9

Tego roku na wiosnę Bogutowa rozchorowała się tak ciężko, że doktor z Chązebnej już nie mógł jej poradzić, musiała jechać do miasta na operację. Pani Ziembiewiczowa sama przyszła do izby za kuchnią, żeby się z Bogutową pożegnać, i dała jej pensję za sześć miesięcy, a resztę obiecała przysłać do miasta, jak tylko Justyna napisze jej adres, gdzie mieszkają.

— Ani jeden grosz wam u mnie nie zginie — powiedziała. — Bogutowa może być spokojna. A na kolej dostaniecie bryczkę, żeby wam było wygodnie jechać.

Bogutowa pani podziękowała i pocałowała ją w rękę.

Wszystko, co miały, Justyna zapakowała do jednego dużego plecionego kosza, docisnęła trzeszczące wieko, przez kółka przesunęła gruby pręt żelazny i zamknęła na kłódkę. Na drogę wzięła do małego koszyczka chleb z serem i herbaty w butelce, a poduszkę i chustkę mocno skręciła osobno i obwiązała sznurkiem.

Zaraz po obiedzie przed kuchnię zajechała bryczka zaprzężona w dwa gniade1 konie fornalskie, z prawej większy i chudy, z lewej mniejszy, tłuściejszy. Fornal2 Józef założył duży kosz na kozioł3 i pomógł Bogutowej wejść na siedzenie. Parę dziewczyn pokazało się przed kuchnią i każda życzyła Bogutowej szczęśliwej drogi i prędkiego wyzdrowienia. Józef wskoczył na bryczkę po kole, usiadł przy koszu bokiem i uderzył batem grubszego konia, który był leniwy.

Koło zabudowań i między opłotkami za ogrodem przejechali prędko, ale zaraz dalej droga zrobiła się piaszczysta, konie poszły stępa4 i zaczęły się grzać. Słońce ostro świeciło nad polami, chude żyta, pełne bławatków, stały bez ruchu, koła szorowały w piachu i gęsty kurz buchał kłębami spod bryki. Justyna coś sobie przypomniała i obróciła się, żeby popatrzeć na Boleborzę. Ale nie zobaczyła nic, ani dworu, ani podwórza, tylko same drzewa. I dopiero teraz zrobiło jej się przykro.

Jazda wydawała się ciężka i długa, chociaż do kolei była niecała mila5. Bogutowa dostała na drogę proszek od bólów, ale poty ją oblewały, było jej to zimno, to gorąco. Miała na sobie czarne palto, dobrze ciasne, i czarną koronkową chusteczkę na głowie, ale nim dojechały, wszystko na nich zrobiło się białe od kurzu.

Na stacji przesiedziały parę godzin, bo pociąg szedł dopiero w nocy. W wagonie Justyna zezuła matce buty, wypakowała poduszkę i rozłożyła chustkę na ławie. Bogutowa położyła się wygodnie, wzięła jeszcze jeden proszek i popiła zimną, słodką herbatą, która miała smak rozmoczonego korka. Zrobiło jej się przyjemnie i jak wagon ruszył, myślała, że zaraz zaśnie. Ale zasypiała tylko na chwilę, różne rzeczy jej się wydawały niby sny, niby prawda na przemiany. Justyna zamknęła okno, żeby nie wiało, i siadła przy matce w kąciku, w nogach. Było prawie ciemno, obcy ludzie siedzieli naprzeciwko i drzemali. Spod podłogi słychać było wielkie huki, niby wystrzały i pioruny, tak się ten pociąg rwał, tak stękał i walił przez tę noc, jak coś żywego.

Było wiadomo, jak zwalniał, dojeżdżał do jakichś stacji, gwizdał w ciemności, natrafiał na zwrotnicę. Cała ławka przesuwała się ku nogom Bogutowej, poduszka cisnęła mocno na głowę, jak czyja ręka. A zaraz potem ciągnęło ją znowu ku górze, jakby siedząca Justyna popychała ją w nogi na dawne miejsce. Wszystko uspokajało się na chwilę, cichło, później rozlegały się różne głosy i nowi ludzie wchodzili, trzaskając drzwiami. Chcieli, żeby im ustąpić miejsca. Wtedy Justyna mówiła, że to leży ciężko chora kobieta, która jedzie do szpitala na operację. Bogutowa słyszała i rozumiała każde słowo, ale wciąż jej było dziwnie, że to się o niej tak mówi, że to ona sama jest ta chora kobieta, a nie kto inny. Ludzie odchodzili dalej, ciągnąc swoje tłumoki, a pociąg znowu zaczynał się ruszać i szamotać, łoskotać i dudnić.

