10

Droga długo trwała tym razem. Zenonowi śpieszno było do kraju. Wracał jako człowiek skończony1, pełen niecierpliwości, niczego już nie odkładający na później. Byt rodzinnego zakątka, rozważany w proporcjach europejskich, miał niewątpliwie wiele punktów wstydliwych. Jednakże spośród innych możliwości Zenon całkiem świadomie wybrał sobie to ubocze świata jako miejsce swego życia i swojej śmierci.

Gdy wysiadł z wagonu, zobaczył naprzeciwko dworca na skwerze znajomą grupę akacji i wydźwigające się sponad ich koronkowych gałęzi mgliste, jeszcze różowe słońce. Miasto było małe i senne. W parę minut znalazł się w hotelu. Okna pokoju wychodziły na plac Narodowy, gdzie zaczynały już zjeżdżać małe wózki chłopskie, naładowane jarzynami i nabiałem. Wyprzężone koniki, każdy z dużym węzłem na ogonie, stały w dyszlach, odkręcone łbami do wózków, i gryzły siano.

Trzy godziny mocnego snu wróciły Zenonowi rzeźwość i świeżość. Miał rozkoszne wrażenie przestąpienia nowego progu życia. Otrząsnął się ostatecznie ze swej głupiej, niezorganizowanej młodości.

Ranek był piękny i słoneczny, wieże kościoła sięgały wysoko w białawy błękit. Dzień targowy rozpostarł się już po całym rynku malowniczym gwarem. Aż tutaj dochodził wiejski zapach zieleniny, koni i siana.

Zenon zeszedł na dół i zatelefonował do Elżbiety. Posłyszał jej stłumiony, niski głos i gorąca struga wzruszenia przepłynęła mu przez serce. Obiecał przyjść na obiad. „Czy nic się nie zmieniło?” — spytał. I usłyszał: „Nic się nie zmieniło”.

Poszedł naprzeciwko do cukierni Chązowicza, by się napić kawy. Była dobra i miała na sobie gruby kożuch, czego nie zaznał od wielu miesięcy. Smak pieczywa i świeżego masła również wydał mu się doskonały. Pisma, zawieszone rzędem na swych kijach, były polskie. Wybrał jedno z nich, miejscowe, zatytułowane „Niwa”, i od początku do końca odczytał zamieszczony w nim własny swój artykuł. Czytał jak coś całkowicie obcego. Drukowane zdania nabierały obiektywnej wagi, twardniały i stygły, zatracając wszelką łączność z jego myślą żyjącą, pełną niepewności i niepokoju.

Czy był nieszczery, pisząc? Czy naginał się do tego, czego po nim tutaj oczekiwano? Teraz sądził, że nie. Tylko nie mówił swoich myśli do końca, musiał je zawsze urwać w jakimś miejscu na to, aby mogły być napisane. Musiał je zamknąć tematem jak granicą, aby nie przenikały do sfery, w której zaczynają się zastrzeżenia i wątpliwości, wszystko robi się względne i daje inaczej pomyśleć. Znał dobrze ów moment, gdy rozróżnienia i przeciwstawienia zbliżają się, wzajemnie zachodzą na siebie, przecinają się, jak równoległe, przedłużone w nieskończoność.

Skinął na chudego, wysokiego kelnera, który nie spuszczał zeń oczu, zapłacił, ukłonił się siwej, bardzo dystyngowanej kasjerce, pani Tawnickiej, i wyszedł z cukierni. Pierwszą osobą znajomą, jaką zobaczył na ulicy, była Justyna Bogutówna.

Szła od strony placu i niosła na zgiętym łokciu koszyk pełen prowiantów. Jasne główki sałaty stanowiły tło dla osełki masła, owiniętej w ciemnozielony liść chrzanu.

Stanęła w miejscu, zastępując mu drogę.

— O rety, Zenon! — zawołała jak chłopka, patrząc na niego okrągłymi oczami.

— Skąd się tu wzięłaś? — spytał niezbyt radośnie. Był tak zaskoczony tym spotkaniem, że zupełnie nie wiedział, co trzeba zrobić.

— Mama mi umarła — powiedziała Justyna i nagle się rozpłakała. — Mama nie żyje.

— Co ty mówisz — współczuł jej z roztargnieniem i niepewnie pogłaskał ją po ramieniu. — Jak dawno? Nic nie wiedziałem. To już nie jesteś w Boleborzy?

