8

Pani Cecylia Kolichowska wyraziła się raz tak: „Wszystkiego się spodziewałam, ale tego, że będę stara, to nigdy”.

Było to po jednej scenie z Elżbietą. Z tą dziewczyną, do której przywiązała się naprawdę jak do rodzonego dziecka. A czasami myśli, że to jest stworzenie bez serca, zupełnie pozbawione uczucia, ktoś obcy, prawdziwy wróg domowy. Żyje tylko swoim życiem, poza sobą nie widzi nikogo. Nie rozumie, że ktoś obok niej się męczy, że istnieją większe tragedie niż nie móc wyjechać na uniwersytet. Wystarczy po prostu się odezwać, żeby zaraz była innego zdania. Bierze stronę każdego przeciw niej, wciąż o coś walczy, każdy jest bliższy niż ona, jedyna siostra jej ojca, kobieta, która właściwie ją wychowała, nie mając wobec niej żadnych obowiązków. Bo przecież nie jest sierotą, skoro jej matka żyje i opływa we wszystko, a odkąd została małżonką dygnitarza, którego przez szereg lat była kochanką, mogłaby sobie przypomnieć, że ma córkę. Staje w obronie oszusta i złodzieja Gołąbskiego, nie daje ruszyć Chąśbów, którzy na komorne wprawdzie nie mają, ale urządzać u siebie hałasy i pijatyki co tydzień to mogą, ujmuje się za Ignacym, starym leniem i niedołęgą, przez którego marnieje ogród, nie da słowa powiedzieć żadnej służącej. Co to wszystko jest? Poczucie sprawiedliwości, równość, uświadomienie społeczne? Pani Cecylii wiadome były te rzeczy nie od dzisiaj. Sprawiedliwość, dobrze. Ale niechże idzie ze swoimi pretensjami tam, gdzie naprawdę jest jakiś wyzysk i krzywda, nie do niej, którą właśnie wszyscy wyzyskują, której ta kamienica nic nie przynosi prócz kłopotów. „Ja ci wcale nie powiadam — mówiła do Elżbiety — że świat jest dobrze urządzony i że każdy ma, co mu trzeba. Ja tylko nie chcę sama jedna cierpieć za to, że jest urządzony źle”.

Po scenach z Elżbietą następowały godziny i dni śmiertelnych uraz, których zapomnieć nie sposób, milczeń nadętych i beznadziejnych. Honor nie pozwalał odezwać się z pierwszym słowem, upór rozdłużał te stany w nieskończoność. A mroczne powietrze domu napełnione było czarnym promieniowaniem nieznośnej, histerycznej, złej kobiecości.

Pani Cecylia zdawała sobie niekiedy sprawę, że to, co jest takie wrogie w Elżbiecie, to jest po prostu młodość. Wtedy mówiła:

— O jedno cię tylko proszę, moja Elżbieto, pozwól mi spokojnie być starą. Jak umrę, to będziesz tu sobie mogła rządzić po swojemu, jak ci się tylko będzie podobało. Ale tymczasem żyję i jestem u siebie.

Dla pani Cecylii starość była rzeczą najdziwniejszą, jaka się może przytrafić. Młodość stanowiła jej najdawniejsze przyzwyczajenie. To niedbałe codzienne szczęście wydawało się nieodjęte, było stanem naturalnym, jedynym właściwym czasem życia. Starość istniała i dawniej, ale gdzieś daleko, należała do innych ludzi, była cudza, skazana na rychłe przeminienie1 i śmierć. Niepodobieństwem było teraz na to przystać. Przez całe życie oczekiwała jakiejś zmiany, z dnia na dzień liczyła, że wreszcie wszystko się wyjaśni, usprawiedliwi, nabierze sensu, że coś się wreszcie okaże. Całe jej życie było ustawicznym zamiarem, ambitnym projektem, niecierpliwym, gniewnym wyczekiwaniem. Wszystkie te rzeczy niepozamykane, niedokonane, musiały prowadzić do jakiegoś wniosku, coś definitywnego spowodować. Starość była procesem rozpadania się tych złudzeń.

Wydawało się niemożliwością, aby to miało być wszystko. A jednak to było wszystko.