Chwilami się jej zdawało, że to już może koniec na nią przyszedł, i martwiła się o Justynę, co ona będzie robiła na świecie, czy sobie sama poradzi. Myślała tak, ale była spokojna i dobrze jej było tak leżeć w tym huku i trzęsieniu, jakby to było własne, ciche i ciepłe mieszkanie. Czuła ciągle ból w brzuchu, tylko że jakoś nieprawdziwie, niby obok siebie. Jak gdyby tu kto drugi na jej miejscu leżał, nie ona, i czuł to wszystko, jak gdyby to tego drugiego bolało. Chciałaby, żeby się ta jazda nie tak prędko skończyła, żeby nie trzeba było wstawać i nigdzie iść, tylko tak ciągle jechać i drzemać.

Kiedy zaczęło świtać, zrobiło się nieprzyjemnie. Justyna powiedziała, że już dojeżdżają. Obuła matkę, zapakowała poduszkę do chustki i związała. Wszyscy zaczęli się ruszać i pociąg stanął. Justyna wzięła w jedną rękę tłumok i koszyczek i zaprowadziła matkę do poczekalni, a sama poszła odebrać duży kosz z bagażu. Siedzieć na ławce było Bogutowej bardzo ciężko, ale nie wiedziała, czy może się tutaj położyć. Kręciło jej się w głowie, a kiedy spojrzała naokoło, na ścianę, na jakichś ludzi przy bufecie, wszystko ruszało się z góry na dół i ciągle zostawało na miejscu. Przymknęła oczy, żeby tego nie widzieć, i usłyszała, jak Justyna mówi, że już rzeczy są na dorożce, że trzeba iść. Myślała, że nie wstanie, że to jest niemożliwa rzecz — i wstała, i poszła, ale ją już prowadziła Justyna z jednej strony, a z drugiej tragarz. I tak ją oboje wsadzili do dorożki.

— Jak też to mama zesłabła przez tę drogę — dziwiła się Justyna.

Bogutowa jechała przez miasto, w którym kawał życia przesłużyła, i nie poznawała żadnego domu ani żadnej ulicy. Chwilami robiło się jej straszno, jakby to wszystko była nieprawda, jakby jej się to wszystko śniło.

Do szpitala ledwo się dodzwoniły. Człowiek, który otworzył, zaraz powiedział, że nie ma miejsca. Dopiero jak Justyna wyjęła z torebki kartkę od chązebiańskiego doktora, uwierzył i kazał czekać, bo o tej porze wszyscy śpią. Ale rzeczy nie pozwolił wnieść.

— Czy mama poczeka tutaj sama? — spytała Justyna i popatrzyła na matkę niespokojnie.

Bogutowa nic nie powiedziała, tylko schyliła głowę. I Justyna musiała ją zostawić, żeby zawieźć rzeczy do Jasi Gołąbskiej, bo nie mogły stać na ulicy.

W poczekalni na ławce Bogutowa jeszcze raz została sama. Przypomniało jej się, że akurat dwadzieścia lat temu wychodziła z tego szpitala na świat, jak jej się urodziła Justynka. Ale i to zaraz przestało być prawdziwe. Czuła mdlący, okropny zapach szpitalny, widziała przy swoich nogach kamienną, układaną w kwadraty podłogę i pomyślała, że już nie może być gorzej, jak tu być i czekać, że już lepiej umrzeć. Nagle kamienne kwadraty powiększyły się ogromnie, poruszyły, podeszły do góry, a Bogutowej zrobiło się mdło i straszno. Poczuła, że zaraz zwymiotuje na tę podłogę, i straciła przytomność.