Szli obok siebie w górę ulicy Emerytalnej i Justyna opowiadała prędko, jak to się stało. Ponieważ niosła koszyk i nie przestawała płakać, parę osób obejrzało się za tą niezwykłą parą.

— Poczekaj, dziecko — przerwał Zenon i zatrzymał się zaniepokojony — tutaj przecież nie możemy rozmawiać.

Stanęła i czekała bezradnie, co jej powie.

— Zaraz — rozważał. — Słuchaj, wejdźmy na chwilę do mnie, to mi wszystko opowiesz. Tu naprzeciwko, w Hotelu Polskim.

— Kiedy nie mogę — odpowiedziała zmartwiona. — Muszę lecieć do domu, już późno.

— Jak to? Gdzie?

— Muszę robić obiad. Mam teraz posadę, jestem w służbie. Siostra Józefa ze szpitala dała mi miejsce do jednej chorej pani.

Niby to się śpieszyła, ale dalej stała, opowiadając teraz o dobroci siostry Józefy.

— Gdyby nie ona, to nie wiem, co by ze mną było.

Zenon się niecierpliwił.

— Przecież ci wszystko jedno, czy mówisz tu, czy w hotelu. Tutaj ludzie przechodzą.

— No dobrze, ale tylko chyba na chwileczkę.

— Naturalnie, jak będziesz chciała, to zaraz pójdziesz.

Szedł z nią na górę po schodach i był zawstydzony. Wyglądało, jakby w biały dzień prowadził sobie „dziewczynę”.

W numerze2 Justyna postawiła koszyk przy drzwiach na ziemi, spojrzała lękliwie w lustrzaną szafę i, ponieważ krzesło stało daleko, usiadła na brzegu łóżka.

— No widzisz, teraz możemy swobodnie porozmawiać, nikt nam się tu nie kręci...

— Gdyby umarła — mówiła Justyna — i gdyby tak przy niej zwyczajnie siedzieć w jakim swoim kącie, toby nie było tak smutno. Ale ją w tym szpitalu zabrali, zanim przyszłam. I zanim przyszłam, już była nieżywa. Potem ją znowu wzięli i leżała tam między trupami samiutka, bez nikogo swojego.

Wyjęła chusteczkę z torby, zatkała nią oczy i płakała głośnym dziecinnym płaczem.

— Tylko ciszej, kochanie, troszeczkę ciszej — prosił Zenon z uwagi na sąsiadów. Usiadł przy niej na łóżku, głaskał ją po plecach i pocieszał. — No, nie płacz, już nie płacz — mówił serdecznie. — Nie płacz, to trudno, tak nie można...

Słowa nie pomogły. Więc objął ją przez ramiona i przytulił do siebie. Zdjął jej z głowy brzydką czapeczkę i pocałował we włosy, a później w czoło i w mokrą twarz.

Wtedy się uspokoiła i znów zaczęła opowiadać, jak wyjeżdżała z Boleborzy, jaka pani Ziembiewiczowa była dobra, jak mamy żałowała, sama ją przyszła pożegnać. Dała im pieniędzy, ale to wszystko poszło na pogrzeb i Justyna została bez niczego. Miała później napisać o resztę, żeby jej pani Ziembiewiczowa przysłała, ale naprzód była u Jasi, teraz jest w służbie, znowuż we dnie i w nocy przy tej chorej pani — nie może się i nie może zebrać, żeby napisać. Nie ma ani czasu, ani papieru.

Zenon odsunął się trochę i z głęboką przykrością spytał:

— To w Boleborzy nie wypłacili ci wszystkiego?

Justyna poważnie zaprzeczyła głową.

— Nie, drugie tyle jeszcze zostało. Ale pani powiedziała, że zaraz odeśle, żeby jej tylko z miasta napisać adres, gdzie ma odesłać.

— Poczekaj — powiedział, prędko myśląc — jutro nie, lepiej pojutrze, żebyś tu przyszła o tej samej porze, to będę ci mógł oddać te pieniądze. Będziesz w mieście?

Justyna powiedziała, że może przyjść w poniedziałek, jak będzie tędy znowu wracała z targu. Targ jest zawsze w czwartek i w poniedziałek, a w takie dnie to się co bądź kupuje w sklepiku.

— No więc w poniedziałek, pamiętaj, o tej samej porze tu do mnie wstąpisz i ja to załatwię. Nie ma sensu, żebyś czekała i miała tu kłopoty, kiedy ci się pieniądze należą. Dziś mogę ci dać tylko trochę.