Z powodu ustawicznego od lat niezdrowia, kataru płuc2, powiększenia wątroby, niepokojów serca, pani Cecylia zawsze sobie projektowała, że kiedyś, jak się wreszcie ułożą interesy, „weźmie się do siebie”, odbędzie porządną kurację, wyjedzie do jakichś zagranicznych wód albo do sanatorium. Wówczas zacznie nowe, normalne życie. Wszystkie ważne osobiste sprawy odkładała sobie do tego czasu, liczyła na to jak na rzecz niewątpliwą. Tymczasem nic takiego nie nastąpiło. Przeciwnie, zaczęły się choroby zupełnie nowe, bezsenność, ataki duszności, bóle we wszystkich stawach. Na wąskich, normalnych dotąd palcach porobiły się guzy i skrzywienia, nogi były bezwładne prawie do kolan i każdy paznokieć rwał i bolał na swój własny sposób. Pani Cecylia zaczęła chodzić z jedną laską, później z dwiema, nie mogąc zrozumieć, że coś podobnego ją właśnie spotyka. Nadeszły dni, że nie była w stanie wcale się podnieść. Leżała w łóżku, rozmyślając o tym wszystkim i nie mogąc się temu dość nadziwić. Z największym wysiłkiem, z trudnością niezmierną robiła to mozolne odkrycie, że właściwie nic już ją nie czeka, że się już nic nie stanie. Że jedyna rzecz, jaką ma przed sobą, rzecz ciężka i kłopotliwa, którą jeszcze musi wykonać, to jest umrzeć.

W złych chwilach wracała do niej myśl uporczywa, którą umiała zwalczać wówczas, gdy jeszcze była silniejsza. Była to myśl o synu. Wiele minęło lat, odkąd widziała go po raz ostatni, odkąd ciężko chorego kilkunastoletniego chłopca wywoziła do sanatorium za granicę. Myślała wówczas, że go utraci, przez wiele lat bała się o jego życie. Ale nie umarł. Tylko nie chciał więcej jej widzieć. Odmieniło mu się serce — temu dziecku, tak ją kiedyś uwielbiającemu. Nie mógł jej darować drugiego małżeństwa, w jakimś paroksyzmie3 dziecinnej, patologicznej zazdrości złorzeczył jej i przeklinał. Nie dała sobie wówczas „zamknąć drogi do życia”, jak mówiła. Ileż razy jednak rozważała później w pamięci te słowa dziecinnego jasnowidzenia: „To jest niedobry człowiek, przekonasz się, że on jest niedobry”. Poświęciła uczucie dziecka, by żyć swoje życie, które jest jedno i nie da się powtórzyć. Życie, które łatwo jest zepsuć, a naprawić tak trudno.

Tuż obok panoszyła się młodość Elżbiety. Pani Kolichowska lubiła, gdy Elżbieta wchodziła do pokoju, lubiła jej głos, jej słowa, jej ruchy. Uczuwała wzruszenie, gdy Elżbieta nachylała się nad nią, pytając o zdrowie, gdy grzała dla niej wodę do torby gumowej, rozpuszczała w szklance tabletki Vichy4, gdy krzątała się przy niej, pochmurna, cicha i zręczna. Po dziesięć razy w ciągu dnia pani Cecylia chwytała samą siebie na gorącym uczynku tej słabości. Nie mogła znieść, gdy Elżbiety nie było w domu. Ze wstydem i gniewem oczekiwała niecierpliwie jej powrotu. Za nic na świecie nie byłaby dała wyrazu tym uczuciom tak jej niegodnym. Pokrywała wzruszenie skargami na swój zły los, na chorobę, cierpienia, niewygody, służbę. Ewcia jest niechętna i do niczego, Michalina ospała i leniwa. „Nigdy się nie można nikogo dodzwonić w tym domu, niczego się nie można doprosić”. I jeszcze oczywiście: „Można dziesięć razy umrzeć, zanim nareszcie ktoś się zjawi”.

Wyjazd Elżbiety w czasie ostatniej wiosny to było doświadczenie przechodzące jej siły. Na myśl, że spotkanie córki z matką może coś zmienić w ich stosunku, zamierała z przerażenia. Oto nigdy nie ma spokoju, oto nic na ziemi nie jest skończone i zawsze jeszcze drugi człowiek może stać się dla nas źródłem niewymownego udręczenia.

