Dialog III: O Malin Forst

Pomyśleć, że jestem wręcz lekko wzruszony tym, jak to co żywe wszelkimi sposobami upiera się przy swojej egzystencji, nawet tak biednej i skarlałej. Czyż nie ma czegoś wręcz odważnego w tym uporze — o ile można mówić o odwadze w odniesieniu do woli życia, bo to chyba nie jest do końca właściwe? Podobnie jak gdy ogląda się małe szare chaty, czepiające się niegościnnych zimnych gór na północy, późniejsze placówki ludzkiego życia.

Biednej i skarlałej? Naprawdę uważa pan, że można użyć takiego określenia? W takim przypadku jak ten? Ta nadwrażliwość duszy, ocierająca się o upadek i sądny dzień w sytuacjach, gdy my, bardziej gruboskórni, uznamy, że nie ma się czym przejmować. Uważa pan, że właśnie to czyni życie biedniejszym? Czy nie jest to raczej wysublimowane i godne szacunku przedstawienie? Czy w ostateczności, niezależnie od faktów leżących u jego podstaw, nie chodzi o ten głęboki konflikt, który stanowi pożywienie dla wszelkiej wielkiej sztuki i nadaje życiu ludzkiemu jego tragizm? Nie można go unicestwić. Czy istnieje bardziej smutne wyobrażenie niż to odnoszące się do idylli wiecznego raju? Lecz nie musimy się bać. Ten konflikt nigdy nie umrze, dlatego też nigdy nie umrze sztuka, a życie nie straci swej wielkości i podniosłości.

Moim zdaniem jest to bezduszne spojrzenie na cierpienie i walkę o zdrowie. Prawdę mówiąc, przykładanie miar estetycznych do tak poważnych spraw jest niedopuszczalne. Jeśli zdrowie i szczęście nie zgadzają się z waszą estetyką, to być może właśnie ją należałoby zmienić, a nie patrzeć podejrzliwie na zdrowie i szczęście, jedynie po to, żeby móc czerpać przyjemność z konfliktu niczym z „wysublimowanego przedstawienia”! Mój pogląd jest taki: można chyba stwierdzić, iż podejście tej młodej osoby, Malin, do rzeczywistości zmieniło się mimo wszystko na nieco bardziej racjonalne? A więc także zdrowsze?

No cóż, „racjonalnym” nazwałbym każde podejście, pod warunkiem, że pomaga ono nam żyć. (Widzę, że zamierzacie oponować, ale takie znaczenie ma dla mnie słowo „racjonalne”). Nie wolno nam zapominać, że Malin Forst już raz, wcześniej, po swoim tak zwanym nawróceniu, sprawiała wrażenie osoby akceptującej życie, może nawet bardziej niż teraz? Dokonała się w niej zmiana — to wszystko, co możemy stwierdzić. Być może nie ostatnia. Być może to jej nowe nastawienie, które teraz wydaje się jej wyzwoleniem, okaże się dla niej kiedyś równie ograniczające i blokujące, jak obecnie to wcześniejsze.

Tak jest! Też uważam, że Malin Forst przeszła transformację. I to raczej smutną. „Zdrowsza?!”. Chyba nie mówicie tego poważnie! Od początku jest żarliwie religijną, nieco przewrażliwioną, ale niewątpliwie pod względem moralnym wysoce wartościową dziewczyną, z silnym poczuciem przynależności do ogólnej wspólnoty, ale i ze świadomością własnej odpowiedzialności. Czyli, patrząc na to nieco głębiej, jest zdrowym człowiekiem. Potem dopada ją choroba. Rozumiem, że niektórzy mogą uznać, iż ma to związek z jej poprzednim nastawieniem, ja jednak tak nie uważam. Była zdrowa, a potem po prostu zachorowała, to chyba nie wymaga żadnego zawiłego tłumaczenia, takie sytuacje często się zdarzają. A więc choruje. Egoizm, który zaczyna się w niej kształtować i z którego wręcz czyni swój program, jest moim zdaniem znacznie mniej zdrowy niż jej wcześniejsze cierpienia, których doświadczała w tym złym świecie. To dobrze i zdrowo, że cierpiała. A to jej zakochanie wydaje mi się wręcz obrzydliwe. Sama jestem osobą tak zdrową, że coś podobnego brzydzi mnie niemal fizycznie.