— Teraz to nie pilne — powiedziała — bo teraz mam i gdzie spać, i co jeść. Tylko z początku było mi ciężko, teraz nie.

Uśmiechnęła się i z wdzięcznością na niego popatrzyła. Jej młoda twarz nie zbrzydła od płaczu, tylko zrobiła się pełniejsza i różowa. Jasne, proste i suche włosy zesypywały się na czoło i skronie, jak dawniej.

— A ja wiedziałam, że się wrócisz — powiedziała z cichą radością. — Ciągle o tobie wtedy myślałam, nawet w sam dzień maminej śmierci mi się śniłeś. Wiedziałam, że się wrócisz, że już nie będę taka sama na świecie.

Teraz znowu ona przysunęła się i przytuliła do niego.

— No co mi powiesz, Zenon, co mi powiesz. Nie było ci nic żal, jak wtedy pojechałeś z Boleborzy, co, no powiedz! Nie było ci żal?

— Było mi żal, naturalnie — odpowiedział. — Tylko widzisz, Justyno, teraz już wiele rzeczy się zmieniło, już dzisiaj...

Chciał mówić dalej, ale nie mógł. Justyna dawnym znajomym gestem objęła go mocno w pasie obiema rękami i małą głowę z całej siły przyciskała mu do piersi. — Ty mój kochany — mówiła — ty mój kochany, jak już ty jesteś, to już teraz wszystko jest dobrze.

Była bardzo stęskniona, udręczona i kochająca, była znowu miła, dobra i młoda. Nie mógł jej odepchnąć i już nie chciał. Uczuł, że wszystkie zmiany zaszły w nim jakby poza nią, że nie naruszyły zupełnie jego do niej stosunku. Miała w tym splocie swoje miejsce własne, ograniczone wyraźnie i w całości zachowane. Jej przygarnięcie się do niego, wnikliwe i gorące, jej dziecinna czułość wyszarpnęła mu z głębi dawne wzruszenie. Zobaczył nagłą bladość jej małej twarzy, powieki zamknięte pod ściągniętymi brwiami, silnie na zaciśniętych zębach domknięte wargi. Wystarczyło pociągnąć ją głębiej na to łóżko hotelowe, duże i płaskie, wygniecione przez wszelką cudzą, nieważną, przelotną miłość.

Odchodziła szczęśliwa, śmiejąca się na przemian i przerażona.

— Jezu, co ja powiem, gdzie ja tak długo siedziałam — powtarzała, wkładając brzydką czapeczkę na jasne włosy. — Jej, co ja powiem. Co tam sobie myślą, że mnie tak długo nie ma.

Zenon nie zapomniał dać jej trochę pieniędzy, chociaż powiedziała znowu, że teraz wcale nie są jej potrzebne, bo wszystko ma.

Wzięła z ziemi swój koszyk, ale jeszcze ode drzwi wróciła, by go pożegnać. — To w poniedziałek przyjść, prawda? — spytała nieśmiało.

— Tak, naturalnie — odrzekł.

Odeszła wreszcie do tego swego jakiegoś malutkiego, nieznanego, żałosnego życia, a Zenon został sam.

— Do diabła — myślał głośno — co za głupstwo. Zwariowałem, czy co?

Kręcił się po pokoju, przygładzał przed wyjściem włosy i ubranie, szukał rękawiczek, które zgniecione leżały na łóżku. Czy miał udawać, że był zaskoczony tym, co się stało? Nie, musiał przyznać, że był zaskoczony tylko samym sobą. W lustrze widział swą twarz, czerwoną i ordynarną, niechętną twarz nieznajomego człowieka, z którym nie ma porozumienia.

Siła doznanej emocji była rzeczywiście niespodziewana i poniekąd nawet rewelacyjna. To było więcej niż wtedy w Boleborzy, więcej niż w ogóle kiedykolwiek. „Co mi się stało?” — myślał. „Od czego taka rzecz zależy? Nic nie wiadomo, co rządzi właściwie tą w człowieku gorącą uśpioną ciemnością, której przewrotnych praw nie zna wola ani świadomość. Czy to po prostu długa jazda w wagonie, dwie rozkołysane noce bez snu, wczesny poranek? Czy może raczej »mocne postanowienie poprawy życia«, miesiące w Paryżu, surowe i pracowite? Niejako: »nagroda cnoty«?”