Stara twarz przyjaciółki, Łucji Posztraskiej, pochylającej się teraz nad jej łóżkiem, przejmowała ją obrzydzeniem. Pani Łucja zastępowała przy niej siostrzenicę, nocowała w domu, gdy pani Cecylii było gorzej. A ona gniewała się na nią za to, że nie jest Elżbietą.

Jak przed laty, pani Posztraska przychodziła nieoczekiwanie drzwiami od kuchni, prosząc o pożyczenie odrobiny węgla albo o parę złotych „do jutra”. Czasami pytała, czy nie mogłaby posiedzieć trochę w ogrodzie, bo ma dużo cerowania, a w mieszkaniu na górze duszno. Albo jeszcze: „Czy nie zrobię ci różnicy, Cesiu, jeżeli przeprasuję u ciebie parę kawałków, bo dziś nie paliłam pod blachą, a Maurycy włożył ostatnią czystą koszulę”. Pani Cecylia przystawała na te prośby.

I pani Łucja zjawiała się z pękiem bielizny. Zawsze ubrana czyściutko w wypełzłe satinetki5 i kretony6, w których służba i sama pani Cecylia rozpoznawała dawne, ofiarowane jej swe suknie.

Co tu mówić, ta kobieta jest po prostu w nędzy. Żyje w ciężkiej codziennej pracy, w nieustannej trosce i zależności. Powinna chyba być nieszczęśliwa, powinna się trochę skarżyć. Nic podobnego. Przychodzi zawsze wesoła, pełna wiadomości lub wspomnień. Niczego nie bierze ze złej strony, może nawet niczego nie bierze na serio. Cały świat jest miejscem, na którym odbywają się sprawy zabawne, a o tych sprawach można się dowiedzieć i później zajmująco to opowiadać. Oto jest rzeczą niewątpliwą, że się Gieraccy rozchodzą. O pani Gierackiej, tej, która miała białego szpica Lulu, już się nie mówi „młoda”, odkąd stara pani Gieracka umarła. Teraz ona z kolei jest stara, a jej mąż chce rozwodu, żeby ożenić się z młodziutką panną Ciwidzką. Człowiek na stanowisku, człowiek, którego pensja wynosi jakieś tysiące miesięcznie. Nic dziwnego, że młodej dziewczynie przewróciło się w głowie, że ma dosyć tego bębnienia na maszynie w biurze. I oto jest temat: mężczyźni! Ach, jeszcze raz można o tym pomówić do syta! Wystarczy młody, ładny buziak, żeby opuścić żonę, z którą przeżyło się dwadzieścia lat, żeby opuścić dorastające dzieci. Mężczyźni! Jakiś niższy gatunek ludzki, rodzaj zwierząt, które należy opanowywać, ujarzmiać, tresować, które trzeba umieć trzymać. Poświęca się temu całe życie, całą inteligencję uczucia, całą przemyślność instynktu, stwarza się nową dyscyplinę psychologiczną, pełną wskazań, norm i paragrafów — na próżno.

Czy na przykład mówi kto kiedy, że jakiś mężczyzna „umie postępować z żoną”? Nie. Bo kobieta jest kimś, z kim można się dogadać, na kogo można liczyć, komu można zaufać.

Ale mówi się powszechnie: „ona umie postępować z mężem”. Albo „ona nie umie postępować z mężem”. Wiadomo jest, że stara Ziembiewiczowa umie, a Łucja Posztraska nie. Cóż to znaczy? To znaczy, że to są jakieś istoty, z którymi nie ma zwykłego stosunku człowieka do człowieka, istoty wrogie, nieobliczalne, pełne dzikich instynktów, tajemnicze i kłamliwe. Trzeba je za wszelką cenę odgadnąć, trzeba się przeciw nim zbroić, życie z nimi wciąż grozi niebezpieczeństwem i zgubą. Nic nie jest niewątpliwe, nic nie jest pewne — a za to możliwe jest wszystko.

Tak. Ale nie wszyscy. Pani Posztraska godziła się na sąd przyjaciółki, jeżeli idzie o cały ten gatunek, jeżeli idzie o mężczyzn cudzych. Ale o swoim mężu myślała inaczej. I zawsze gotowa była o nim mówić, nie bacząc na wyraźną nieżyczliwość pani Cecylii.