Moim zdaniem jest to coś najbardziej idealistycznego, co można sobie wyobrazić, właśnie dlatego, że w tak niewielkim stopniu jest cielesne! Jeśli ktoś potraktuje to fizycznie, to znaczy, że ma chorą wyobraźnię! Tego typu szkolne zakochania pojawiają się tak powszechnie, iż można niemal stwierdzić, że są normalne; i zapewniam, że nie mają nic wspólnego z ciałem, sama obserwowałam wiele takich sytuacji. Co prawda w wieku dwudziestu lat jest już nieco za późno na tego rodzaju uczucia, ale u niektórych pojawiają się one dopiero wtedy. Poznałam Malin Forst osobiście i śmiem twierdzić, że w jej oczach jest coś tak czystego, że przekreśla to wszelkie niegodne fantazje o cielesności. Jeśli chodzi o egoizm i inne przewrażliwione zachowania, to młodzi często podejmują działania, co do których wcale nie są przekonani. Podsumowując: nie sądzę, że z Malin Forst musi wyrosnąć zły człowiek.

Oczywiście, że może stać się nienaganną mieszczką. Ale skoro teraz porzuciła bezpieczny grunt religii i sumienia, by podążyć za bliżej nieokreśloną „tęsknotą”, istnieje duże prawdopodobieństwo, że w taki czy inny sposób się wykolei w swym mieszczaństwie, także tym widzianym z zewnątrz. Przykład ten pokazuje wyraźnie, iż współczesny człowiek nie posiada autorytetów moralnych, które z przytłaczającą siłą i bez żadnych wątpliwości mogłyby wkroczyć w jego wewnętrzne życie. Gdyby nie zaistniało podejrzenie, iż prawo moralne żąda tego co niemożliwe, nie pojawiłby się też żaden stresujący problem. Siła moralna jest zbyt słaba. Powtórzę to, co zawsze mówię: „Dla wewnętrznego duchowego dobra człowieka lepiej jest, jeśli polegnie duchowo, niż gdyby miał zostać «wyleczony» ze swojego poczucia grzechu w jakiś inny sposób niż przez żal i wybaczenie”.

Należy także stwierdzić, iż było błędem zwrócenie się do mającej dobre chęci, ale nieco zagubionej panny Mogren. Gdyby Malin Forst najpierw udała się do swojego nauczyciela religii przygotowującego ją do konfirmacji, jak początkowo zamierzała, lub do innego doświadczonego duchownego, na pewno przemówiliby jej do rozsądku i skierowali jej myśli w inną stronę. Jej religijność zapewne od początku podążała nieco niebezpieczną drogą. Nie była trochę za mocno zabarwiona kwietyzmem1? Przesiąknięta mistycyzmem nieskończoności? Na dłuższą metę osłabia to wolę, tak po prostu jest.

Jeśli chodzi o „przemówienie do rozsądku”, to sądzę, że w przypadku Malin Forst niewiele by to dało. Jej objawy nie wynikały z żadnej dogmatycznej dezorientacji! Obawiam się, że bez znaczenia były także warunki, w jakich dorastała, i ideały, które jej wpajano. Dziewczyna była po prostu zdegenerowana, o czym wyraźnie świadczyły jej ekstatyczne, by nie powiedzieć: histeryczne, skłonności. Z pewnością ma predylekcję do melancholii; motyw potępienia jest tu bardzo typowy i to z pewnością się nie zmieni. Jej poglądy będą podlegać ewolucji, podobnie jak jej nastawienie do życia czy jak to nazwać. Prawdę mówiąc, ten doktor Ringström to rozsądny człowiek, mimo że był „gwiazdorem elit”; zapewniam, że wiele więcej nie mógł zrobić.