Przypomniał sobie niski głos Elżbiety w telefonie i tamto wzruszenie. Byłby to więc mechaniczny przerzut tęsknoty zamagazynowanej, tęsknoty za inną kobietą. Tylko przypadek podstawił Justynę na to miejsce. „Ach, cóż za świństwo, cóż za świństwo” — mruczał.

Zresztą tamtejsza wierność wobec Elżbiety też daleka była od jakiejkolwiek egzageracji3. Wszędzie są kobiety. I głód erotyczny nurtuje pod wierzchem życia, nasyca je barwą i żarem, jest mięsem czerwonym dla jego skóry. Można go tłumić, wekslować na inne tory, nadawać mu różne nazwy i kwalifikacje. Przecież, przywalony kodeksem i obyczajem, bije w głębi pulsem złej rewolty, huczy ciągłą upartą gotowością wybuchu. Zenon w listach do Elżbiety mówił o swej pracy i postanowieniach, złorzeczył „kulturze Zachodu”4, we wszystkich szczegółach gotowej i spetryfikowanej5. Ze schematów6 wolności, równości i braterstwa7 sypią się trociny. Nad wszystkim leży melancholia zamierania i rozpadu. W obawie przed śmiercią nagłą cały ten świat zdaje się tylko o tym marzyć, by dano mu ginąć powoli śmiercią naturalną, by mu nie przerywano konania. Pisał, że tęskni do kraju, gdzie wszystko jeszcze jest możliwe, wszystko zaczyna się od początku. Wielka przerwa między wczoraj i dzisiaj wytworzyła próżnie powietrzne, centra niskiego ciśnienia, gotowe do wchłonięcia nowych treści. Nagie miejsca życia, wytarte do cna przez niewolę i wojnę, czekają akcji i decyzji. Są to tereny, gdzie nowa organizacja życia może powstać bez żadnej konieczności niszczenia.

Tak pisał późnymi wieczorami i zaraz wychodził z hoteliku, by wrzucić list do skrzynki, umieszczonej w podnóżu latarni. A później gorącym podziemiem8, pełnym zapachu mydlin, jechał na Montparnasse9. Na tarasach kawiarni, pod zadrukowanymi okapami kolorowych markiz10, w dojmującym, wilgotnym chłodzie nocy siedzieli wokół żelaznych piecyków ludzie ubrani w letnie palta, jakby spełniając nieodparty nakaz uświęconej obyczajem udręki, i pili białą kawę albo piwo. „To jest nocne życie Paryża” — myślał zjadliwie Zenon, który także nie miał pieniędzy na inne. Wchodził przez taras do wnętrza kawiarni i w zadymionej, secesyjnym11 mahoniem12 i lustrami wyłożonej sali, wśród sennych dziewcząt, zmarzniętych i głodnych, wynajdował sobie jakąś przygodę. Tak było. Wystarczyło przecież, gdy stosunek do tych „upadków” był właściwy. Odbywały się niejako poniżej rzeczywistości, nie dosięgały poziomu, na którym przemilczenie staje się kłamstwem. Pozostawały w podziemiu życia, już w samym założeniu uważane za niebyłe.

Ale ta Justyna dzisiaj nie dała się już podciągnąć pod tę kategorię. Tutaj właśnie, w tym samym mieście, zaraz w dniu przyjazdu, niejako na samym wstępie do nowego kursu życia — to była grubsza sprawa. Romans, który trwał już przedtem i ostał się wobec wszystkiego. A teraz wracał tylko w swą dawną, boleborzańską kolej, chciał dalej istnieć.