Dla niej nie było ważne, że Maurycy wszystkie po kolei posady tracił z powodu lekkomyślności i pijaństwa, że podpisywał weksle7 obcym kobietom, że popełnił jakieś nadużycie i miał sprawę, z której się szczęśliwie wykręcił. Ważne było, że jest stanowczy, że jak coś powie, to już tak musi być, broń Boże mu się w czym sprzeciwić. Nie było ważne, że od rana siedział u Chązowicza i w jakąś loteryjkę przegrywał grosze wyłudzone przez nią od pani Cecylii. Że wracał tam zaraz po obiedzie, z którego, żeby nie wiem co, nigdy nie był zadowolony, gdyż jak nikt znał się na jedzeniu i niełatwo mu było dogodzić. Że wieczorem znalazł zawsze sposób, by gdzieś z kimś popić, gdzieś się zadłużyć czy jeszcze raz kogoś naciągnąć.

Ale było ważne, że to jest grand seigneur8 w każdym calu, że ma takie szczęście do ludzi, iż wszyscy za nim przepadają. To prawda, że jak nie jest w humorze, to do niego ani przystąp. I język ma cięty. Nie daj Boże mu się narazić, bo człowieka tak urządzi, że każdemu się później odechce go zaczepiać. Ale po dobroci, to nie ma milszego człowieka. Przystępny, popularny9, do szpiku kości demokrata — nie taki, jak to są dzisiaj, co dla interesu z każdym jest za pan brat — ale prawdziwy, szczery, z sercem.

— Naturalnie, nie mówię o tobie, bo ty jesteś wyjątkiem. Ale pokaż mi dziś, proszę cię, moja Cesiu, człowieka, który by był takim jak Maurycy przyjacielem. Ja bo takiego nie widzę, prawdę ci powiem. Dla siebie i swoich nie dba o nic, to prawda, sama wiesz, jaki jest, ale dla drugiego wszystko zrobi, o każdą rzecz się wystara, potrzebującemu odda ostatni grosz, każdemu pomoże, poradzi, każdego poratuje.

Pani Cecylia siedziała na krześle w kuchni, trzymając obie laski w jednym ręku. Złość ją brała na głupotę tej Łucji. Więc co? Miała się z nią razem zachwycać tym Posztraskim, który odkąd tu mieszka, grosza uczciwie nie zarobił, nigdy do domu nie wraca inaczej jak pijany, po nocy dobija się do bramy, robi hałasy, a stróżowi, co mu otwiera, szeląga złamanego nie da? Cała kamienica z niego się wyśmiewa, tylko ta jedna żona nic nie widzi. Dogadza mu, pracuje, zdziera sobie dla niego ostatnie siły i daje się takiemu gałganowi wyzyskiwać. Zniecierpliwienie pani Cecylii rosło.

— Dobrze, dobrze. Ale sama powiedz, do czego to go doprowadziło. Póki miał, żył zawsze nad stan, to wiadomo. Ale teraz, jak nie ma, to co on może rozdawać, nawet nie wiem. Ty byłaś rozsądniejsza, do ciebie należało myśleć o przyszłości.

Pani Posztraska prasowała jak zwykle nie na desce, tego nie śmiała się domagać, tylko na brzegu stołu. Rozłożyła tam sobie oddarty kawałek starego, brązowego w drobną krateczkę pledu, a na tym strzęp zżółkłego, poprzypalanego płótna, które nazywała maglownikiem. Co pewien czas wytrząsała z wielkim łoskotem na blachę sczerniałą duszę z żelazka10, a na jej miejsce wpuszczała na pogrzebaczu nową, czerwoną i pałającą. Jedną po drugiej odkładała na rozpostartą gazetę wyprasowane, poskładane koszule.

— Zlituj się, Cesiu, co też ty mówisz — broniła się łagodnie. — Chyba go nie znasz! Czy on byłby mi kiedy dał wtrącić się do czego?

— A widzisz, to właśnie jest najgorsze — przerwała pani Cecylia surowo. — Zawsześ11 mu na wszystko pozwalała i sama chyba widzisz, jakie masz z tego skutki. A dziś robisz to samo. I co? Do niczego się ten człowiek nie weźmie, całe dnie u Chązowicza, całe noce w Hotelu Polskim. Sama go do tego wszystkiego popychasz swoim postępowaniem.

Pani Posztraska miała na policzkach wypieki i od gorącej duszy, i od wysiłku, i od emocji, przykre, ciemne, koloru mięsa wypieki kobiet starych. Nie odrywała oczu od roboty, uśmiechała się winowajczo i ze zgorszeniem.