Kiedy wróciła Justyna, ten sam człowiek nie chciał jej wpuścić do szpitala, jak obcej. Ale tak płakała i prosiła, że ustąpił i nawet powiedział, jak ma iść. Justyna poszła szukać matki na oddział wewnętrzny i tam się dowiedziała, że ta chora, którą w nocy przywieźli ze wsi, już jest na sali operacyjnej. Człowiek cały w białym fartuchu, jak kucharz, zaprowadził ją na jakiś korytarz i kazał tam czekać. Przechodziła gruba siostra w habicie i ogromnym białym czepcu i zapytała ją, co tu robi.

— Dlaczegoście ją tak późno przywieźli — powiedziała surowo.

Justyna nie wiedziała, co ma odpowiedzieć, żeby jej nie rozgniewać. I tylko spytała, czy mama jest bardzo chora.

Zakonnica wzruszyła ramionami, nie patrząc na nią.

— Na wsi zawsze czekają do ostatniej chwili i przywożą do szpitala, jak już jest za późno. Trzeba było doktora w nocy budzić.

Justyna miała taki strach w sercu, że nie śmiała o nic więcej zapytać. Stała na korytarzu, patrzyła na drzwi i myślała, co też tam oni z matką robią za tymi drzwiami.

Podeszła bliżej i nasłuchiwała, czy matka nie krzyczy, jak ją krają. Ale nic nie było słychać, ani głosu, ani ruchu, jakby tam w środku nie było żywego człowieka.

Pomyślała, że już matki nigdy nie zobaczy, że ją tamci ludzie po cichu zamęczą. Znowu poczuła w sercu ten okropny, zimny strach. Powoli zaczęła sobie wyobrażać, co z nią będzie, jak zostanie sama na świecie. Co zrobi, jak matka naprawdę umrze? Uczuła, że płyną jej łzy po twarzy, i myślała dalej, co zrobi. Naprzód poleci do Jasi Gołąbskiej i jej pierwszej o wszystkim opowie. Mój Boże, jak też ta Jasia teraz wygląda, jak stara kobieta, w takiej biedzie, mąż ją zostawił i poszedł nie wiadomo gdzie. Kosza i tłumoka nie było gdzie postawić, tak tam mieszkają, ani kawałeczka wolnej podłogi. Zaniepokoiła się, że rzeczy zostawiła obok ich mieszkania, w sieni, bez żadnego zamknięcia, przecież mogą tam teraz wszystko rozkraść. Gdzie się podział Franek, wcale go tam nie widziała, a słyszała, że mieszkają razem. Zaciekawiło ją, co powie Franek, jak się dowie, że ona teraz jest w mieście, czy się ucieszy...

— Matko Boska, o czym ja głupia myślę — przerwała sobie z przerażeniem. I rzeczywista chwila obstąpiła ją razu ze wszystkich stron. Znowu słuchała i znowu za drzwiami była cisza śmiertelna.

Czasem jakiś człowiek przeszedł przez korytarz i każdy, przechodząc, na nią popatrzył. Bała się już teraz ich pytać, tylko powtarzała w myśli: „Boże, Boże”. Myślała, że to już koniec świata na nie obie nastał, że już nie ma żadnego ratunku. Jeszcze jakiś przechodził w białym fartuchu i powiedział, że nie wolno tu stać, żeby poszła do poczekalni. Udała, że idzie, ale jak tamten poszedł, znowu wróciła pod te drzwi. Była tak zamyślona, jakby na stojąco zasnęła. I kiedy wreszcie drzwi się otworzyły, odskoczyła od nich nieprzytomnie, nie rozumiejąc, co się stało.

Wyszło ich kilku, złych i prędko mówiących. Najstarszy, z łysą głową, doktor, jakby się od nich opędzał. Obok niego szła zakonnica:

— Do samej tej chwili puls był dobry — mówiła prędko. — Słaby, ale dobry...

Starała się jakby przebłagać za coś doktora, coś jeszcze uratować.

— Od razu było widać, że to beznadziejny wypadek — takim samym tonem mówił ktoś drugi. — Przywożą w ostatniej chwili...

— To córka tej kobiety.

— O Jezu, Jezu, mama nie żyje! — krzyczała Justyna.

Doktor odwrócił się, popatrzył i poszedł dalej. Przy Justynie stała siostra i trzymała ją za ramiona.

— Cicho, dziecko, cicho, nie można tak krzyczeć — powtarzała, odciągając ją gdzieś dalej. I pytała, gdzie mieszka, czy ma tu jaką rodzinę.