Jeśli sytuacja byłaby tak prosta i beznadziejna, to może nie należałoby wydawać tak dużo pieniędzy podatników na system edukacji, tylko pozwolić, by dziedziczne skłonności rozwijały się w spokoju. Osobiście uważam, że Malin Forst uczęszczała do dość dziwnego seminarium. W naszym nikt nie ma czasu, by zagłębiać się w siebie czy, jak pan doktor ładnie to ujął, oddawać się melancholii. A gdybyśmy odkryli u naszych uczniów podobne skłonności, na pewno byśmy znaleźli sposób, by im zaradzić. W tym względzie zgadzam się bowiem z ojcem Malin: to raczej kwestia wychowania niż problem medyczny. Ta historia jest tego przykładem. Czy właśnie nie samodyscyplina z czasem ją zmieniła? Fakt, że odbyło się to przy okazji zalotów, to przypadek. Metamorfoza mogłaby bowiem równie dobrze, co byłoby bardziej naturalne i powszechne, nastąpić w związku z nawróceniem religijnym czy z okazji poznania kogoś o silnej osobowości, bez tej całej otoczki zakochania. Tak czy inaczej chodzi o to samo, czyli o spotkanie z wyższą rzeczywistością etyczną. Ubolewam, że kryzys odwiódł Malin od religii, ale być może jest to konieczny etap w jej rozwoju. Podejrzewam, że wróci, kiedy będzie starsza i rozsądniejsza.

„Wyższa rzeczywistość etyczna”. Naprawdę jesteście przekonani, że postać, którą Malin Forst początkowo nazywała „Siv”, miała swój pierwowzór w rzeczywistości? Obawiam się, że to wszystko było jednym wielkim złudzeniem. Jest wielu młodych mężczyzn, którzy tworzyli sobie podobne wyobrażenia o wybrankach swoich serc, a potem, gdy zostali przez nie przyjęci, czuli się okrutnie oszukani. „Wyższa rzeczywistość etyczna” to według mnie piękna maska, której niekiedy dajemy się uwieść. Prawda zdecydowanie nie jest tak piękna.

To znaczy, że nie szukaliśmy jej z taką ufnością, jak szukaliśmy iluzji. Gdy widzę, jak piękna chusta zostaje rozdarta na moich oczach, wówczas zawsze myślę, że ktoś, kto wcześniej ją utkał i nosił, musiał czuć się wspaniale. Ale za tą chustą nigdy nie znalazłem tego, czego szukałem, nigdy. Jednak gdy się poddałem, odkryłem inne rzeczy, które nadały całej sytuacji większej głębi i dojrzałości, niż mogłem to sobie wyobrazić. Dlatego, jeśli o mnie chodzi, zgadzam się z tym, co sama Malin Forst też zdaje się uważać: musimy oddać się naszym tęsknotom. Kierując się strachem i opierając się, nie znajdziemy niczego, nigdzie. Idąc za głosem miłości, znajdziemy wszystko, wszędzie.

Co? Coś jest niejasne? Nie ma wytłumaczenia? Tak, wiem, że nie ma wytłumaczenia. Ale przynajmniej jednego ta historia i inne również mnie nauczyły: nie należy być zbyt pewnym w odniesieniu do tego, czego się nie wie.

Zakończenie roku odbywało się jak zwykle w dużej sali modlitw.

Seminarzyści w towarzystwie rodziców i opiekunów tłumnie wlewali się do wielkiego pomieszczenia o białych ścianach. Podeszwy szurały, przesuwając się w roztargnieniu po podłodze, gdy ludzie powoli sadowili się w ławkach. Przez wysokie, szerokie okna wpadał letni błękit, spokojny, ale intensywny, a kolorowe wstążki we włosach dziewcząt falowały łagodnie niczym skrzydła motyli, jakby dając znak, że wkrótce podążą za zewem wolności. Nawet ci, którzy wcześniej nie odczuwali nauki jako szczególnie przykrego przymusu, budzili się tego dnia z uczuciem, że gdzieś tam na zewnątrz jest kraina, o której istnieniu zapomnieli, a która czeka na nich z obietnicą spełnienia wszystkich marzeń. Napinane mięśnie i ścięgna trzeszczały, jakby przeciągały się ziewające koty. W powietrzu wisiała promesa nieograniczonego bezprawia.