— Czy ja jego popycham, moja droga Cesiu? Jak to ja jego popycham? Ja tylko nie chcę mu robić piekła, bo wiem, jak on sam nad tym cierpi, jak się czuje winien, jeżeli się tam kiedy da zaciągnąć i późno wraca, i czasem mnie nawet obudzi. Trudno się dziwić człowiekowi, który nie ma żadnego ujścia dla swojej energii. On przecież wie, że jego siły, jego zdolności przez to się marnują. A powiedz sama, czy w jego wieku on nie powinien mieć jakiejś emerytury? Są przecież tacy, co mają na raz i emeryturę, i posadę, a on co? Tylko że on ma charakter niezależny, nigdy nikomu nie schlebiał, prędzej da się zarąbać, niż powie to, czego nie myśli.

Mówiła prędko, polubownie, usiłując jak najdalej odwlec wybuch narastającej w pani Cecylii nieżyczliwości, by zdążyć jak najwięcej uprasować tym cudzym węglem i cudzym żelazkiem.

— Maurycy, widzisz, to jest człowiek, którego nie można kupić — tłumaczyła, szukając zawsze najwyższych motywów swego zaślepienia. — Czy ty myślisz, kochanie, że ci, którzy dziś doszli do stanowisk, do zaszczytów, to są ludzie naprawdę zdolniejsi od niego? Wcale nie, ja ci zaręczam. To są tylko ludzie, którzy wiedzieli, z kim trzymać, którzy umieli w porę kłaniać się komu trzeba. Maurycy tego nie umie. A u nas tacy ludzie się marnują.

Pani Cecylia niepokojąco przekładała laski z ręki do ręki, jak gdyby zamierzała już się podnieść. Obie należały kiedyś do rejenta Kolichowskiego. Rączka jednej wyobrażała głowę konia wyrobioną z kości słoniowej, rączka drugiej — srebrną i prawie nagą baletnicę. Ostatecznie pani Cecylia straciła cierpliwość.

— Moja droga — powiedziała sucho — jeszcze jedną koszulę skończ i na dziś będzie dosyć, bo widzisz, że stół jest teraz potrzebny Michalinie. A jeżeli chcesz, to ci jeszcze Ignacy zaniesie na górę kubełek węgla z piwnicy.

Chciała być wreszcie sama i bez współczucia patrzyła, jak pani Łucja uwinęła się prędko, zapakowała w maglownik swoje dobro i cała w serdecznych dziękczynieniach zniknęła za drzwiami. Ale po jej odejściu wcale nie doznała ulgi. Opierając się na obu laskach i burkliwie opędzając od pomocy grubej Michaliny, przeszła powoli do jadalni. Była teraz sama wśród swoich ciemnych mebli dębowych, ponurych i brzydkich. Nawet patrząc, nie widziała ozdabiających je grubo rzeźbionych, drewnianych gruszek, jabłek i ubitych kuropatw, tak od dawna to wszystko wydawało jej się jedynie możliwym tłem życia. Pomyślała, że nie ma na świecie samotności. Łucja poszła, ale jej cudze słowa i cudze uczucia nadal napełniają niepokojem serce. Samotność jest złudzeniem. Myśli człowieka krążą zawsze koło innych ludzi i łączą go z ich obcym losem, który na próżno stara się odepchnąć.

Cały stosunek tej Łucji do męża pozostawał niejasny, jątrzył, nie dawał spokoju. Nie ma przecież wątpliwości, że stary Posztraski jest nicpoń, że Łucja jest jego ofiarą, że jej życie jest bezsensowne i niemożliwe. Ale ona tego nie wie. Jej przemiana materii jest szybsza, wątroba zdrowsza, a los pomimo wszystko szczęśliwszy.

I pani Cecylia nagle z goryczą pomyślała o Elżbiecie, która była daleko i która zawsze przeciwko niej stawała po stronie Łucji.

Znowu nie mogła być sama. Życie Elżbiety od razu obstąpiło ją zewsząd, z mnóstwem twarzy ludzkich i spraw, z wieczną niemożliwością zgody. Gieraccy, Chąśbowie, Gołąbscy, cały ten dom tętniący i huczący, którego Elżbieta wobec niej była rzeczniczką. Niczego nie można było się domagać, nic nie dało się uzyskać, odkąd ta dziewczyna objęła rządy. Już to, aby przynajmniej wszystko zostało po dawnemu, kosztowało panią Cecylię wiele wysiłków.