— Nikogo nie miałam — zawodziła Justyna — tylko tę jedną mamę. Same byłyśmy na świecie.

Wydarła się z trzymających rąk zakonnicy i wpadła do dziwnego, strasznego pokoju. „Może jeszcze żyje, może jeszcze trochę żyje” — myślała. Zatchnęła się od duszącego smrodu eteru i chloroformu. Ciało leżało na żelaznym stole pod białą płachtą. Wszystko powalane było krwią i w kuble były jakieś rzeczy pełne krwi. Odjęła ze strachem płótno z głowy, pocałowała matki twarz. Była ciepła jeszcze i miękka, ale inna, niż gdyby spała. Wygarnęła grubą, białą rękę spod prześcieradła i ręka też była ciepła i miękka, ciężka i bezwładna, każdy palec opadał osobno. Ktoś tu sprzątał, nic nie mówiąc. Dwaj posługacze weszli we drzwi z czymś drewnianym, jak długie taczki na kijach, postawili to na ziemi i przystąpili do matki. Prędko, bez słowa, wzięli ją, jeden pod plecy, drugi pod nogi i, zakrytą, położyli do drewnianego pudła. Justyna podetkała pod głowę umarłej trochę prześcieradła i szła za tymi ludźmi przez korytarz, przez schody, przez ogródek z ławkami i dziedziniec aż do drzwi trupiarni, gdzie jej znów nie dali wejść. Ale zobaczyła, że tam było więcej umarłych, leżeli rzędem wysoko na deskach, widać było ich gołe podeszwy z podgiętymi, krótkimi palcami.

Postała jeszcze pode drzwiami, póki ci ludzie nie wyszli, niosąc puste nosze. Wtedy trochę odeszła i siadła na ławce blisko dziedzińca. Chciała płakać, ale łzy nie szły, tylko stały w gardle, twarde i suche.

Było wczesne rano, pogoda. Zawiewał lekki chłodek, cały świat wyglądał spokojnie, jakby nic takiego się nie stało. Justyna zamknęła oczy, piekły ją powieki i mocno bolała głowa. Pomyślała, że jeszcze wczoraj o tej porze były obie w Boleborzy i mama jeszcze była żywa. Przypomniała sobie, jak jechała przy niej na bryczce, jak spokojnie drzemała w wagonie. Wydało się jej, że jeszcze jedzie, że tak siedzi przy mamy nogach na ławce wagonu, budzi się i zasypia. Zjawiły jej się jakieś twarze nieznajomych ludzi, zrobiły się paskudne i zniknęły. Potem ktoś powiedział w niej samej: „Prędko, prędko, prędko” i także znikł.

Gdy się ocknęła, zobaczyła, że siedzi przy niej na ławce ta sama zakonnica w białym czepcu na głowie, i bardzo się zdziwiła. W ogródku pełno było słońca. Po ścieżce, pod niedużymi zielonymi drzewami, chodzili ludzie w jednakowych niebieskawych chałatach6. Niektórzy stawali i rozmawiali.

— Zasnęłaś, dziecko — powiedziała siostra i uśmiechnęła się. Nie była jeszcze stara i wyglądała na dobrą kobietę. Spytała Justyny, czy ma trochę pieniędzy.

— Pogrzeb musi być prędko, bo upał i ciało się psuje. Jakbyś teraz zaraz poszła po trumnę, to ciało jeszcze na noc będzie ustawione w kaplicy.

Justyna poczuła zimno w środku i zaczęła płakać. Teraz dopiero zrozumiała, że to wszystko jest prawda. Obróciła się i płacząc, patrzyła na trupiarnię, nieduży budynek z drzewa i bez okien.

— Jesteś taka młoda — powiedziała zakonnica. — Pan Bóg cię pocieszy.

Justyna zaprzeczyła głową. Wiedziała, że już nic jej nie pocieszy nigdy, że matka nie ożyje i ona już na całe życie będzie sama.

Podniosła się i poszła, gdzie jej powiedziała zakonnica, do stolarza, który zaraz niedaleko szpitala miał sklep z gotowymi trumnami. Stamtąd musiała znowu iść zamówić karawan, żeby był jutro raniutko przed szpitalną kaplicą. Później wróciła na ulicę Staszica do Jasi Gołąbskiej, powiedziała jej teraz już naprawdę o swoim nieszczęściu i poprosiła, żeby poszła z nią razem na cmentarz wybrać miejsce na grób.