— Po raz ostatni do owczarni! — usłyszała Malin pozbawiony szacunku szept, gdy wchodziła do sali razem z ubranymi na biało uczennicami ostatniej klasy.

Ktoś inny odpowiedział rozbawiony:

— W tym miejscu na pewno!

Dziewczęta z klasy maturalnej siedziały z przodu, zwrócone twarzami do nauczycieli, którzy z kolei zajęli krzesła z oparciami przy estradzie. Naprzeciwko Malin usiadł lektor Fjell. Miły człowiek, wobec Malin bywał zawsze życzliwy, wręcz po matczynemu łagodny. A jednak nie czuł przykrości, że przychodzi mu się rozstać z nią i z resztą, nie czuł potrzeby szczególnego pożegnania. Malin już pożegnała się ze wszystkimi. Oderwała się od wszystkiego. Znajdowała się gdzieś na zewnątrz.

Fjell miał w kieszonce zegarek na łańcuszku, ten sam, któremu tak nerwowo się przyglądała w dniu egzaminu. Naprawdę tak bardzo się wtedy denerwowała? Dlaczego? Może chciała poczuć ten szczególny — pełen napięcia, ale i uroczysty — nastrój. Ale go nie czuła. Malin uznała egzaminy za rodzaj przedstawienia, w którym miała swoją rolę do odegrania. Nie żeby się nudziła, jednak nie potrafiła wykrzesać z siebie żadnych silniejszych emocji, związanych z powagą chwili. Poza tym wszystko poszło dobrze. Już wtedy czuła się gdzieś na zewnątrz tej rzeczywistości.

Tak, była na zewnątrz, sama i spokojna. Wszystko, co wcześniej miało jakieś znaczenie, widziane z dalszej perspektywy stało się małe, jakby usunęło się gdzieś na bok. Ornamentyka oświetlonych słońcem ścian nie przyciągała już jej wzroku; padający obok promień słońca, ciepły i jasny, sprawiał, iż wydawała się wręcz nierzeczywista. Ach ten promień, bardziej realny niż odbywająca się tu uroczystość — był po prostu promieniem słońca, niczym więcej, czymś pierwotnym, darem, którego nie można było zakwestionować. Ale uroczystość taka jak ta... Czuła się trochę jak wtedy, gdy w dzieciństwie zasiadała do stołu w dniu świątecznego obiadu z długimi przemowami: dlaczego je wygłaszano? To był obcy świat. Wyimaginowany świat. A ona siedziała tu, ona, Malin Forst. Była zapewne dobrze znaną osoba, tą samą, która zajmowała to miejsce pół roku temu. Nie można było tego nazwać oszustwem. Między światem rzeczywistym a wyimaginowanym raczej nie było żadnego mostu. Nie było powodu, by oponować przeciwko temu, co było wytworem fantazji. Tyle że ten drugi świat, ciężki i przekształcony, przedzierał się przez pajęczą sieć, nie pytając o żadne zawiłości — bo tak po prostu miało być.