I jeszcze ten Awaczewicz. Nie mieszka wprawdzie w domu, ale jest jakby domownikiem, odkąd przychodzi stale, siedzi godzinami, zabiera Elżbietę na wycieczki za miasto, na nowe filmy, do teatru, zostaje na kolacji. Pani Cecylia nie cierpiała tego człowieka, to był jeszcze jeden węzeł udręki.

Pewnego letniego rana wróciła wreszcie Elżbieta i pani Kolichowska musiała się ostro trzymać, by nie okazać swej radości. Od razu zrozumiała, że Elżbieta i tym razem nie doszła do porozumienia z matką.

Elżbieta zresztą nie przyznała się do porażki.

Na rozpytywania pani Cecylii odpowiadała tak, jakby w każdym jej słowie węszyła potępienie. Mogła zresztą mówić, co chciała. Ostatecznie było niewątpliwe, że ta urocza Romana z Giezłowskich Biecka, obecnie pani Niewieska, znalazła się w Vevey12 bez męża i że znowu tam ktoś był. Tak więc, pomimo dokładnie czterdziestu pięciu lat ukończonych, wiodła nadal swe życie kobiety „z drugiego brzegu”.

Po powrocie Elżbiety od razu naturalnie pojawił się Awaczewicz. Myśl, że Elżbieta mogłaby wreszcie za niego wyjść, była nie do zniesienia. Od dawna nie żył z żoną, ale rozwodu dotąd nie miał, chociaż podobno starał się o to od dwóch lat. Elżbieta wprawdzie zawsze mówiła, że za mąż wyjść nie ma zamiaru, ale takich postanowień nie można brać na serio.

Awaczewicz był zepsuty przez kobiety, dbał o swoją więdnącą urodę jak niegdyś rejent Kolichowski, dawał sobie robić manicure, nosił jedwabne pończochy. Na niewielkiej jakiejś posadzie robił minę człowieka, któremu doskonale się wiedzie, ubierał się jak z igły, polował, bywał, kupował i sprzedawał samochody, rozmaite sprawy ciągle załatwiał. Z wojska wyszedł ku swojemu i innych zadowoleniu, czymś urażony czy rozczarowany. Pani Cecylia bała się, że ten pan wytrwałymi swymi zalotami może wreszcie dopiąć celu. Zwłaszcza że Elżbieta na ogół nie lubiła towarzystwa i mało kogo widywała z tutejszych mężczyzn. Ale dowiedzieć się czegoś, a nawet mówić z nią o tym było niepodobieństwem.

Za drugą wizytą młodego Ziembiewicza pani Kolichowska zjawiła się z obiema laskami do podwieczorku i przyjrzała mu się dokładnie od stóp do głowy. Pamiętała go jako ucznia, poważnego chłopaka, który pracował i nie zajmował się głupstwami. Myślała o nim, że wdał się w matkę, nie w ojca, że coś z niego będzie. Ale ślad podświadomej niechęci pozostał z tamtych czasów: że to nie jest Karol. Że on jest tutaj, a Karol jest daleko.

Nie ufała i jemu. Od razu obliczyła sobie dokładnie dni do czasu, kiedy miał wyjechać. I w tych ramach zażegnanego niebezpieczeństwa dopiero mogła na niego przystać bez goryczy.

Ale przez ten niedługi czas Zenon przychodził prawie codziennie.

Niezupełnie był pewny sam, co to znaczy. Jednak całe godziny przebywania z Elżbietą po dawnemu były teraz koniecznością. Właśnie jej trzeba było opowiedzieć o Adeli — w sposób nie całkiem prawdziwy, ale pomimo to szczery. Ze złożonych ówczesnych uczuć swoich wybrał i wyodrębnił głównie przyjaźń i głęboko człowiecze, patetyczne współczucie. Chcąc być mimo wszystko sprawiedliwym, idealizował Adelę. Chwalił nawet jej urodę, której wówczas nie widział, i inteligencję, którą po prostu lekceważył.