Gołąbska zrobiła porządek koło starej Borbockiej, a potem wyniosła na podwórze swoją małą i zapowiedziała, żeby się grzecznie bawiła. Justyna dopiero teraz spostrzegła, że dziewczynka nic prawie nie widzi.

— Co to jej się zrobiło z oczami? — spytała.

— Z tej ciemnicy — odpowiedziała Gołąbska. — No i nerwy, odżywienie, to wszystko na oczy pada.

Od ulicy Staszica do cmentarza było chyba ze trzy wiorsty7. Szły i szły. Justyna myślała, że nie dojdzie. I Gołąbskiej także było aż słabo od gorąca. Mówiła, że taka nagła śmierć jak pani Bogutowej to najlepsza dla człowieka, przynajmniej siebie i drugiego nie umęczy. Jej matka już drugi rok się morduje, po nocy stęka, co i raz to się poruszy, nie można ani spać, ani nic. Koło siebie sama niczego nie zrobi, trzeba po niej wynieść, uprać, wszystko oporządzić. Że czasami to już i życie niemiłe.

— Jak starego człowieka Pan Bóg zabierze, to jest jego prawo umrzeć. Ale jak dziecko umiera, to gorzej żal.

Na cmentarzu wybrały tanie miejsce, puste i gołe, daleko od bramy i od kościoła. Justyna myślała, że mamie tu nie będzie dobrze, i znów zaczęła płakać.

— Umarłemu to jest wszystko jedno, gdzie leży. Czy tu, czy tam, pod ziemią w dole nie ma różnicy — pocieszyła ją Gołąbska.

Poszły potem w drugą stronę cmentarza i Jasia znalazła tam nieduże groby swoich dzieci. Nie była całkiem pewna, ale tak jej się zdawało, że to tu. Prawie wszystkie groby były jednakowe, mało który miał krzyż na sobie. W piasku rosła wyżółkła, uschła trawa.

— Ten drugi — mówiła — to od małego był cały słabowity. Kto go zobaczył, to każdy powiedział, że to jest dziecko do wymarcia. Ale Stefanek dobrze się chował. Chorował ciągle i zawsze wyszedł, taki miał mocny organizm. Już mu było na ósmy rok, jak z niczego dostał tej gorączki. Jeden dzień czterdzieści stopni, drugi dzień czterdzieści stopni, zrobił się całkiem niewładny, co się do niego mówiło, nie rozumiał. Doktor z Opieki8 przyszedł i mówi, że to dziecko ma zapalenie płuc i żeby go zaraz wziąć do szpitala. A w szpitalu doktor pyta: „To panine to dziecko?”. Powiadam, że moje, a on dopiero mówi: „Niech go pani zabierze do domu, niech ono skona spokojnie”. Podobno się nie poznali, że to było zapalenie mózgu. Więc go wzięłam na powrót i przywiozłam do domu. Zaniemówił, oczy w kole, patrzył przed siebie i nie widział. Całą noc tak wył jak pies, aż ludzie z kamienicy przysyłali, żeby ucichł. W ciężkich męczarniach skonał.

Na chwilę uklękły na ciepłym piasku i pomodliły się. Ale wstały, bo Justynie było śpieszno, żeby jeszcze mamę zobaczyć, jak ją będą kładli do trumny. Gołąbska trochę pogrzebała w trawie na grobie, odrzuciła na ścieżkę parę suchych patyków i popatrzyła na to miejsce.

— Szczęśliwa jestem, że mi te dzieci umierają — odezwała się nagle zamyślona. — Pan Bóg wie, co robi. Jak ja bym sobie dzisiaj z czworgiem radę dała.

— Co też Jasia mówi, co Jasia nie myśli — upomniała ją Justyna. I pocałowała jej mokry od łez, wpadnięty policzek.