Przeszło jej przez myśl, że pewnie nie ostatni raz siedziała w tak dużej grupie, czując się na zewnątrz. Będzie pojawiać się w różnych środowiskach i koteriach, będzie przedstawiana: Malin Forst, taka a taka — ale mimo tego, mimo uśmiechów i przyjaznych gestów pozostanie anonimowa, jakby chroniona murem. Będzie uczestniczyć w przyjęciach, nawet chętnie, ale ze świadomością, że raczej żadna z osób, podających się za jej przyjaciół, nie byłaby w stanie spojrzeć w oczy jej rzeczywistości — podobnie jak ona w stosunku do ich realności. Gdy się to wie, można odejść od wszystkiego, przekroczyć wszystko, co wyimaginowane, oderwać się od własnego imienia i nazwiska, usiąść w słońcu, zanurzyć dłoń w wodzie i cieszyć się z tego, że się istnieje, że nie nosi się w sobie lęku, że potrafi się przetrwać. W nagiej rzeczywistości. W której nikt nie jest ani młody, ani stary, ani mądry, ani głupi, ani dobry, ani zły. W której wszyscy są równi w bezwzględnej walce o wszechświat.

Starsze uczennice wyszły zaśpiewać. Między innymi te z siódmej klasy, z jej siódmej klasy! W zeszłym semestrze miała bowiem zajęcia, sześć godzin lekcyjnych, z tą właśnie klasą. Bardzo się do nich wszystkich przywiązała, a kiedy kurs się skończył, była wyraźnie poruszona. Pamiętała, jak dziewczęta uczestniczyły w lekcji. Inga Persson, ze srebrnym pasemkiem włosów, odpowiadała zwykle tak, jak w swojej naiwności sądziła, że powinna była odpowiedzieć. Nieśmiała Anna Lindstedt zawsze mówiła poważnie, nawet gdy jej odpowiedzi brzmiały zabawnie. I jeszcze Karin Andersson, impulsywna, fantastyczna... Na wspomnienie zajęć na policzkach Malin pojawił się rumieniec. Kontrreformacja, taki był temat jej kursu. Uczyła je, że my, protestanci, nie uważamy, iż katolików należy potępiać... Nie chciała przekazać im takiego podejścia do sprawy, nie w tym świecie, nie w tym świecie... Ale to nie było chyba najgorszą rzeczą, która im się przytrafiła. Poczuła nagłą chęć, by wstać, podbiec do nich i zawołać: „Teraz jest inaczej! Teraz ja też już nic z tego wszystkiego nie wiem! Teraz jestem jedną z was!”. Ale one by nie zrozumiały, poszłyby dalej i trafiły w ręce innych, tych, którzy jeszcze wiedzieli, którzy nie byli z nimi i pozwoliliby im przejąć te i nawet gorsze rzeczy. A gdzieś w głębi niej wołał głos przepełniony bolesną wiedzą:

Mój lud!

Być na zewnątrz nie znaczy wcale być daleko od swego ludu, nie, nie od swego ludu. Przeciwnie — raczej tak blisko niego jak nigdy wcześniej.

A potem przyszła kolej, by na estradę weszła najstarsza klasa i po raz ostatni zaśpiewała swoje długo ćwiczone pieśni. Po raz ostatni! A przed nią — jako drugi głos — stała Siv, po raz ostatni, bo Malin wiedziała, że teraz już będą spotykać się rzadko.

Jednak i to nie było pożegnanie. Jak można utracić coś, co rośnie w nas niczym drzewo? Jak w ogóle można sobie wyobrazić, że zakończenie seminarium czy odległość albo czas miały takie znaczenie, iż mogły przysłonić sam fakt istnienia osoby, którą była Siv?

Stała smukła, wyprostowana, wytworna; jej złota skóra promieniowała zdrowiem, rozświetlona szczęśliwą, naturalną szlachetnością, która niekiedy pada na człowieka niczym rosa na trawę. Stała tam, zachowując wewnętrzną i zewnętrzną równowagę, dorosła, pewna siebie. Osoba pełna wdzięku i nieświadomej naturalnej mądrości, usadowiona na wąskiej kładce zawieszonej nad chaosem.

Pieśń rozbrzmiewała — pełna szacunku i lekkości zarazem.

Malin wyprostowała kark; śpiewała razem z innymi, jakby uczestniczyła w tajnej spowiedzi, jedynej, jaka jej została, w której mogła dumnie wyznać swe zakochanie — poza wszelkim rozsądkiem — w wiecznej, upartej, twardej woli życia.

* * *