Elżbieta słuchała wrogo, pełna wewnętrznej przekory. Ale ukrywała tę wrogość nawet przed sobą, nie chciała się z nią zdradzić. Brała stronę Adeli przeciw niemu — i w tych czasami gorących sporach Zenon rozgryzał smak zwietrzały dawnych scen i wyrzutów. Doznawał przy tym uczucia pobliskiego szczęściu — choć nie chciał zdawać sobie sprawy z jego niejasnej natury.

Wreszcie Elżbieta zapytała otwarcie:

— No dobrze, ale przecież ona miała rację. Ta druga kobieta istniała, tak?

Musiał odpowiedzieć, że tak — chociaż psuło mu to kosmiczny, niejako nadprzyrodzony, charakter minionych udręczeń.

Zobaczył na jej twarzy pochmurny gniew. Nagle serce zaczęło mu bić powoli. Był olśniony, cały przejęty wzruszeniem.

— No więc — powiedziała zmienionym głosem. Urwała i odetchnąwszy, dokończyła: — Teraz rozumiem.

Jakby jeszcze raz uzyskać pragnął przebaczenie, wysuwał wątłe argumenty.

— Cóż, to przecież nie miało znaczenia. Ja byłem wolny. Ona wiedziała...

— Wszystko ma znaczenie — przerwała mściwie.

Sama nie chciała teraz mówić o sobie. Mogło się zdawać, że nie miała nic do ukrycia. Jak tajemnicę zwierzyła mu raz taką rzecz:

— Dawniej zawsze, zanim zasnęłam, wyobrażałam sobie jakiś mały, nie bardzo jasny pokój jadalny. Nie taki jak tutaj, właściwie żaden z tych, jakie widziałam kiedykolwiek. Mały i nawet ubogi, z jedną lampą wiszącą nisko nad stołem. I koło tego stołu siedziała moja matka, ojciec i ja z nimi razem we troje. To nie było wspomnienie, bo byłam bardzo mała, kiedy dostałam się tutaj, do ciotki. To było tylko wyobrażenie. To sobie wyobrażałam jako szczęście.

Zenon mógł wiele powiedzieć o tym szczęściu.

— I to minęło wtedy dopiero, kiedy umarł mój ojciec — dokończyła. — Rzecz, która mogła być i nie była nigdy.

— Ale — dodała zaraz — w tym jest wstrętny dziecinny egoizm. Bo nie liczymy się wcale z tym, ile innych może kosztować to, co się nam wydaje naszym tak naturalnym prawem. Ile w tym może być nie wiem jakich przymusów, nie wiem jakiego zła. W tym wszystkim, co zastajemy jako gotowe. Strach pomyśleć, z ilu cudzych cierpień i poniżeń składa się czasami takie „szczęśliwe dzieciństwo”.

Zenon rozważał, kiedy dla niego było ono szczęśliwe. Przypominał sobie wieczory przed zaśnięciem w ciemnym pokoju w Witkowie, jeszcze na długo przed Boleborzą. Wiedział już, że nie ma duchów ani diabłów, że nic się nie stanie. „No tak, ale gdyby jednak przyszedł diabeł” — myślał i na tę myśl omdlewał ze zgrozy. „Naturalnie że to jest niemożliwe, ale gdyby przyszedł”... W tych dziecinnych, nikomu niewiadomych nocach udręki jedno było ulgą: że jest ojciec. Ojca można zawołać na pomoc. Ojciec się nie boi. Już on będzie wiedział, co robić, on się z tym strasznym rozprawi, to jego rzecz. On się na pewno nie boi. Bo gdyby i on się bał, jakże można by znieść noc i ciemność. Musi być ten ktoś jeden, kto się nie boi, kto może osłonić przed ciemnością, w której jest wszystko straszne i niepojęte, przed całą nocą świata. Czy nie dlatego Bóg nazywa się Ojcem?

Zagadnienie Boleborzy w życiu Zenona znalazło sobie ściśle to samo miejsce po drugiej stronie osi symetrii, co dom na ulicy Staszica w życiu Elżbiety.

Ponieważ nie mówiła o tym sama, zapytał ją raz surowo, co znaczy ten Awaczewicz. Zobaczył z drapnięciem w sercu, że się zaczerwieniła.

— Jeśli pani nie chce, to niech pani nie mówi. Nie mam przecież żadnego prawa tego żądać.

— Tu nie ma nic do ukrywania — oświadczyła po namyśle. — Mogłaby to być przyjaźń, ale nie jest. Bo nie ma między nami żadnego psychicznego porozumienia. Taki nawyk od lat.