Zawróciły do miasta. Justyna chciała myśleć o matce, chciała sobie dobrze przypomnieć, że już jej nie ma, że jest teraz sama na świecie. Ale wciąż jej coś przeszkadzało. Chudy koń ciągnął ulicą wóz z cegłami i nie mógł dać rady pod górę, aż się obejrzała, czy wyjedzie. Zaraz potem przeleciał prędko wielki samochód z panem i panią i przyszło jej na myśl, czy to czasami nie jest samochód z Chązebnej. W dole, bliżej placu Narodowego, zaczęły się większe kamienice ze sklepami i ludzi było gęsto na ulicy. A jeszcze przez całą drogę Gołąbska mówiła o swoich sprawach.

— Od kiedy ten mój mąż ukochany ode mnie uciekł, to co mam robić, sama już nie wiem. Chodziłam i ja wszędzie, jak każdy, ale co z tego? Nic. Co się tam dzieje rano przy magistracie9, to strach. „Co to pani myśli, że pani jedna?” Siedzą tam sobie przy stolikach, pensje biorą, to co ich ludzie obchodzą. Niedawno dwóch przy mnie zemdlało z głodu, jak czekali w kolejce — to co im do tego? Pogotowie ich zabrało i już. Będzie mniej. I prawda, różnych rzeczy na świecie jest mało, ale ludzi to zawsze dosyć.

Roześmiała się na głos nie wiadomo z czego i dodała:

— Już tam teraz nawet nie chodzę, nie warto się na próżno mordować. Kto na mnie spojrzy i tak mnie do roboty nie weźmie. Każdy mówi: gruźlica i już.

Weszły do domu i Justyna wypakowała najlepszą matki suknię, czarną z aksamitem na przodzie i przy rękawach. Jeszcze Jasia z nią poszła do szpitala i razem we dwie umyły i ubrały Bogutową do trumny. Ciało już zesztywniało, ręce nie chciały się dobrze zginać i Justyna poszła do zakonnicy po nożyczki, żeby rozciąć z tyłu stanik. Zdążyły akurat z tą robotą, jak przynieśli od stolarza trumnę. Ludzie przenieśli ciało z trupiarni do szpitalnej kaplicy jak bądź, raz nogi, raz głowa była niżej. I Justyna myślała, że to już nie jest ona, ta sama jej matka, już to jest coś, co można tak zamknąć wiekiem i tak nieść jak jaką rzecz.

Cały ostatni dzień zeszedł Justynie na chodzeniu. I więcej myślała o wszystkim, co ma zrobić, niż o matce. Dla niej to robiła, a jej nic już z tego nie przyszło. Jak wszystko popłaciła, to się przekonała, że pogrzeb musi być bez księdza, że już na to nie starczy. I to ją także zasmuciło, choć i to dla matki było wszystko jedno.

Od wczoraj Justyna nie pomyślała, żeby co zjeść. Zimno jej było w środku i tak się w niej wszystko trzęsło, jakby była chora. Różne myśli ją oblegały, głównie o rzeczy, żeby ich kto nie ukradł w piwnicy, a także, że u Jasi nie będzie mogła zostać, najwyżej na jakie dwie noce, bo nie ma u niej ani miejsca, ani nic. Dziwiła się, że tym ludziom aż na to przyszło, na taką biedę, nawet jeść co nie mają.

— Wszystko było dobrze, póki jeszcze Franek pracował — mówiła Jasia — bo z tego chłopaka jest dobry brat i dobry syn. Ale się i on popsuje bez roboty, już ja to widzę. Już się i o niego policja wzięła przepytywać.

Justynie z całych pieniędzy zostało tylko parę złotych i za to z Jasią kupiły ćwierć kilo mięsa, słoniny i kartofli. Dawniej Gołąbska dostawała z komitetu10 dwa obiady, ale teraz wydają tylko jeden. I tym jednym obiadem muszą się we trzy z matką i z małą najeść na cały dzień. A to już ostatni miesiąc, bo zapowiedzieli, że od pierwszego przestaną wydawać.

