niedowierzania. Właśnie pastwili się nad sztuką współczesną, a konkretnie kubizmem.

— Człowiek nie jest chyba zbiorem pudełek! — powiedział ktoś.

— Podczas świąt Bożego Narodzenia byłam na wystawie sztuki, gdzie na jednym z obrazów znajdowała się zielona twarz mężczyzny, nie przesadzam, naprawdę zielona! — powiedział ktoś inny.

— To chyba zrozumiałe, że trzeba się jakoś wyróżnić, by być oryginalnym, ale jeśli nic innego nie przychodzi na myśl, to zaczyna się malować kanciaste formy, podczas gdy w rzeczywistości są krągłe.