— Czy on się w pani kocha?

— Nie — odpowiedziała zaraz. I jeszcze po chwili powtórzyła: — Nie.

— Jednakże przychodzi tutaj, rozmawia z panią, gdy mnie nie ma. Siedzi i rozmawia. Tak?

— No tak! Ale opowiada mi, jak się kocha w innych kobietach. Czy właściwie, jak się od nich opędza.

— To bardzo miłe — powiedział Zenon. — Bardzo miłe.

Umilkł urażony i myślał, co ma zrobić. Oto nagle wymykała mu się w niezrozumiały, obrzydliwy sposób. Od początku chciał ją o to zapytać. Teraz nagle ujrzał, że nie docenił tej sprawy, że się w swej nieuzasadnionej ufności przerachował. Był pewny, że nie jest szczera, i nie mógł znieść odkrycia, że się już teraz na niej zawiódł. Pomyślał, że jest „jak wszystkie” — chociaż nie wiedział sam, co to znaczy.

— Pani mi nie mówi prawdy.

— Teraz nic nie ma — powtórzyła niechętnie. — To jest moja dawna, moja pierwsza nieudana miłość. Och, bardzo nieudana. Jeszcze z tamtych czasów.

— Z jakich czasów?

— Kiedy byłam na pensji13.

— Wtedy kiedy ja tu przychodziłem?

— Tak. Ale rozczarowałam się prędko.

— Wtedy — powtórzył i wstał. Nie mógł z nią zostać ani przez chwilę dłużej. Był przejęty głęboką odrazą i upokorzeniem. Nie znał dotąd tego uczucia. Wydało mu się nie do wytrzymania.

— Dziękuję pani za wszystko, za wszystko — powiedział. — Ale widocznie się omyliłem...

Elżbieta wstała też, zmieszana.

— Co to znaczy? — spytała i roześmiała się niezręcznie. — Czy to ma być zazdrość?

— Tak, niestety, to właśnie jest zazdrość. Bo ja nie kochałem się dotąd w nikim oprócz pani.

Wyciągnęła ręce, by go zatrzymać — i ten gest nagle odkręcił w nim wszystkie uczucia. Całował ją po czole, po włosach i oczach z najgłębszą, szaloną tkliwością. Mówił do niej: „Ty droga, ty kochana” — i nie mógł wcale uwierzyć, że jest taka cienka i giętka, że jest rzeczywista i dobra.

Tego jeszcze wieczora powiedział jej o Justynie. Mówił ściśle tak, jak ta sprawa wyglądała teraz w jego oczach. Gdyby nie nuda i depresja, która ogarnia go zawsze w domu rodzinnym, nie byłby na pewno uległ tej letniej pokusie. Należała jeszcze do kompleksu boleborzańskiego, który zawsze usiłował w sobie zwalczyć, z którego już dziś na zawsze się wyłamał.

— Czy to jest zerwane? — zapytała.

— Było zerwane, zanim tu wszedłem, zanim jeszcze...

Siedział u jej nóg na ziemi, jak kiedyś pragnął, przyciskał twarz do jej kolan i za oboje postanawiał, że będą sobie zawsze mówili tylko prawdę.

Sprawę Justyny w swym życiu uważał za przekreśloną równie bezpowrotnie i ostatecznie jak sprawę Adeli. W rzeczywistości zaś i to, i tamto trwało jeszcze, tylko zakwalifikowane inaczej. Z tego samego materiału budowało się teraz nowe uczucie, karmione przezwyciężonym cierpieniem i przezwyciężoną radością.

Ich rozstanie się na długie miesiące było ciężkie. Mówili sobie jednak, że to nic nie znaczy, że nic między nimi nie może się zmienić. I w udręce, którą czytali nawzajem w swoich oczach, znajdowali na nią najgłębsze pocieszenie.

Nie powzięli żadnych postanowień, nie przyjęli na siebie żadnego zobowiązania. Tym głębiej jednak sięgała wzajemna niezachwiana pewność.

W rok później odbył się ślub Zenona z Elżbietą. Ale przedtem między Elżbietą i Justyną miała miejsce owa pamiętna rozmowa, która w późniejszym rozwoju tragicznych wypadków odegrała niewątpliwie dużą rolę.