Mieszkanie Gołąbskiej było na samym końcu piwnic i trzeba było przejść niziutkim, ciemnym korytarzem pod całą kamienicą, żeby tam dojść. Justyna szła za Jasią z przykucniętymi kolanami i nachyloną głową i aż ją poty oblały ze strachu w tej ciemnicy. Jak tu dziś rano pierwszy raz przyszła, to się zdziwiła, że można tak mieszkać. W pokoiku czuć było naftą i dymem, mała lampka paliła się na ścianie — blisko przez cały dzień. Koło łóżka ledwo się można było przecisnąć. Tylko przy samych drzwiach było trochę miejsca i tam stał piecyk, kubeł z wodą i drugi kubeł na pomyje, a obok malutkie krzesełko z oparciem dla małej, która jeszcze sama nie chodziła. Nad kubłem wisiało na ścianie ubranie, owinięte prześcieradłem od kurzu i sadzy, która leciała z rury, kiedy piecyk dymił. W drugim rogu wysoko było okienko z żelaznymi prętami. Do tego okienka szły zrobione jakby schody z desek, czysto wyłożone gazetą. Nisko stały garnki, szklanki i talerze, a na najwyższej desce pod oknem dwie doniczki z kwitnącą „panną młodą”11, która nie lubi za dużo światła. Justyna usiadła wysoko na brzegu łóżka, obok chorej pani Borbockiej, patrzyła na Jasię, jak się uwija w tej ciasnocie. Aż ją zemdliło od swędu słoniny, która zaczęła strzelać na piecyku. Taka była głodna.

Gołąbska dała jeść matce do łóżka, nakarmiła małą, a dla siebie i Justyny ustawiła talerze na krzesełku i śmiała się, że się już dawno wszystkie tak nie najadły.

— Weź, weź jeszcze, Justynko, boś głodna — częstowała ją grzecznie. Ale od ostatniej resztki mięsa odkroiła dobry kawałek i dodała małej, żeby zjadła.

Potem na krzesełku postawiła miskę i zmywała statki12, a Justynie dała ścierkę do wycierania.

— Szczęśliwa jestem — mówiła swoim grubym głosem — że już sobie ten łajdak naprawdę poszedł. Przynajmniej mam spokój i nikt mi po pijanemu w mieszkaniu krzyków nie wyprawia. Kobieta to jest głupia. Po co jej iść za mąż, co ona z tym chłopem użyje? Tylko żeby te dzieci jedno po drugim umierały. Zmarnuje się, zdrowie straci. Czy jej to potrzebne?

Pani Borbocka, jak zjadła, zaraz zaczęła drzemać. Nie odzywała się nic, tylko czasem stęknęła, otwierała oczy i patrzyła to na Justynę, to na córkę. Może już i niewiele co rozumiała z tej ciągłej choroby.

— Ale kto mógł wiedzieć, że to jest taki łobuz, wcale niezdatny na męża, czy on wtedy na to wyglądał? Z początku udawał dobrego. Jeszcze nawet jak tę posadę stracił, i to się zawsze starał, był spokojny, nie pił, gdzieś dorywczo zarobił. Dopiero jak się zadał w tę szajkę, pokazało się, co za człowiek. Gdybym nie była głupia, może byśmy i do dzisiejszego dnia siedzieli w Chązebnej. Może by i tatuś nie był umarł.

Nie przestając mówić, nalała na szmatkę trochę wody z buteleczki, uklękła przy małej i przemyła jej tą szmatką oczy. Dziecko wyrywało się i płakało.

— Widzisz, jaka jesteś niegrzeczna. Żebyś nie płakała, toby cię oczki zaraz przestały boleć.

Wzięła małą z krzesełka, rozebrała, wysadziła na kubeł i podeszła z nią do łóżka.

— Niech no się mama trochę posunie — powiedziała. Poklepała poduszkę z boku, odchyliła kołdrę i położyła dziecko obok chorej. — Przeżegnaj się grzecznie, o tak. I śpij, no śpij, nie marudź.

Przykręciła lampkę, że ledwo został mały płomyczek, i zaczęła się rozbierać po ciemku.

„Co tej małej z tego, że grzecznie będzie spała albo że się przeżegna — pomyślała Justyna. — I tak, tylko patrzeć, umrze jak tamte. Świata już nie widzi”.

— Łobuz, nawet nie ma mowy — mówiła teraz Jasia. — Wykolejeniec z życia, w tę bandę oszustów należący. Co oni nie wymyślą, takie kanciarze. Brali zamówienie na portrety z fotografii albo na prenumeratę, po siedem złotych od książki. A wszystko na oszustwo. To ile oni mieli pieniędzy, Boże kochany! Pił z nimi i sam się zrobił potajemny oszust. Całe życie skądś te pieniądze bierze, zawsze coś wycygani13, do domu, jak się należy, nie przyjdzie, w szynku gdzie pije.