Złorzecząc sobie, Zenon wreszcie powtórnie wybrał się z domu. W sieni na dole zawiesił klucz od pokoju na haczyku z numerem szóstym, odpowiedział na ukłon służącego, który wiedział, i wyszedł ulicą w lewo na plac Narodowy. Wieśniacy zaprzęgali już konie do pustych wózków i zjeżdżali z targu, zostawiając na bruku śmiecie, nawóz i słomę. Pogięte filary hali targowej, żółta barokowa fasada kościoła, wszystko stało w suchym, oślepiającym świetle nadchodzącego południa. Zenon poszedł przez plac stroną cienistą i mijając szereg wystaw sklepowych z lampami, żelastwem, mąką i kaszą albo materiałami piśmiennymi, przedostał się na ulicę Świętojańską. We wspaniałym gmachu, niegdyś zniszczonym i mieszczącym gimnazjum męskie, rezydował teraz Czechliński, od dwóch miesięcy piastujący urząd starosty. Gmach wyglądał istotnie imponująco, rozległe perspektywy korytarzy lśniły od stiuków13, wielkich szyb okiennych i biało lakierowanego drzewa, a snujący się po nich i wyczekujący na coś kmiotkowie14 razili na tym tle i wydawali się tu niepotrzebni. Zenon został przyjęty w gabinecie, który był raczej salą, umeblowaną nowocześnie pięknie politurowaną brzozą. Zza wielkiego biurka witał go bardzo łaskawie Czechliński i pokrótce opowiedział, jaką jego mianowanie zrobiło przykrość i komu, kto nie chciał wprost temu uwierzyć, kto się oburzał, a kto zrobieniem dobrej miny pokrył swe głębokie upokorzenie. Jak zwykle — i tutaj sprawa dała się zrobić dlatego, że ktoś chciał drugiemu wejść w drogę, a sam zarazem na coś innego liczył, myślał, że robi dla siebie, a w istocie przygotował wszystko dla Czechlińskiego. W odpowiedniej chwili powiedziało się dwa słowa gdzie trzeba i kawał się udał. Rzeczą konkretną, dla której chciał widzieć Zenona, była propozycja, aby Zenon został redaktorem „Niwy”. Jednocześnie Zenon dowiedział się, kto będzie tym zdziwiony, kogo z tego powodu spotka zawód i wreszcie kto zrobi wszystko, aby do tego nie dopuścić. Przystał oczywiście z radością i nawet próbował stawiać pewne swoje wnioski. Ale Czechliński szybko temu zapobiegł, upewniając Zenona, że może na nim polegać z całkowitym zaufaniem. Co zaś do szczegółów, to będą mieli jeszcze na to dosyć czasu.

Ten nowy awans skierował myśli Zenona w inną stronę i nawet jakby przerzucił go w inną rzeczywistość.

Było to życie razem z Elżbietą, jakieś małe wnętrze własne, okupione pracą i odpowiedzialnością. Zapragnął wyrwać ją z warunków, w których się męczy, z ponurego domu, od zdziwaczałej ciotki, uczynić wszystko, żeby jej było dobrze. Czymś ją obdarować, ucieszyć, po prostu coś jej kupić.

Niedaleko rynku był sklep z kwiatami. Na małej wystawie więdły w słojach za szybą nieładne róże. Gdy jednak pomyślał, że kwiaty owinięte w papier będzie musiał nieść przez miasto, że z pakietem niepozostawiającym żadnej wątpliwości zjawi się u tamtych drzwi, poniechał swego zamiaru i nie zatrzymując się, poszedł dalej.

Myślał o niej. Ale nie mógł jej sobie wyobrazić, nie mógł jej doznać tym targnięciem wzruszenia, które jest jakby czymś więcej niż widzenie.

Pamiętał, jak — żegnając ją — cierpiał. Gdy tą ulicą odchodził od niej ostatni raz, wlókł za sobą to cierpienie, jak przedmiot dotykalny, jak kawał czegoś ciężkiego nie do udźwignięcia. Dzisiaj, po tylu miesiącach, gdy towarzyszyła mu myśl, że ją za chwilę zobaczy, jego radość nie miała tej mocy. Była wstydliwa, pełna niejasnej obawy.

Powiedzieli mu, że jest w ogrodzie. Tam więc poszedł jej poszukać w migocącym gorącu, zapachu i zieloności.

Zobaczył ją na końcu uliczki wysadzanej krzakami agrestu. I ona zobaczyła go od razu. Ale nie krzyknęła na jego widok i nie przybiegła, tylko szła stamtąd ku niemu jakoś powoli i niezręcznie, uśmiechając się i robiąc ręką przez powietrze konwencjonalny gest powitania.

Tak więc widzieli się przez chwilę z oddalenia, idąc ku sobie w jasnym, obiektywnym świetle dnia. Jakby rozdłużył się czas na tę chwilę, by pomieściła w sobie całe jego rozczarowanie. Zenon szedł coraz wolniej, wreszcie zatrzymał się na ścieżce, czekając. Wydała mu się zbyt wyraźna, cała zrobiona z ciała, zamknięta w swoich wymiarach, ciasno obwiedziona jasnym powietrzem. Zupełnie inna niż ta, o której myślał.

Uczuł z goryczą, że to ona jest chłodna, że w niej nic nie ma. Że to ona jest winna.

— Nie cieszysz się wcale? — zapytał, gdy była blisko.

Zdziwiła się, ale odpowiedziała ze śmiechem:

— Nic a nic.

Wziął obie jej ręce, ścisnął je gniewnie i trzymał tak chwilę, by się opanować, by nie zawrócić z miejsca i nie odejść. Schylił się i zaczął całować te palce zbyt cienkie i zbyt wypukłe paznokcie. Byle jeszcze nie mówić nic, nie tak od razu patrzyć sobie w oczy. Ale sam gest pokory, samo przytulenie twarzy do rąk ciepłych, żywych i człowieczych obudziło w nim tkliwość i skruchę. — To ty — powiedział — Elżuniu. — I dotknął lekko oburącz jej ramion, które były chłodne, i szyi, która była gorąca. Przejęła go szczęściem myśl, że jest żywa, że jest cielesna i rzeczywista. — To ja — odpowiedziała zaraz i przygarnęła się do niego radośnie.

Myślał o niej tak, jakby miała oczy ciemne i matowe. Teraz w słońcu zobaczył, że są jasne. Miały kolor na przemian przeźroczystobrązowy albo zielony i były pełne światła dziennego.

— Słuchaj, Zenonie, Zenonie.

— Co, mów.

— Nie można już być osobno. Czy pamiętasz, jak długośmy się nie widzieli?

Pamiętał dokładnie. Nieraz obliczał sobie ten czas. Szli powoli w stronę domu, pod niskimi gałęziami wiśni i jabłoni. Zza parkanu dochodziły bliskie głosy ludzkie. Brzeg małego tarasu obwiedziony był pasem pomarańczowym nasturcji.

Gdy ze słońca weszli w cień domu, powiedziała:

— Jak odchodziłeś ostatni raz, było zimno i mokro, padał deszcz. I była noc, było po dwunastej. Odchodziłeś prędko, było zupełnie pusto na ulicy. Obejrzałeś się dopiero na zakręcie. Patrzyłeś w tę stronę, ale nie widziałeś, że stoję w oknie.

— Nie widziałem — powtórzył. — Okno było ciemne. Dlaczego? Zgasiłaś światło? Nie chciałaś, żebym cię widział?

— Nie wiem — nie chciałam.

— Widzisz, że to ty. Że to jest twoja wina. To ty nie jesteś dobra.

Na tarasie stał wielki pusty fotel pani Kolichowskiej, z podnóżkiem i pledem. Elżbieta schyliła się, by podnieść zapomniane na ziemi rogowe okulary.

— To nie jest smutek, tylko przerażenie — powiedziała niskim swym głosem. — Strach przed cierpieniem, jak przed czymś nienormalnym. Pomyślałam to pierwszy raz jeszcze przed twoim odejściem, kiedy tak trochę wysunąłeś rękę, bo chciałeś zobaczyć, która godzina. Uczułam wtedy ten strach. Przelękłam się, że temu nie podołam, że nie ma zwyczajnego, ludzkiego sposobu, żeby to znieść. Bo to znaczyło, że wtedy wstaniesz i pójdziesz...

— Chodź — odezwał się szorstko. I wyjął z jej rąk okulary, których pałeczki, mówiąc, rozkładała i składała w powietrzu, jak anteny15 owada.

Weszła za nim do mrocznego salonu pani Kolichowskiej. Nikogo tu nie było, tylko oni. Z głębi mieszkania dochodził słaby szczęk ustawianych talerzy.

— Już nigdy nie będziemy osobno — powiedział. W jego głosie stłumionym usłyszała nie obietnicę, tylko postanowienie.

Siadła przy nim, jak chciał, w kącie, na małej kanapce.

— Ale to jest szczęście tak cierpieć przez drugiego człowieka, Zenonie.

— Chodź — powtórzył.

Jej usta były niezaradne w pocałunkach, jej ciało, które obejmował, nienawykłe do upojenia. — Dlaczego się bronisz? — zapytał. Klęcząc na ziemi, głaskał jej nogi pod suknią, przytulał twarz do jej kolan. — Dlaczego nie chcesz?

Nie miał do niej żalu. Czuł tylko zmęczenie i jakieś niezmierne współczucie. Dla niej i dla siebie. Że weszli tak oboje w tę sprawę, która jest ciężka i trudna, która jest niepewna i ciemna i w której już muszą być.

Przypomniało mu się, że tu pod podłogą spała Justyna u Jasi w dniu, kiedy umarła jej matka. I że on jej się śnił tej nocy.