Justyna nie widziała dobrze twarzy Jasi. Miała doły w oczach i pod nosem, jak trupia główka.

— Jak nie ma gdzie ukraść, to do tego stopnia już przyszło, że zbiera na pogrzeby i za życia ludzi chowa. Powie, że mu żona umarła, że nie ma na trumnę — i zawsze mu kto co da. Ma sumienie na pogrzeby żywych zbierać! Mamę to już dwa razy pochował. Potem taka jedna pani, co ją naciągnął, tu do mnie przychodzi i widzi, mama leży, nie umarła, to pyta się, co to znaczy. Z takiego rodu nie wychodzę, żebym ja kłamała. Mówię jej: „Oszust jest proszę pani, i już, złodziej, tylko go oddać do policji, niech gnije w więzieniu”.

Ucichła na chwilę i potem powiedziała:

— Ale w więzieniu go nie ma, chodziłam się dowiadywać. Ani w więzieniu, ani w policji, ani nigdzie. Widać poszedł gdzie w inne strony, gdzie go tam nie znają. Uciekł.

Gołąbska wstała i znowu wykręciła lampkę, aż się zrobiło całkiem jasno. Wyszła na stopień, zamknęła okienko, żeby się mała w nocy nie przeziębiła, i zrobiła Justynie miejsce w nogach łóżka. Justyna wyjęła poduszkę i chustkę z tłumoka, posłała sobie i jakoś się tam zmieściła. Wtedy Gołąbska zgasiła lampkę na dobre, napiła się jeszcze po ciemku wody i weszła do łóżka z brzegu.

Przed zaśnięciem Justyna zobaczyła znowu jakieś małe, nieprawdziwe twarze i śmieszne figurki ludzkie. Pokazały jej różne miny i znikły. Przez sen czuła nogi Borbockiej, słyszała jej stękanie. Obudziła się w nocy, było gorąco i duszno. Bolały ją wszystkie kości, ale bała się rozprostować. Przyszło jej nagle do głowy to, co Jasia mówiła, że starych ludzi prawo jest umierać. Dlaczego? Chyba jej nie szło o tę trochę14 jedzenia i robotę przy rodzonej matce. Ale może chciała mieć wolne łóżko, żeby się na nim raz dobrze wyciągnąć i wyspać. Zrobiło jej się strach i tak jej się wydało, że ktoś obcy jest w tym pokoju. Znów spała i obudziła się, gdy było szaro. Wtedy zobaczyła, przy łóżku na ziemi leży mężczyzna. Nie na sienniku ani na jakiej płachcie, tylko tak, na podłodze. Domyśliła się, że to jest Franek, który nie co dzień przychodził na noc do domu. Widać to jego miejsce w łóżku ona zabrała. Było jej nieprzyjemnie, że tak przez nią leży na ziemi, i wstyd. Dopiero rano zapadła w sen na dobre i przyśniło jej się, że mama nie umarła, że są obie w Boleborzy razem z Zenonem i że Zenon ją całuje.

Na drugi dzień raniutko odbył się pogrzeb Bogutowej. Za trumną szła z Justyną Jasia Gołąbska i Franek Borbocki, a dalej Balinowska i Chąśbina. Dozorczyni Ignacowa poszła tylko kawałek, ale zawróciła z drogi, bo miała przy domu robotę.

Justyna całą drogę myślała, jakie to mama miała życie. Mój Boże, wciąż tylko przy blasze i przy blasze, nigdy nawet nie wiedziała, co to było gdzie pójść. Tylko te jedne parę miesięcy w Chązebnej u Borbockich żyła jak człowiek, od rana się ubrała, poszła gdzie, posiedziała w ogrodzie. A tak to całe życie zawsze przy kuchni, przy ogniu, przy tym ciągłym gotowaniu.

Na cmentarzu znów się Justynie przykro zrobiło, że nawet nie ma księdza. Całe życie pracowała, a wszystkiego cztery osoby stoją, jak ją kładą do grobu. Tamci wszyscy, co im gotowała, czy choćby nawet o niej pomyśleli? Nikt. Mogła sobie umrzeć, jak sobie wzięli drugą. Lepiej, że człowiek nie wie, jaki ma pogrzeb.